مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا وتاندىق ديپلوماتيانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى. ولاردىڭ قاتارىندا ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ شەتەلدەگى قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۇلت مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋ, ەكونوميكاعا سىرتتان ينۆەستيتسيا تارتۋ بار. سونداي-اق پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ بەيبىت جانە تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتتى بەرىك ۇستاناتىنىن دا ەسكە سالدى.
سىرتقى ساياساتتاعى قادامدار
بيىلعى جولداۋدا ەلدى الاڭداتقان قوعامدىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن قاتار ەلدىگىمىزگە, تۇتاستىعىمىزعا سىرتتان تونەر سىن-قاتەرلەر دە از ايتىلمادى. الەمدىك احۋال, گەوساياسي شيەلەنىستەر جونىندە ايتا كەلە مەملەكەت باسشىسى مۇنىڭ ءبارىن ءتيىمدى ديپلوماتيالىق ساياساتپەن عانا ءيىرىپ اكەتە الاتىنىمىزدى
اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت ەڭ باستىسى قازىرگى تاڭدا جەر جۇزىندە گەوساياسي تەكەتىرەستەر بەلەڭ الىپ تۇرعانىنا قاراماستان قازاقستان بەيبىت ءارى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. سونداي-اق دامۋدىڭ جاڭا باعدارىن بەلگىلەپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرىپ, ينفلياتسيانى باياۋلاتىپ, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆىن 100 ملرد دوللاردان اسىرا العانىمىز دا جولداۋ جولدارىنان ورىن الدى.
«دۇنيەجۇزىندە ينۆەستيتسياعا تالاس ءورشىپ تۇرعان كەزدە ەلگە قارجى تارتۋ ءۇشىن ء«دال وسى جەردە جانە ءدال قازىر» قاعيداسى بويىنشا شەشىم قابىلداۋ – ەڭ قاجەت شارا», دەي كەلە ق.توقاەۆ ەكونوميكاعا سالىنعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمىن ازايتىپ الماۋ ءۇشىن وسى باعىتتاعى جۇمىستى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. ءتىپتى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردى ساپالى ازىرلەۋ ءۇشىن قاجەت بولسا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى قاتىساتىن جوبالارعا دا باسا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن اتادى. ياعني ۇكىمەتكە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن ارىپتەستىكتى نىعايتاتىن اۋقىمدى جوبالاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋدى تاپسىردى. بۇل تالاپ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ينۆەستيتسيا سالاتىن ەلدەگى ەلشىلىكتەرگە دە از سالماق تۇسىرمەسى انىق. ويتكەنى ەلشىلىكتەردىڭ الدىنا قويىلعان باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ.
مۇناي-گاز-حيميا سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ وتكەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «ورتا ازيا – ورتالىق» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ ەلىمىزگە تيەسىلى 800 شاقىرىمنان اسا بولىگىن جاڭعىرتۋ جۇمىسى وتە قىسقا مەرزىمدە اياقتالعانىن ايتتى. بۇل, ارينە, گاز تاسىمالداۋ باعدارلارىن ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ اياسىندا مۇمكىن بولدى. ءبىز الەمدەگى مۇناي ەكسپورتتايتىن جەتەكشى ەلدەردىڭ الدى بولماساق تا, سول ورتادا جۇرگەندىكتەن مۇندا دا ديپلوماتيالىق, ينتەگراتسيالىق, ءتىپتى حالىقارالىق ستراتەگيالىق ماقساتتار ۇلگەن رولگە يە.
كەلەسى وزەكتى ماسەلە رەتىندە پرەزيدەنت كولىك-لوگيستيكا سەكتورىن دامىتۋدى ستراتەگيالىق ءمانى ايرىقشا باسىمدىققا بالادى. «ەلىمىز ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان. بۇل – بىزگە الەمدىك باسەكەدە زور مۇمكىندىك بەرەتىن ارتىقشىلىق. سوندىقتان كولىك ينفراقۇرىلىمىنا سالىنىپ جاتقان ءاربىر ينۆەستيتسيا ءوزىن-ءوزى اقتايتىنى ءسوزسىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلدەگى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىن شولىپ شىعىپ, «2025 جىلى كاسپي تەڭىزى ارقىلى تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىن تارتۋ جوباسى اياقتالماق. ەلىمىز ءۇشىن بۇل جوبانىڭ ماڭىزى زور. سول ارقىلى مالىمەتتەردىڭ حالىقارالىق ارناسىمەن جانە ترانسشەكارالىق اعىنىمەن بايلانىستى تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم قۇرا الامىز», دەدى ق.توقاەۆ. جالپى, بۇل حالىقارالىق بايلانىس جەلىسىن تارتۋدىڭ تۇپكى ماقساتىندا وتاندىق تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى مەن داتا-ورتالىقتارىن بارىنشا جەتىلدىرۋگە, كيبەر-قاۋىپسىزدىكتىڭ الەمدىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە جانە ماماندارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى جۇمىستاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماسەلەسى تۇر.
ينۆەستيتسيالىق تالاس ءورشىپ كەلەدى
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى قوعامدىق ۇردىستەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, ساياساتتانۋشى تاسىم ريززات مەملەكەت دامۋىندا ىشكى ساياسات پەن سىرتقى ساياساتتىڭ قاتار ۇيلەسىپ جۇرەتىنىن العا تارتتى. بيىلعى جولداۋدا سىرتقى احۋالعا قاتىستى ىشكى اۋديتورياعا باعىتتالعان تۇستار از بولماعانىن اتادى.
– حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەر بويىنشا پولياريزاتسيا ۇزاقمەرزىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ, اسىرەسە الداعى جىلدارداعى كۇردەلى جانە ايقىندالماعان ساياسي-ەكونوميكالىق كەلەشەك جاعدايىندا ودان دا كوپ كەلىسپەۋشىلىك تۋدىراتىن كەلەڭسىز جاعدايعا اكەپ سوعۋى ىقتيمال. وسى تۇرعىدا قازاقستان جاۋاپتى ارىپتەس ءارى ايماقتاعى ساۋدا تورابى رەتىندە ەكونوميكانىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن كۇشەيتۋدى, پروتەكتسيونيستىك ارەكەتتەردەن باس تارتۋدى ۇسىنىپ وتىر. قازىرگى احۋالدا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ءارتۇرلى سەكتورداعى سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ ء«بىر ساتتىك ساياسي ۇپايلاردان» ماڭىزدىراق. بۇل ۇزاقمەرزىمدى, تۇراقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزى بولا الاتىن ينۆەستيتسيا, ساۋدا جانە تەحنولوگيا سالاسىنداعى تىعىز قارىم-قاتىناسقا ىقپال ەتە الار ەدى, – دەيدى ساياساتتانۋشى.
جالپى, ت.ريززات بۇگىندە جاھاندىق ساياسي ارەنادا ينۆەستيتسيا تارتۋ, حالىقارالىق ەڭبەك ءبولىنىسى جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىك بويىنشا قاتاڭ كۇرەس ءجۇرىپ جاتقانىنا دا توقتالدى.
– مىسالى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسى مالىمەتىنە سايكەس 2022 جىلى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار 12%-عا قىسقارعان, بۇل كاپيتال ءۇشىن كۇرەستە شيەلەنىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىس تا ارتىپ كەلەدى, حالىقارالىق ەنەرگيا اگەنتتىگى 2040 جىلعا قاراي جاھاندىق ەنەرگيا تۇتىنۋ 25%-عا وسەدى دەپ بولجاپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز – رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىك ءۇشىن باسەكەلەستىك ودان ءارى ارتادى دەگەن ءسوز. وسى ورايدا جولداۋدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ دۇنيەجۇزىندە ينۆەستيتسياعا تالاس ءورشىپ تۇرعانىن ەسكەرتۋى – بۇل ءار سالا بويىنشا جاۋاپتى تۇلعالارعا باتىل شەشىمدەر قابىلداپ, ۋاقىت بىزگە قارسى كەزەڭدە بولاشاق پايدا كوزدەرىنەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن جاسالعان ەڭ اۋقىمدى ساياسي مالىمدەمە, – دەيدى ساراپشى.
توعىزىنشى باعىتتىڭ ءتۇيىنى
جولداۋدىڭ «قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىن تەرەڭ ورنىقتىرۋ قاجەت» دەگەن توعىزىنشى باعىتىندا مەملەكەت باسشىسى ۇيلەسىمدى, ادىلەتتى ءارى تۇراقتى قوعام قۇرۋ ءىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىمىزگە كەڭىرەك توقتالدى. «تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىك قۇرۋعا ءتيىس. بۇل – بۇكىل قوعامنىڭ جانە ءار ادامنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ەڭ باستى تالاپ. ءبىز سوندا عانا ادىلەتتى, تازا جانە قاۋىپسىز قازاقستاندى قۇرا الامىز. وسى ستراتەگيالىق ماقساتىمىزعا جەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە جانە تۇراقتى دامۋىنا قولايلى سىرتقى جاعداي قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. بۇل – قازىرگى اسا كۇردەلى گەوساياسي احۋال كەزىندە وتە جوعارى كاسىبيلىكتى تالاپ ەتەتىن ديپلوماتيانىڭ مىندەتى», دەدى پرەزيدەنت.
بۇل باعىتتا شەتەلدىكتەردىڭ ەلگە زاڭسىز كوشىپ كەلۋى, ءتۇرلى ەكسترەميستىڭ, ونىڭ ىشىندە اسىرەدىنشىلدەردىڭ دە ەلگە ىرىتكى سالاتىن ارەكەتتەرىنە قاتىستى قاتاڭ ۇستانىم, الىس-جاقىن كورشى ەلدەرمەن بايلانىسى بار ەسىرتكى ساۋداسىنا, ناشاقورلىققا قارسى كۇرەس, كەيبىر تەرىس پيعىلدى ادامداردىڭ, ونىڭ ىشىندە شەتەلدە جۇرگەندەردىڭ دە ماسەلەنى ۋشىقتىرۋ ارقىلى قوعامدىق پىكىرگە ىقپال ەتۋدى كوزدەپ, ەلىمىزگە ورىنسىز شۇيلىگەتىنى دە ايتىلدى. سول سەبەپتى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە بۇل كەرىتارتپا ارەكەتتەرگە توسقاۋىل بولار جۇيەلى جۇمىس تاپسىرىلىپ, ديپلوماتتارعا دا از جۇمىس ارتىلمادى.
پرەزيدەنت ايتپاقشى, قازاقستان بەيبىت جانە تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتتى قاتاڭ ۇستانىپ كەلەدى. وسىعان وراي جولداۋدا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ, شەتەلدەگى ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى ىلگەرىلەتۋ, ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ديپلوماتتارىمىزدىڭ باستى مىندەتى ەكەنى باسا ايتىلدى. بۇل تۇرعىدا پرەزيدەنت: «قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىن قاتاڭ ۇستانا وتىرىپ, كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا قاشاندا دايىن ەكەنىن پاش ەتىپ كەلەدى. ەلىمىز حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جانە تۇراقتىلىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەندى اتسالىسادى. ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە, زاڭسىز كوشى-قونعا, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جانە وزگە دە قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەسۋ جولىنداعى تالپىنىستارىن قۇپتايمىز. سونداي-اق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بىتىمگەرلىك قىزمەتىن, قارۋسىزدانۋعا قاتىستى باستامالارىن بارىنشا قولدايمىز, قارۋلى قاقتىعىستاردى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ قاجەت دەپ سانايمىز», دەپ جولداۋدى تۇيىندەگەن توعىزىنشى باعىتتا ءبىز الەمنىڭ ءبىر بولشەگى بولساق تا, بەيبىتشىلىك, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ماسەلەسىندە بولەك باعىت تاڭداي المايتىنىمىزدى مەڭزەدى.
«ەكىنشى دارەجەلى ەل ەمەسپىز»
وسى رەتتە استانا ساراپشىلار كلۋبىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى, ساياساتتانۋشى اسقار جاپاروۆ قوعامنىڭ باسىم بولىگى ناقتى ۇستانىمىمىزدى دۇرىس تۇسىنبەي كەلە جاتقانىن العا تارتتى.
– ءبىز قازىر ەكى الىپ مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا قالعان ەكىنشى دارەجەلى ەل ەمەسپىز. قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ تەرەڭ تاريحى بار جانە كورشىلەس ەلدەردە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە دە ارا-تۇرا ىقپال ەتەتىنى بار. الەم ءبىزدى دالا وركەنيەتىنىڭ مۇراگەرى رەتىندە بىلەدى. بىزدە دالالىق ديپلوماتيانىڭ وراسان زور تاجىريبەسى بار. ساۋدا بايلانىستارىن جان-جاقتان جەتىلدىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك تاۋار وندىرۋشىلەرمەن قاتىناستى رەتتەپ, ولارعا ءوز مادەنيەتىمىزدى تانىستىرىپ, ءبىلىم مەن عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ينتەگراتسياسىن قامتاماسىز ەتتىك. ءبىز ءۇشىن قاشاندا الەممەن ساۋدا جاساۋ جانە مادەني بايلانىستاردى ساقتاۋ ءتيىمدى. قازاقستاننىڭ ساياساتى بەيبىتشىل جانە بۇكىل ادامزاتپەن بەرىك بايلانىس ورناتۋعا باعىتتالعان, – دەيدى ا.جاپاروۆ.
راسىندا, الەم قازىر الەمنىڭ ءار تارابىندا تۇتانىپ, توڭىرەگىنە تاراپ جاتقان جوعارى دەڭگەيدەگى قاقتىعىستاردىڭ كۋاسى بولىپ وتىر. اسىرەسە تاياۋ شىعىستاعى احۋال قاتتى ۋشىعىپ, قىزىل دەڭگەيگە جەتىپ تۇر. جۋىردا 23 قىركۇيەك كۇنى بۇۇ شتاب-پاتەرىندە وتكەن بولاشاق سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ءبىزدىڭ الەم ءداستۇرلى قالپىنان اۋىتقىپ بارا جاتقانىن, دۇرىس جولعا ءتۇسۋ ءۇشىن قاتاڭ شەشىمدەر قاجەت ەكەنىن ايتتى. قازىر بۇلاردى شەشۋدە, وكىنىشكە قاراي, حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ ينستيتۋتتارى مەن ادىستەرى ءتيىمسىز ءارى دارمەنسىز بولىپ تۇر.
وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا قازاقستاننىڭ بۇۇ جارعىسىنا سايكەس كەلەتىن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىققا بەيىلدىلىگىن سەنىمدى تۇردە كورسەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋى زاڭدىلىق.