اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جەتەكشى ساراپشىلار, جاس عالىمدار مەن بەلسەندى جاستار بەيبىت اتومدى ءتيىمدى قولدانۋ جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. پىكىرتالاس پەن تاجىريبە ءبولىسۋ يادرولىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى سوڭعى جەتىستىكتەر مەن ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى ەكىجاقتى ءبىلىم الماسۋعا اينالدى.
كەلەلى كەڭەسكە قاتىسۋشىلار وزەكتى ماسەلەلەردى, سونىڭ ىشىندە ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءرولىن, سونداي-اق اتوم ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك اسپەكتىلەرىن, اتوم ەنەرگەتيكاسىنداعى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن تالقىلادى. ساراپشىلار قۋات كوزىنە دەگەن سۇرانىستىڭ كۇن ساناپ ارتىپ بارا جاتقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, اتالعان قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋعا قابىلەتتى ەڭ تۇراقتى جانە ەكولوگيالىق تازا بىردەن-ءبىر ەنەرگيا كوزى اتوم ەنەرگەتيكاسى ەكەنىن باسا ايتتى.
«ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» رمك استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى مايرا مۇقىشەۆانىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ دامىعان وزىق ەلدەرى اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى جەدەلدەتىپ جاتىر. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ (ۇياو) نەگىزگى قۇزىرەتتەرىنىڭ ءبىرى – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى تىڭ زەرتتەۋلەر جاساۋ.
ورتالىق عالىمدارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرىندە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. مىسالى, CORMIT جوباسى اياسىندا الىنعان عىلىمي دەرەكتەر جاپونيادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان اەس-تە بەلسەندى ايماقتىڭ ارنايى بالقىتۋ تۇزاقتارىن سالۋ كەزىندە ءساتتى ىسكە اسىرىلدى. يادرولىق ورتالىق IV بۋىن رەاكتورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا تاياۋ بولاشاقتا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ نەگىزىنە اينالاتىن سۇيىق مەتالمەن سالقىنداتىلعان جىلدام نەيتروندارداعى رەاكتورلاردىڭ ۇلكەن كولەمىن انىقتاۋدا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر.
كەزدەسۋ بارىسىندا جاس عالىمدار يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىمەن تانىسىپ, ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءوز يدەيالارىمەن جانە تىڭ جوبالارىمەن ءبولىستى.
«قازىر «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا» بىلىكتى جانە تاجىريبەلى ماماندار, ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق پەرسونالدى يونداۋشى ساۋلەلەنۋ كوزدەرىمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيىمداستىرۋ ادىستەرىنە, اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ سالاسىنداعى قولدانىستاعى نورمالار مەن قاعيدالارعا سايكەس يونداۋشى ساۋلەلەنۋ كوزدەرىمەن قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىنا جانە رادياتسيالىق جاعدايداعى جۇمىستاردى باقىلاۋعا وقىتاتىن رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى وقۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار 2016 جىلى ۇكىمەت باستاماسىمەن اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ۇلتتىق اكىمشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن ينستيتۋت بازاسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى وقۋ ورتالىعى اشىلعان. بۇل ورتالىق ماگاتە يادرولىق فيزيكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى وقىتۋ جانە قىزمەتكە جاردەمدەسۋ ورتالىقتارىنىڭ حالىقارالىق جەلىسىنە كىرەدى», دەدى «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ» اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتورى دميتري شليماس.
مىسالى, «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ» استانا فيليالىندا يادرولىق جول مەمبرانالارىن ءوندىرۋ ءۇشىن باستاپقى ماتەريال رەتىندە پايدالانىلاتىن ساۋلەلەندىرىلگەن پوليمەرلى پلەنكا ءوندىرىسى جولعا قويىلعان. ول جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردى وندىرۋگە نەگىز بولادى. ولار كوپفۋنكتسيونالدى, ءتىپتى مەديتسينا جانە نانوتەحنولوگيا سالاسىندا دا ءجيى سۇرانىسقا يە. ينستيتۋت سونىمەن قاتار راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن شىعارىپ, رەسپۋبليكالىق ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە جەتكىزەدى. اتالعان ءىس-شارادا جاستار جاعى «اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جانە پايدالانۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى مامانداردىڭ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى مە؟», «كادرلاردى وقىتۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟» دەگەن ساۋالدار قويدى.
«ەلىمىزدىڭ بۇل سالادا وتە ۇلكەن عىلىمي جانە كادرلىق الەۋەتى بار. «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» جانە كاسىبي ورتادا كوپكە جاقسى تانىس «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» تابىستى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ اينالاسىندا عىلىمي زەرتحانالار مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارى شوعىرلانعان. اتوم سالاسى ءۇشىن مامانداردى ءتورت جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى دايىندايدى. 2010 جىلدان باستاپ «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا «اتوم ونەركاسىبى», «اتوم يادروسى مەن بولشەكتەرىنىڭ فيزيكاسى», «تەحنيكالىق فيزيكا» (اتوم ەلەكتر ستانسالارى مەن قوندىرعىلارى), «يادرولىق ينجەنەريا» ماماندىقتارى بويىنشا ماماندار دايارلاندى», دەپ جاۋاپ بەردى جاستاردىڭ سۇراعىنا «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس جەتەكشى ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆ.
سونداي-اق جاستاردى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى, يادرولىق قالدىقتار جانە قولدانىلاتىن رەاكتورلىق تەحنولوگيالار سىندى ساۋالدار قىزىقتىردى. «قازاقستانداعى اتوم ەنەرگياسى: قازىرگى جاعدايى مەن الداعى پەرسپەكتيۆالار» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «يادرولىق فيزيكا, جاڭا ماتەريالدار جانە تەحنولوگيالار» كافەدراسىنىڭ دوكتورانتى سولتانبەك نۇرگۇل اتالعان جوعارى وقۋ ورنىندا يادرولىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا 15 جىلدان اسقانىن ايتىپ, وندا 600-گە تارتا باكالاۆر, 200-دەن استام ماگيسترانت, 100-گە تارتا دوكتورانت دايارلانعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
ء«بىزدىڭ كافەدرانىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى – باكالاۆر ستۋدەنتتەر 4 جىل ەمەس 5 جىل بويى ءبىلىم الادى. سەبەبى سوڭعى كۋرستا ارنايى باعدارلاما ارقىلى رەسەيدىڭ دۋبنا قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورنىنا بارىپ, ءبىلىمىن تولىقتىرادى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ باكالاۆرلار ەكى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ديپلومىن قاتار الىپ شىعادى. ەلىمىزدە يادرولىق فيزيكا سالاسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن, ءال بۇكىل الەم ەلدەرىندە وسى سالا ماماندارى ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەنىن وسىدان دا كورۋگە بولادى. سوندىقتان ءاربىر وتانداسىمىز بەيبىت اتوم – بولاشاقتىڭ سەنىمدى ەنەرگيا كوزى ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ۇققانى دۇرىس», دەدى دوكتورانت.
ءىس-شارا قورىتىنداسى بويىنشا جيىنعا قاتىسۋشىلار بەيبىت اتوم ەلىمىزدىڭ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى جانە ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وراسان زور الەۋەتكە يە دەگەن پايىمعا كەلدى.