جاڭا وقۋ جىلى باستالعالى بەرى جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا ءوز وزىنە قول جۇمساۋ وقيعالارى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمادى. عالامتوردىڭ دامۋىمەن جاڭا قاۋىپ-قاتەردىڭ بەلەڭ العانىنا تاعى ءبىر كوز جەتكىزىپ وتىرمىز.
ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن سمارتفونعا تەلمىرگەن زاماندا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ شىرماۋىنا جاسوسپىرىمدەر عانا ەمەس, ەرەسەكتەردىڭ دە ءتۇسىپ قالۋى تاڭدانىس تۋدىرمايتىن دا بولدى.
مەملەكەت باسشىسى وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ۇلىتاۋدا وتكەن جيىنىندا «قازىر – ينتەرنەت ءداۋىرى. جاستار وزىنە قاجەت مالىمەتتى عالامتوردان الادى. ءداستۇرلى اقپارات قۇرالدارىمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت» دەگەن ەدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىشىندە TikTok-تىڭ وڭ-سولىن تولىق تانىپ بىلمەگەن وسكەلەڭ ۇرپاققا زيان-زاردابى, جالپى قوعامعا قاۋىپ-قاتەرى تۋرالى پارلامەنت مىنبەرىنەن دە بىرنەشە رەت ايتىلدى. ارىپتەستەرىمىز نۇرتورە ءجۇسىپ, الىشەر ساتۆالديەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇكىمەتكە بىرنەشە دەپۋتاتتىق ساۋال دا جولداندى. وكىنىشكە قاراي, TikTok-قا توسقاۋىل بولار ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ناقتى شەشىم بولماعاندىقتان وزەكتى ورتەر وكىنىشتى جايتتار توقتاماي تۇر.
2024 جىلدىڭ باسىنان بەرى ونلاين-پلاتفورمالاردا ينتەرنەتكە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاۋ بەلگىلەرى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىن بۇزۋدىڭ 51 فاكتىسى انىقتالعان. ونىڭ ىشىندە ونلاين پلاتفورمالاردا 48 فاكتى («Telegram» - 19 (19 جويىلدى), «TikTok» - 20 (16 جويىلدى), «YouTube» - 8 (قولجەتىمدى), «Facebook» - 1 (قولجەتىمدى), ونىڭ ىشىندە 35 زاڭسىز ماتەريالدى جويۋ شارالارى قابىلداندى.
سونىمەن قاتار قر اقپارات جانە مادەنيەت مينيسترلىگىنەن: «AppStore», «Google Play market» ينتەرنەت-دۇكەندەرىنىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارىندا جانە «Yandex.kz» ينتەرنەت-رەسۋرسىندا ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن «مەكتەپتەگى قاشقىن» ويىنى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى «YouTube», «Telegram», «TikTok», «Meta», «Yandex», «Apple», «Google» ونلاين-پلاتفورمالارى مەن ينتەرنەت-رەسۋرستارىنىڭ اكىمشىلىگىنە ويىندى جويۋدى تالاپ ەتىپ, ەسكەرتۋ حاتتارى جولداندى», دەگەن مالىمەتتى الدىق. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ كەسىرىنەن بالا ءولىمى تىركەلىپ جاتسا دا, ءبىز تەك حات جولداۋمەن شەكتەلىپ وتىرمىز.
ەل, مەملەكەت, وسكەلەڭ ۇرپاق, قوعامنىڭ قاۋىپسىزدىگى تارازى باسىندا تۇرعاندا, بۇل باعىتتا زاڭنىڭ سولقىلداق تۇسى دا, ونىڭ ورىندالۋىندا ولقىلىقتار بولماۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. الەمنىڭ بىرقاتار وركەنيەتتى ەلى ءدال وسى ماسەلەدە شۇعىل شەشىم شىعارىپ, ءتارتىپتى دە شەگەلەپ جاتىر.
فرانتسيا ءوزىنىڭ 2,5 ميلليون مەملەكەتتىك قىزمەتكەرىن Netflix پەن Instagram-دى قوسا العاندا, بارلىق ويىن-ساۋىق قولدانبالارىنان «قورعاۋعا» شەشىم قابىلداعان العاشقى ەل بولدى. ۇكىمەت مۇنى اتالعان قىزمەتتەر «كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتپەيدى» دەپ ءتۇسىندىردى.
سونىمەن قاتار ۇلىبريتانيا, اقش, دانيا, بەلگيا, جاڭا زەلانديا ەلدەرى دە اتالعان الەۋمەتتىك جەلىنى شەكتەۋ نەمەسە وعان تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن ناقتى شارالار قابىلدادى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ ءۇش جوعارعى ورگانى – ەۋروپارلامەنت, ەۋروپالىق كوميسسيا جانە ەۋروپالىق وداق كەڭەسى كيبەرقاۋىپسىزدىككە بايلانىستى TikTok قولدانباسىن ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇرىلعىلارىندا پايدالانۋعا تىيىم سالدى.
اقش بيلىگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە TikTok-تى فەدەرالدى قۇرىلعىلاردان وشىرۋگە 30 كۇن بەرگەنىن دە اتاپ وتكەن ءجون.
TikTok-تىڭ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە كەرى اسەرى تۋرالى الەمدىك دەڭگەيدە عىلىمي زەرتتەۋلەر دە جۇرگىزىلدى.
ماماندار TikTok ەموتسيالىق رەاكتسيالاردى تۋدىراتىن, سونىڭ ىشىندە ەكسترەمالدى كوزقاراستاردى قامتيتىن جاريالانىمداردى قاراۋعا اكەلەتىن ۇسىنىستار ارقىلى كورەرمەندەرىن ۇزدىكسىز تارتاتىنىن ايتادى. بۇل پسيحيكالىق پروبلەمالاردى كۇشەيتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايلارعا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ, ءتۇرلى كۇيزەلىستە جۇرگەن ادامدار بەيىم بولىپ, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى.
وڭتۇستىك-باتىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىتايلىق عالىمدارىنىڭ دا 2022 جىلعى زەرتتەۋى TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىنە تاۋەلدىلىك جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا, اسىرەسە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
3 مىڭنان استام مەكتەپ وقۋشىسى اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەلەرى TikTok-قا ەڭ تاۋەلدى جاسوسپىرىمدەر جادى, ەستە ساقتاۋ جانە جاڭعىرتۋ سىناقتارىندا تومەن ۇپاي جيناعانىن كورسەتكەن. TikTok-قا تاۋەلدىلىك, سونىمەن قاتار دەپرەسسيا, الاڭداۋشىلىق جانە سترەسس دەڭگەيىن ارتتىرۋعا اسەر ەتەدى.
زەرتتەۋلەردىڭ تاعى بىرىندە دەپرەسسيا مەن ءوزىن-ءوزى قول جۇمساۋعا, دەپرەسسيا مەن ءسۋيتسيدتى رومانتيزاتسيالاۋدى ىنتالاندىرۋ ارقىلى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكالىق پروبلەمالارىن كۇشەيتۋى مۇمكىن ەكەندىگى دالەلدەنگەن.
تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالاتىن ماسەلە - TikTok-تا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ. TikTok ءوز پايدالانۋشىلارى, سونىڭ ىشىندە بالالار تۋرالى دەرەكتەردىڭ ۇلكەن كولەمىن جيناپ, بۇل اقپاراتتى پسيحيكالىق دەنساۋلىق ماسەلەلەرىن ناشارلاتاتىن جەكەلەندىرىلگەن ارنالار جاساۋ ءۇشىن پايدالاناتىنى بەلگىلى بولعان.
بالالاردىڭ تاۋەلدىلىگىنىڭ ارتۋى جەتكىنشەكتەر اراسىندا زياندى قۇندىلىقتاردى تاراتۋ ماسەلەسى دە وتە وزەكتى.
TikTok-تا مودەراتسيا مەحانيزمىنىڭ بولۋىنا قاراماستان, تەرىس قۇندىلىقتاردىڭ, اسىرەسە ەكسترەميستىك سيپاتتاعى اقپاراتتىڭ تارالۋى ءجيى بايقالادى. زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە راديكالدى ەكسترەميزمنىڭ تارالۋىنا, فاشيزم يدەولوگياسىنا, ناسىلشىلدىككە, انتيسەميتيزمگە, ۇلتشىلدىققا جانە كسەنوفوبياعا قاتىستى 200-گە جۋىق جاريالانىم انىقتالعان.
بالالاردىڭ وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ تومەندەۋىنە دە ءدال وسى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ تەرىس اسەرى سەبەپ بولعان. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, TikTok-قا تاۋەلدى ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ ناتيجەلەرى تومەن, زەيىنى جانە ءتارتىبى ناشار بولىپ شىققان.
سوندىقتان مۇنداي الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىيىم سالۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
بيبيگۇل جەكسەنباي,
قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى