ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن تومەنگى پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىندا ءماجىلىس كوميتەتتەرى بىرقاتار جاڭا زاڭ جوباسىن قاراستىردى. ونىڭ ۇشەۋى حالىقارالىق قۇجاتتاردى راتيفيكاتسيالاۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق ماجىلىستەگى «اق جول» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى سەرىك ەرۋباەۆ پالاتاداعى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە قاتىستى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى
كۇن تارتىبىندەگى العاشقى ماسەلە بويىنشا زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى سنەجاننا يماشەۆا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ كوميەتتەرى مەن كوميسسيالارى تۋرالى» زاڭىنىڭ 14-بابىنا سايكەس, ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرىك ەرۋباەۆتىڭ ءوتىنىشىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاۋدى ۇسىندى. ءتيىستى قاۋلى جوباسى دەپۋتاتتاردىڭ داۋىس بەرۋى ناتيجەسىندە قابىلداندى.
ودان كەيىن جالپى وتىرىستىڭ قاراۋىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلان سارقۇلوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ولاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ۇسىندى.
بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ 2023 جىلعى 13 ماۋسىمداعى نورماتيۆتىك قاۋلىسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. وسى نورماتيۆتىك قاۋلىعا سايكەس, «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭنىڭ 13-بابى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامدارعا تەڭەستىرىلگەن بارلىق ادامعا كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىن شەكتەۋ بولىگىندە كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيتىن بولىپ تانىلعان.
ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە تەڭەستىرىلگەن ادامدار بۇدان بىلاي كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسا الادى. ال مۇنداي ساناتتاعى ادامدارعا رمك-دا, كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردا, كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە, ونىڭ ىشىندە مەكتەپتەردە, اۋرۋحانالاردا باسقارۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىراتىن ادامدار جاتادى.
– سونىمەن قاتار تەڭەستىرىلگەن ادامدار اراسىنان كەيبىرىنە بۇرىنعىداي تىيىم ساقتالادى. ماسەلەن, «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس, وكىلەتتىگىن تۇراقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىراتىن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىنە, ۇلتتىق بانكتىڭ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ, ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ۇيىمنىڭ قىزمەتشىلەرىنە, ۇلتتىق حولدينگتەردەگى جانە ۇلتتىق كومپانيالارداعى باسقارۋشىلارعا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا رۇقسات جوق.
– بۇعان قوسا قازىر دە اتالعان ۇيىمداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار مەن ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ قاتارداعى قىزمەتكەرلەرى زاڭمەن تىيىم سالىنباعان كەز كەلگەن كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا قۇقىلى. ويتكەنى ولار «مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامدارعا تەڭەستىرىلگەن ادام» ۇعىمىنا جاتپايدى, دەدى ۇلان سارقۇلوۆ.
دەگەنمەن زاڭ جوباسىندا كورسەتىلگەندەي, تەڭەستىرىلگەن ادامدار كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىساتىن بولسا, ول ولاردىڭ لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن ورىنداۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋگە ءتيىس. سونداي-اق ءتيىستى قىزمەت ولاردىڭ قىزمەتتىك مۇلكىن پايدالانۋىنا اكەپ سوقپاۋعا ءتيىس جانە لاۋازىمدىق مىندەتتەرمەن مۇددەلەر قاقتىعىسىنا جول بەرىلمەۋ كەرەكتىگى دە كوزدەلگەن.
مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى بولىمدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسىندا تومەندەگىدەي تۇزەتۋلەر كوزدەلىپتى.
– ءبىرىنشى, قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدار باعالى قاعازداردىڭ ۇيىمداستىرىلعان نارىعىندا پايلىق ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ, وبليگاتسيالاردىڭ پايلارىن جانە كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ 5%-عا دەيىنگى جاي اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا جانە ساتۋعا قۇقىلى. سونىمەن قاتار اتالعان ادامدار ساتىپ الىنعان اكتسيالاردى سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋگە مىندەتتى.
ەلدە حالىقتىق IPO-نى دامىتۋ جونىندەگى اكتسيا ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنا بايلانىستى, سونداي-اق سەنىمگەرلىك باسقارۋ شارتىن نوتاريالدى كۋالاندىرۋعا قوسىمشا شىعىنداردى بولدىرماۋ ماقساتىندا, كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ اكتسيالارىنىڭ 5%-ىنا دەيىن سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋ تۋرالى تالاپتىڭ كۇشى جويىلادى.
ەكىنشى, كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ پايلارىن, وبليگاتسيالارىن, جاي اكتسيالارىنىڭ 5%-ىنا دەيىن ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرىلعان باعالى قاعازدار نارىعىندا (قور بيرجاسىندا) عانا ەمەس, باسقا دا زاڭدى نەگىزدەر بويىنشا, ونىڭ ىشىندە ازاماتتىق-قۇقىقتىق مامىلە ارقىلى, مۇرا بويىنشا جانە ت.ب. ساتىپ الۋعا بولادى.
ءۇشىنشى, ازاماتتىق كودەكستە تسيفرلىق اكتيۆتەر سالىق كودەكسىنە سايكەس ولار تابىس اكەلەتىن جانە سالىق دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلەتىن م ۇلىككە جاتقىزىلعاندىقتان, زاڭ جوباسىندا تسيفرلىق اكتيۆتەردى سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرمەي ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن.
ءتورتىنشى, «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامداردىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلگەن م ۇلىكتەن تابىس الۋ قۇقىعى بەكىتىلمەك. وسىعان ۇقساس نورما «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭدا بار جانە قولدانىلادى.
بەسىنشى, «ۇكىمەت تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا جانە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا مۇنداي تىيىم كوزدەلمەگەندىكتەن, «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭدا ۇكىمەت مۇشەلەرىنە وزدەرىنە تيەسىلى تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋگە تىيىم الىنىپ تاستالادى. ياعني ۇكىمەت مۇشەلەرى باسقا مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىلەرمەن قاتار, ولارعا تيەسىلى تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرە الادى, – دەدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلان سارقۇلوۆ.
كوگىلدىر وتىننىڭ كوكەيكەستى زارۋلىگى
كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەر قارالىپ, زاڭ جوبالارى قابىلدانعان سوڭ دەپۋتاتتار ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ساۋالدارىن جولدادى.
دەپۋتات قايرات بالابيەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا تۇركىستان وبلىسىندا 300-گە جۋىق ەلدى مەكەندە تۇراتىن جارتى ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ كوگىلدىر وتىنسىز كۇن وتكىزىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ال بۇل تۇيتكىلگە جاۋاپتى ءتيىستى ۆەدومستۆو مەن اتقارۋشى ورگاندار جاعدايدى وڭالتۋعا اسىعار ەمەس.
– تۇركىستان وبلىسىندا تابيعي گازبەن قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانى 557-گە جەتىپ, قامتۋ دەڭگەيى 67,2 پايىزدى قۇرايدى. دەسە دە, ءالى 300-گە جۋىق ەلدى مەكەنى وسى كۇنگە دەيىن گازبەن قامتىلماعان. ياعني جارتى ميلليونداي جۇرت كوگىلدىر وتىنسىز كۇنەلتىپ كەلەدى. ءۇش ايدان بەرگى گاز تاپشىلىعى «جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق» بولىپ, گاز باللوندارىن ساقىرلاتىپ, جۇرتتى بەكەت جاعالاتىپ قويدى. بۇعان اۆتوكولىكتەرى تەك گازبەن جۇرەتىندەردى قوسىڭىز. ال ءۇش ايدان بەرى نە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, نە اكىمدىكتەر ماسەلەنى شەشۋگە اسىعار ەمەس. جالپى, گاز جاعدايى ۋشىعىپ بارادى. قىس بولسا – قىر استىندا. تابيعي كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن اۋىل تۇرعىندارى گاز باللوندارىن كادەگە جاراتىپ ءجۇر ەدى. ال قازىر ول دا جوق. قالىپتاسقان جاعدايدى كىم جانە قاشان شەشەدى, – دەگەن دەپۋتات ر.سكلياردان قۇزىرەتتى ورگاندارعا وڭىرلەردەگى گاز تاپشىلىعىن شۇعىل شەشۋ, اۆتوگاز بەكەتتەرىنە تەكسەرۋ تاعايىنداۋ سىندى بىرقاتار تاپسىرما بەرۋىن سۇرادى.
استان ۋلانۋ نەگە ازايماي تۇر؟
ال «اق جول» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى جاقىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەكتەپ اسحاناسىندا بولعان 460 ادامنىڭ ۋلانۋ وقيعاسىن قايتا كوتەرىپ, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعارينعا قوعامدىق تاماقتاندىرۋ سالاسىنداعى ورەسكەل سانيتارلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى رەتتەۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
– ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مەكتەپ اسحاناسىندا 460 ادامنىڭ ۋلانۋىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەن ەپيدەميالىق تەكسەرۋدىڭ ناتيجەلەرى, بولجانعانداي, ورەسكەل سانيتارلىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل فاكت – جالعىز ەمەس. تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ سانەپيدباقىلاۋ كوميتەتىنىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا ەلىمىزدە جاپپاي تاماقتان ۋلانۋدىڭ 10 جاعدايى تىركەلگەن. 215 ادام زارداپ شەكتى, ونىڭ ىشىندە 103-ءى – بالالار. ۋلانۋدىڭ جالپى سانىنىڭ 60 پايىزى – قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, 20 پايىزى – ءبىلىم بەرۋ, ال قالعان 20 پايىزى ساۋدا نىساندارىنا تيەسىلى. ۋلانۋدىڭ بارلىق جاعدايى نەمەسە ءومىر مەن دەنساۋلىققا قاۋىپتى تاۋارلاردى ساتۋ فاكتىلەرى قانشا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى, دەدى «اقجولدىقتار».
ال ادال كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, اتالعان تاپسىرمانى ءاردايىم قولداپ كەلە جاتقان «اق جول» فراكتسياسىنىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن ۇسىنىستارى وڭ قورىتىندى الا الماي كەلەدى ەكەن. ياعني ۇكىمەت ءوز قورىتىندىسىندا ويدان قۇراستىرىلعان جانە نەگىزسىز سەبەپتەرمەن فراكتسيانىڭ ۇسىنىستارىن قولداۋدان باس تارتقان. وسىعان بايلانىستى «اقجولدىق» دەپۋتاتتار ۇكىمەتتىڭ تەرىس قورىتىندىسىنا قاراماستان, ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمىمەن ءۇزىلدى-كەسىلدى كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىرىپ, وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ءوز ۇسىنىستارىن تالاپ ەتەتىنىن شەگەلەپ ايتتى. سونىمەن قاتار فراكتسيا مۇشەلەرى ۇكىمەتتەن ساپا مەن قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن تاۋارلاردى اينالىمنان شىعارىپ الۋ مەحانيزمدەرىن ەنگىزۋدى دە تالاپ ەتپەك.
اۋىزسۋ تاپشىلىعىنا الاڭدايدى
دەپۋتات گۇلدارا نۇرىموۆا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا پرەزيدەنت 2025 جىلعا دەيىن بارلىق ەلدى مەكەندى اۋىزسۋمەن قامتۋ بويىنشا تاپسىرما بەرگەنىن العا تارتىپ, اتالعان تاپسىرمانىڭ كەي وبلىستاردا ورىندالماي قالۋ قاۋپى بارىن جەتكىزدى.
– بۇگىنگى تاڭدا ەل بويىنشا اۋىزسۋمەن قامتۋدىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيى – قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, اباي, قاراعاندى جانە جامبىل وبلىستارىندا. سونىمەن قاتار 121 اۋىل بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنىڭ ورىندالماۋ قاۋپى بار, ونىڭ ىشىندە 70 اۋىل بويىنشا جسق بار بولسا, 51 اۋىل بويىنشا جوق. وسى تىزىمگە كىرمەگەن, ەسەپكە الىنباعان دا اۋىلدار بار. اقيقاتىن ايتساق, بۇلار – قاعاز جۇزىندە اۋىزسۋى بار, ال ءىس جۇزىندە جوق ەلدى مەكەندەر. مەملەكەتتىڭ قازىناسىنان بولىنگەن قارجى جەلگە ۇشىپ جاتىر. مىسالى, جامبىل وبلىسىنداعى تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاتىستى جارلىسۋ, مويىنقۇم اۋدانىنا قاتىستى قىلىشباي ەلدى مەكەندەرىندە اۋىزسۋ ماسەلەسى شەگىنە جەتىپ تۇر. قىلىشباي اۋىلىنداعى جاعداي فيلتر ورناتۋ ارقىلى جارىم-جارتىلاي شەشىلگەن بولسا, جارلىسۋ اۋىلىن اۋىزسۋمەن قامتۋ ءالى دە شەشىمىن تاپپاي وتىر. 2021 جىلدىڭ ساۋىرىندە جەرگىلىكتى باسىلىمدا شىققان ماقالادا اۋىزسۋدىڭ حالىققا جەتكەنى جانە سۋمەن قامتۋ جۇمىستارىنىڭ ءساتتى وتكەنى تۋرالى حابارلانعان. بۇل – ناعىز كوزبوياۋشىلىق, جاۋاپسىزدىق. اۋىل تۇرعىندارى كوپتەگەن كەمشىلىكتى انىقتاپ ءتيىستى ورگاندارعا جەتكىزگەن. بىراق ناتيجە جوق, – دەدى گ.نۇرىموۆا.
وسىعان وراي, گۇلدارا الدانىشقىزى رومان سكلياردان اتالعان جاعدايدى جەكە باقىلاۋىنا الىپ, ءتيىستى تەكسەرىستى وتكىزىپ, تاعى وسىنداي جاعدايداعى اۋىلداردى انىقتاپ, جوبالىق سمەتالىق قۇجات جوق 51 اۋىل بويىنشا جۇمىستاردى تەز ارادا اتقارىپ, اۋىلداردى اۋىزسۋمەن قامتۋدى قاعاز جۇزىندە ەمەس ءىس جۇزىندە شەشۋدى سۇرادى.