وسى اپتانىڭ سەيسەنبىسىندە ەلوردا تورىندە ورنالاسقان ۇلتتىق مۋزەيدە قاراعاندى وبلىس اكىمدىگى مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا قاراستى سالالاس مەكەمە تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 20 قىركۇيەك – 1 قازان ارالاعىندا ۇلىق ۇلىس – جوشى حاندىعىنىڭ 800 جىلدىق مەجەلى داتاسىنا وراي اتقارىلعان رەسپۋبليكالىق دارگەيدەگى «تالاس – ۇلىتاۋ – سارايشىق» اتتى تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
جەتى مىڭ شاقىرىمدىق تانىمدىق جول
قوڭىر كۇزدىڭ العاشقى ايىنىڭ سوڭعى ونكۇندىگىندە قاراعاندى قالاسىنان اتقا قونىپ, تاراز – تۇركىستان – قىزىلوردا – ارال – اتىراۋ – اقتوبە – ۇلىتاۋ – جەزقازعان – استانا باعىتىمەن جول ءجۇرىپ, 11 كۇندە 7 مىڭ شاقىرىمدى ارتتا تاستاپ, قازان ايىنىڭ العاشقى كۇنى استاناعا ات باسىن تىرەگەن ەكسپەديتسيا ۇجىمى جولاي «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنى, ەجەلگى تاراز قالاشىعى, قاراحان كەسەنەسى, جانىبەك-كەرەي حاندارى ەسكەرتكىشى, ايشا ءبيبى كەسەنەسى, ارىستان باب كەسەنەسى, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى جانە ونىڭ اينالاسىنداعى كيەلى ەسكەرتكىشتەر, كەرۋەن سارايى, سىعاناق قالاشىعى, قورقىت اتا كەشەنى, سارايشىق پانتەون تۋريستىك ورتالىعى, سارايشىق قالاشىعى, ابات-بايتاق كەسەنەسى, جوشى حان تاريحي-مادەني كەشەنى, دومباۋىل كەسەنەسى, الاشا حان كەسەنەسى قاتارلى تاريحي نىساندارعا توقتالىپ, سونداعى جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ مادەني جيىندار وتكىزگەن ەكەن.
بۇل ىسكە وتاندىق تاريحشى عالىمداردان بولەك تۇركيا ەلىنەن كەلگەن ارحەولوگ مامان چوبان گۇلشاح پەن رەسەي فەدەراتسياسى م.ك.امموسوۆ اتىنداعى سولتۇستىك – شىعىس فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى ساينا ميحايلوۆا سىندى مەيمانداردان سىرت ەلىمىزگە تانىمال ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماديار ەلەۋوۆ, ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى جامبىل جۇمابەكوۆ, ارحەولوگ-عالىم دوكەي تالەەۆ جانە شەتەلدىك جۋرناليستەرمەن قاتار, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اتسالىسىپتى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى سىر ەلىندە
«ەكسپەديتسيا بارىسىندا جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىمەن بايلانىستى ارحەولوگيالىق, ارحيتەكتۋرالىق, مەموريالدىق نىسانداردىڭ قازىرگى جاعدايىنا باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى, اتالعان وڭىرلەردە تۋريستىك باعىتتى دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەنەدى, فوتو, بەينە, اۋديو فورماتتا تانىمدىق اقپاراتتىق ونىمدەردى دايىندالادى. جورىققا قاتىسقان تاريحشى مامانداردىڭ سۇحباتى نەگىزىندە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ الداعى كۇندەرى حالىققا ۇسىنىلاتىنىن بولادى» دەيدى قاراعاندى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەرجان نۇرماعانبەتوۆ.
وڭىرلەردەگى ەرەكشە كەزدەسۋ
وسىلاي ءىرى ماقساتتى كوزدەپ جورىققا شىققان توپ – اۋەلگى قىركۇيەك ايىنىڭ 21 كۇنى ات باسىن تاريحى تەرەڭ تاراز قالاسىنا بۇرعان ەكەن. ەكسپەديتسيانىڭ قاسيەتتى تاراز جەرىنەن باستالۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى بۇل – جوشى ۇلىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي بايلانىسى بار ولكە. وعان دالەل – 1269 جىلى كوكتەمدە وتكەن تالاس قۇرىلتايى. بۇل جيىننىڭ ناتيجەسىندە, ۇلىق ۇلىس العاش رەت دارا بيلىك قۇرۋ قۇقىنا يە بولدى. مۇنىڭ ۇلت تاريحىندا ورنى زور وقيعا ەكەنىن جورىقشىلار جەرگىلىكتى تاريحشى-عالىمدارمەن پىكىر الماسۋ بارسىندا اڭعاردى. سونىمەن قاتار قوس وبلىستىڭ تاريح-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى عىلىمي-مادەني شارالاردى, اسىرەسە جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحي مۇرالارىن زەرتتەۋدە بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋگە نەگىزدەلگەن مەموراندۋمعا قول قويدى.
كەلەسى كەزەكتە قاسيەتى تۇركىستانعا تابانى تيگەن جورىقشىلار وتىرار قالاشىعى, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ, شاھاردىڭ كەلبەتىنە اينالعان «كەرۋەن ساراي» كەشەنىن تاماشالادى. ودان كەيىن قىزىلوردا وڭىرىنە تابان تىرەگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سىعاناق قالاشىعىنا توقايلاسىپ, ولكە تاريحىمەن, سونىڭ ىشىندە جاڭادان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتقان وڭىردەگى زەرتتەۋ جۇمىسىمەن تانىستى.
ۇلىتاۋ وڭىرىنە كەلگەن جورىقشىلار جوشى حان مەن الاشا حان كەسەنەلەرىن ارالاپ, « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي-قورىعى مەن «جوشى حان» تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. باسقوسۋ بارىسىندا تاريحشى-عالىمدار ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ جوشى ۇلىسى تاريحىنداعى ورنى مەن ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالدى. سونداي-اق ول جەردە ۇلىس تاريحىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جونىندە بىرقاتار تىڭ ۇسىنىس ايتىلدى.
كەزەكتى نىسانا اتىراۋعا ايالداعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الدىن الا جوسپارلانعان تاقىرىپ بويىنشا وبلىسارالىق مەكەمەلەردىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسىن وتكىزدى. شارا بارىسىندا عالىمدار بايانداما جاساپ, جيىن سوڭىندا قاراعاندى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى مەن اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى اراسىنداعى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ءىس-شارا سوڭىندا جوشى حاننىڭ قىزى بولعان اناعا ارنالعان ەكسپوزيتسيالىق كوشپەلى كورمەنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.
ەلوردا تورىندە توقايلاسۋ
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, التى وبلىستىڭ جەتى مىڭ شاقىرىم جولىن 11 كۇندە باسىپ وتكەن جورىقشىلار 1 قازان كۇنى ەلوردا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدە توقايلاسىپ, ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزدى. مۇنداعى ماقسات – ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جورىق كەزىندە نە كوردى, قانداي وي ءتۇيدى, وسىنى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋ ەكەنى انىق. سونىمەن قاتار تاريحي ساپار قورتىندىسىندا, قازاقستان قوعامىنا پرەزيدەنتىمىز تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان «جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىق تاريحى» تاقىرىبى اياسىندا عىلىمي ساراپتاما جاسالىپ, ۇلىق ۇلىس رۋحانياتى كەيىنگى قازاق حاندىعىنىڭ ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە, تاريحىنا قالاي اسەر ەتكەنىن عىلىمي-ساراپتامالىق تۇرعىدان پايىمداۋ قاجەت ەكەن داۋسىز.
ماڭىزدى جيىندى اشىپ كىرىسپە ءسوز العان قاراعاندى وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان جۇماكەنوۆ: «بۇل ەكسپەديتسيا جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا داۋىرىندەگى قازاقستان تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇگىن استانا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدە تاريحي ۇلى ساپاردى قورىتىندىلاۋعا جينالىپ وتىرمىز», دەسە, ەكسپەديتسيا مۇشەسى تانىمال ارحەولوگ, پروفەسسور ماديار ەلەۋوۆ: «ايگىلى جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلعان جەرىنەن باستاپ, ارالاپ كوردىك. جالپى ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەردىڭ تاريحي ماڭىزىن زەرتتەۋ ارقىلى كوپتەگەن اقتاڭداقتاردىڭ بەتىن اشامىز. ەكسپەديتسيانىڭ باستى يدەياسى دا وسى ەدى. دەمەك بۇل تۇرعىدان ەكسپەديتسيا ماقساتىنا جەتتى» دەي وتىرىپ, ءوز تاراپىنان جينالعان كوپشىلىككە جەكە ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.
ماديار ەلەۋ ۇلى: «بىرىنشىدەن, ەكسپەديتسيانى تەك ەل اۋماعىنا عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردى دە قامتيتىن حالىقارالىق دارەجەدەگى ءىس-شاراعا اينالدىرۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ەكسپەديتسيا قۇرامىنا ءار سالا بويىنشا ماماندانعان وكىلدەر, مىسالى, ەتنوگرافيا, مادەنيەت, ونەر سالاسىنداعى بىلىكتى مامانداردى دا تارتقان دۇرىس» دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
سونداي-اق الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس مامانى, بەلگىلى ارحەولوگ دوكەي تالەەۆ: «جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى جايىندا ءسوز بولعاندا جىبەك جولىنىڭ بويىندا تۇرعان ورتاعاسىرلىق قالالاردى اينالىپ وتە المايمىز. ماسەلەن, ءبىز ات باسىن تىرەگەن قىشقالا كەنتى جوشى ۇلىسى زامانىندا تەڭگە سوعاتىن شەبەرحاناسى بار, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى دامىعان مادەني ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولعان. وسى قاتارعا سىر بويىندا تۇرعان سىعاناق, جەنت, جانكەنت سىندى تاريحي نىسانداردى قوسۋعا بولادى. ەندىگى جەردە وسى ەسكەرتكىشتەردى كەشەندى زەرتتەۋدى, ونى تۋريستىك نىسان رەتىندە دامىتۋدىڭ جولدارىن جەتىلدىرۋدى ۇسىنامىن» دەسە, قاراعاندىلىق ولكەتانۋشى اسىلبەك التىنوۆ اتالعان ەكسپەديتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن جوسپارلى ءىس اتقارۋى وتە جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, بارلىق قاتىسۋشىعا ءھام جەتەكشىلىك ەتكەن ماماندارعا, قولداۋ كورسەتكەن وبلىس باسشىلىعىنا العىسىن جەتكىزدى.
ماڭىزدى باسقوسۋدىڭ مارتەبەلى مەيمانى باۋىرلاس تۇركيا ەلىنەن كەلگەن ارحەولوگ چوبان گۇلشاح: «مەن قازاقستان اۋماعىندا جوشى ۇلىسىنا قاتىستى وسىنشا كولەمدەگى تاريحي نىساندار بار ەكەنىن وقىپ, ءبىلىپ جۇرسەم دە ونى كوزبەن كورىپ, جانىڭمەن ءتۇيسىنۋدىڭ ءجونى بولەك ەكەن. قازاق اعايىنداردىڭ جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن ۇلىقتاۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەكتەرىنە جەمىس تىلەيمىن» دەگەن جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزدى.
جيىن سوڭىندا ارنايى ۋاقىت شىعارىپ, ەكسپەديتسياعا قاتىسقان ماماندار جورىق جولىنان العان اسەرىمەن, سىرلى ەستەلىكتەرىمەن بولىسە وتىرىپ, جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەردى ورتاعا سالىپ, پىكىر الماستى.