اڭىز اكتەردىڭ سوڭعى جۇمباعى

كەلتە قيىلعان تاسپا-عۇمىر

اكتەر تالعات نىعماتۋليننىڭ كينو كەڭىستىگىندە ەسىمى قالاي تەز تانىلىپ, كەسەك كەلبەتى ەكران ارقىلى ءا دەگەننەن ەل ەسىندە قالاي جىلدام جاتتالسا, ونىڭ بۇل داڭق شىڭىنان جەتكەنگە دەيىنگى جولى دا ءدال سونداي جارقىن, وڭاي ءھام ساۋلەلى بولدى دەپ ايتا الماس ەدىك. ال ونىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرىپ, ۋاقىت-اعزام الاقانىندا جازىلعان تاعدىر-تالايى ءتىپتى قامشىنىڭ سابىنداي-اق ەكەن. نەبارى 35 جىل عۇمىر كەشىپ, تالايدى تالانتىمەن ءتانتى ەتكەن تاسپا-عۇمىردىڭ كەنەتتەن قيىلعانىنا دا 40 جىلعا جۋىقتاپتى. تالانت تالعاتتىڭ اڭىزعا بەرگىسىز عۇمىرى بەينە ءبىر سوڭىندا ءىز قالدىرىپ اعاتىن جۇلدىزداي جارقىن ءارى سۇلۋ بولسا, ال ءولىمىنىڭ سىرى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق... بىرەۋلەر ناشاقورلىقتىڭ قۇربانى بولدى دەسە, ەندى ءبىرى ول ءوزىن-ءوزى قيناعاندى جاقسى كورەتىن, سوندىقتان دا ازاپتى ءولىمدى وزىنە تىلەپ الدى دەگەن بولجام ايتادى. كەلەسىسى اكتەردىڭ ولىمىنە الدەبىر مەملەكەتتىك سايا­سي توپ مۇددەلى بولدى دەگەن نۇسقا ۇسىنادى. البەتتە مۇنىڭ ءبارى تەك بولجام عانا. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, تالعات نىعماتۋليننىڭ ولىمىنە تىكەلەي سەبەپكەر بولعان سەكتانتتىق ۇيىم بولعاندىعى, ونىڭ باسىندا بىشكەكتىڭ تۋماسى اباي بورىباەۆ پەن مىرزا قىمباتباەۆ دەگەن رۋحاني توپ جەتەكشىلەرى تۇرعاندىعى راستالدى. بىراق ولاردىڭ نە سەبەپتى اكتەردى اياۋسىز ولتىرگەنى انىق­تال­مادى. وكىنىشتىسى سول, بۇل جۇم­باق­تىڭ جاۋابىن جىلدار دا شەشە الماي كەلەدى...

تاۋقىمەتتى تاعدىر

بولاشاق اكتەر 1949 جىلى 5 ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن. ەڭ كوپ تاراعان نۇسقا بويىنشا تالعات نىعماتۋلين قىرعىز كسر-ءنىڭ وش وبلىسى, قىزىل-قيا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن دەگەن دەرەك ءجيى ايتىلادى. بىراق ونىڭ وزبەكستان استاناسى تاشكەنت قالاسىندا تۋعانى تۋرالى اقپارات تا بار. ونى اكتەر كوزى تىرىسىندە بەرگەن سۇحباتتارىندا راستاپ, تاشكەنتتە دۇنيەگە كەلگەنىن, كەيىن نىعماتۋليندەر وتباسى تالعات ءبىر جاسقا تولعاندا قىزىل-قياعا كوشىپ كەلگەندىگىن ايتقان ەكەن.

شاحتەر مەن مەكتەپ ديرەك­تو­رى­نىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن بالا تالعاتتىڭ باسىنا تاعدىر ءتۇرلى سىناقتى ءۇيىپ-توگىپ بەردى. ەكى جاسقا تولار-تولماس شاعىندا اسقار تاۋى قۇلاپ, اكەسىنەن ايىرىلدى. جاستايىنان جەتىمدىكتىڭ كەرمەك ءدامىن تاتقان بالدىرعان ەڭبەككە دە ەرتە ارالاستى. قانت زاۋىتى مەن اياقكيىم تسەحىندا جۇمىس ىستەدى. مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىندەگى اناسى دا بالالارىنىڭ جوقشىلىقتا ءومىر سۇرمەۋى ءۇشىن بارىن سالدى. بىراق قانشا تىرىسقانىمەن ناشار تۇرمىس وڭالمادى. جاستاي جەسىر قالعان كەلىنشەككە ءۇش بىردەي جەتكىنشەكتى جەتكىزۋ قيىنعا سوققاندىقتان, ەتەگىن جاسقا تولتىرعان ول امالسىزدان تالعاتتى بالالار ۇيىنە وتكىزۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل جاقتاعى ءومىر دە بالدىرعان ءۇشىن بال بولمادى. ءتۇرلى كەمسىتۋ مەن مازاقتان كوز اشپاعان بالا تالعات تىپتەن بۇيىعى تارتىپ, تۇيىق, ۇيالشاق بولىپ كەتتى. سەبەبى كىشكەنتاي كۇنىنەن راحيت بولىپ اۋىرعان ءسابيدىڭ دەنساۋلىعىنداعى كىنارات ونىڭ ادامي سەزىمىنە دە سىزات تۇسىرمەي قويمادى. اسىرەسە پيو­­نەر لاگەرىندەگى ءبىر قىزدىڭ ونىڭ اياعىنىڭ قيسىق ەكەنىن بەتىنە باسىپ, وزىمەن بيلەۋدەن باس تارتقانىن كورگەندە قاتتى قورلانادى. سىرتقا شىعىپ, ەشكىمگە كورسەتپەي كوز جاسىنا ەرىك بەرگەن بولاشاق اكتەر, ىلە بويىن تەز جيناپ الادى دا, ەندى ەشقاشان جىلاماۋعا, ءدال وسى ساتتەن باستاپ ءوز-وزىمەن جۇمىس ىستەۋگە, جۇيەلى تۇردە سپورتپەن اينالىسۋعا سەرت بەرەدى. بي مەن جەڭىل اتلەتيكاعا جازىلىپ, كاراتەمەن دە تىڭعىلىقتى اينالىسا باستايدى. ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋدىڭ دە بولاشاعىنا ماڭىزدىلىعىن ەرتە ءتۇسىنىپ, ورىس كلاسسيكاسىن جاتا-جاستانا وقىپ, ل.تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىنىڭ قوس تومدىعىن قولىمەن ەكى قاي­تارا داپتەرگە كوشىرىپ شىعا­دى. «ومىردە جەتىستىككە جەتۋگە ەشقانداي دا عاجايىپتى كۇتۋ­دىڭ قاجەتى جوق, تەك ەڭبەك پەن تە­مىر­دەي ءتارتىپ قانا كەرەك. ەگەر وسىنى كۇنىنە 100 مارتە قايتالاسا بۇل ومىردە مۇمكىن ەمەس نارسە جوق» دەپ اكتەردىڭ ءوزى ۇنەمى ايتاتىنداي, ونىڭ قاي ىسكە دە جان-تانىمەن بەرىلە كىرىسەتىندىگىنىڭ ناتيجەسىندە تالعات نىعماتۋلين ءوزىنىڭ كەلتە عۇمىرىندا تالاي جەتىستىككە جەتتى. كوپتەگەن اكتەر ءتىپتى ارماندامايتىن رولدەردە ويناپ, ونەر الەمىندە ءوزىنىڭ ەسىمىن ولمەستەي ەتىپ جازىپ كەتتى.

ارمان قاناتىندا

ارمان دەگەننەن تۋادى, ءاۋ باستا اكتەر ەمەس, كينورەجيسسەر بولۋدى قالاعان تالعات مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ماسكەۋدەگى بۇكىلرەسەيلىك مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنا (ۆگيك) تاپسىرادى. الايدا العاشقى تالپىنىس ءساتسىز بولىپ, وقۋعا قابىلدانباي قالادى. الىپ قالادان كەتكىسى كەلمەگەن ونەرلى جاس كوپ ويلانباستان بۇل جاقتان قۇجاتىن قايتىپ الىپ, تسيرك جانە ەسترادا ونەرى مەكتەبىنە تۇسەدى. تسيرك مەكتەبىندە وقي ءجۇرىپ كۇرەسپەن تىڭعىلىقتى اينالىسىپ, كاراتەنى دە قالدىرمايدى. ءوزى ۇنەمى ايتاتىنداي, تىڭعىلىقتى اينالىسقان ەڭبەگى ەش كەتپەي كۇرەستەن ءبىرتالاي جەتىستىككە جەتكەن تالعات كاراتەدەن دە «قارا بەلبەۋ» يەگەرى اتانادى. مۇنداعىلار سپورتتىڭ ۇزدىگى اتانباق تۇرماق, ونىڭ كەزىندە اياعى قيسىق بولىپ, كوپ قاعاجۋ كورگەندىگىن, سونىمەن قاتار ورىس ءتىلىن مۇلدەم بىلمەگەندىگىن ەستىپ تاڭ قالادى. سەبەبى ماسكەۋگە كەلگەندە تالعاتتىڭ ءتىلى كوركەم, دەنەسى شىمىر, شىنىققان ناعىز سىمباتتى جىگىت بولاتىن. وسىلايشا, ءا دەگەننەن كورگەن جاندى كوركىمەن تامسانتقان ونەرلى جاس ارمانىنا ادال بولىپ, ءبىر جىلدان كەيىن كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنا قايتا وقۋعا تاپسىرىپ, 1968 جىلى اكتەرلىك ءبولىمنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. جاس اكتەر جۇمىسپەن قاتار بارلىق جاڭا جانە قىزىقتى داعدىلاردى بويىنا ءسىڭىردى. ول كىتاپتى قۇمارتا وقىدى, ولەڭ مەن پروزا جازدى. جارىستاردا وزبەكستان چەمپيونى اتاعىن جەڭىپ الىپ, كسرو چەمپيوناتىندا التىنشى ورىندى يەلەندى. سونىمەن قاتار بۇكىلرەسەيلىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرىپ ول نيكولاي ەرەمەنكو, ۆاديم سپيريدونوۆ, ناتاليا ورىنباساروۆا, ناتاليا بوندارچۋك سىندى بولاشاق ونەر جۇلدىزدارىمەن تانىسىپ, ءبىر اۋدي­توريادا ءبىلىمىن شىڭدادى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە نيكولاي ەرەمەنكومەن تانىستىعى ونىڭ الداعى جۇلدىزدى جولىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. ارادا 10 جىل وتكەندە نيكولاي دوسى ونى «XX عاسىردىڭ قاراقشىلارى» فيلمىنە شاقى­را­دى.

كەڭەستىك بريۋس لي

رەجيسسەر بوريس دۋروۆتىڭ 1979 جىلى تۇسىرىلگەن «XX عاسىردىڭ قاراقشىلارى» ەكشن-ءفيلمى ارقىلى تالعات نىعماتۋلين شىن مانىندە كورەرمەننىڭ شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. قاراقشى سالەحتىڭ شەبەر سومدالعانى سونشالىق, كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتالعان ءفيلمدى اۋىزعا الساق, ەڭ اۋەلى ويعا تالعات نىعماتۋلين تۋدىرعان بەينە ورالادى. ول بۇل شىتىرمان وقيعالى فيلمدە قاراقشى ءرولىن كاسكادەرلىكتى وقىماي-اق مەڭگەرگەنىن كورسەتتى. ءيا, تالعات نىعماتۋليننىڭ ناعىز تانىمالدىلىعى ارتقان كەزى «حح عاسىردىڭ قاراقشىلارى» فيلمىنەن كەيىن باستالدى. بەت-الپەتى ازيالىق تيپكە جاتاتىن اكتەرگە ءتىپتى كەڭەستىك بريۋس لي دەگەن لاقاپ ات تا بەرىلگەن بولاتىن.

جالپى, تالعات نىعماتۋليننىڭ كينوداعى جولى, ياعني ونىڭ اكتەر رەتىندەگى دەبيۋتى 1967 جىلى تۇسىرىلگەن «كوميسسار تۋرالى باللادا» فيلمىنەن باستالادى. «موسفيلم» جاس اكتەردىڭ دا­­رىنىن بايقاپ, وعان اق گۆارديا وفيتسەرىنىڭ ءرولىن ۇسىندى.ءبىر قىزىعى, ومىردەگى بولمىسى مەن مۇراتى استە بۇل بەينەمەن قابىسپايتىن اكتەر جاۋىز ادام بەينەسىن كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەگەنى سونشالىق, وسى فيلم­نەن كەيىن وعان ۇنەمى جاعىمسىز كەيىپكەر بەينەسى بەرىلەتىن بولادى. بۇل تۋرالى بەلگىلى كەڭەستىك رەجيسسەر الىشەر حامداموۆ: «ونىڭ ءبىرىنشى سومداعان ءرولى ءزارلى ءازىل سەكىلدى بولدى. تالعاتتىڭ قارا بىلعارى قولعاپ كيگەن جاس جاۋىز بەينەسىنىڭ ءساتتى شىققانى سونشا, كەيىن وعان كىلەڭ جەكسۇرىن رولدەر بەرىلدى. ال ول ءومىر بويى باسقا نارسەنى ارماندادى..., – دەپ جازادى. ال اكتەردىڭ ىشىندە قانداي ارمان كەتكەنى, ارينە, تەك ونىڭ وزىنە عانا ايان...

ماسكەۋدەگى وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن نىعماتۋلين ءوزىنىڭ تۋعان جەرى تاشكەنتكە كوشىپ كەلىپ, 1971 جىلى «وزبەكفيلم» كينوستۋدياسىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. كينوستۋديادا ونىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە فيلم ءتۇسىرىلدى. اتاپ ايتساق, ولاردىڭ قاتارىندا 1972 جىلى تۇسىرىلگەن «جەتىنشى وق», 1973 جىلعى «كەزدەسۋ مەن قوشتاسۋ», 1976 جىلى تاسپالانعان «سياۆۋش تۋرالى اڭىز» ەتنيكالىق ەرتەگىسى, تاعى دا باسقا تۋىندىلار بار. سونىمەن قاتار اكتەر ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىندا جازۋشىلىق جۇمىسقا دا بەلسەنە ارالاسىپ, 1978 جىلى ءبىلىمىن جەتىلدىردى. ول ستسەناريستەر مەن كينورەجيسسەرلەردىڭ جوعارى كۋرستارىنا قاتىسىپ, بىلىكتى مامان اتاندى. ال 1981 جىلى نىعماتۋلين ءوزىنىڭ «جاڭعىرىق» اتالاتىن العاشقى قىسقامەترلى ءفيلمىن ءتۇسىردى.

سوڭعى جۇمباق

وسىنشا ونەردى ءبىر باسىنا جيىپ, قاي سالادا دا جەمىستى ناتيجە كورسەتە بىلگەن اكتەردىڭ ءومىرىنىڭ كەنەتتەن قيىلۋى وتباسى مەن كينو سالاسىنداعى ارىپتەستەرى ءۇشىن عانا ەمەس, بارشا كورەرمەن ءۇشىن دە توبەدەن جاي تۇسكەندەي سۇمدىق جاڭالىق بولدى. تالانتتى اكتەرىن جوقتاپ جىلاعان جۇرتتىڭ قاراسىندا شەك بولمادى. ال ءارتىستىڭ تراگەديالىق ءولىمىن اۋىز­­عا الۋدىڭ ءوزى وزەككە وكىنىش ۇيالا­تادى.

سول كۇنگى جۇمباق جاعدايدىڭ جاي-جاپسارىنا بويلاۋعا تالپىن­عاندار, قاسىرەتتى قازانىڭ ارتىندا تۇرعان قوس ەسىمدى اتايدى. ولار – اباي بورىباەۆ پەن مىرزا قىمباتباەۆ. بۇل كىسىلەر تۋرالى اقپارات كوزدەرىندە مىناداي مالىمەت بەرىلەدى: «70-جىلداردىڭ سوڭىندا بىشكەكتىڭ تۋماسى اباي بورىباەۆ ەرەكشە قاسيەتكە يە مىرزا قىمباتباەۆتى جولىق­تى­رادى. بورىباەۆ ىقپالدى نومەن­كلا­تۋرالىق وتباسىنان شىققان, كومسومولدىق جەلى بويىنشا مانسابىن جاساعان ادام. بىراق كەيىننەن شىعىس فيلوسوفياسىنا اۋەستەنىپ, ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى ەرەكشە ادامداردى زەرتتەيتىن ءوز عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن (عزي) قۇرۋدى ويلادى. ال مىرزا اۋرۋدى ەمدەپ, بولاشاقتى بولجاي الاتىنداي قابىلەتكە يە ەدى. اباي مىرزامەن تانىسقان سوڭ ىزدەگەن ادامى وسى ەكەنىن بىردەن ءتۇسىندى. اباي مەن مىرزانىڭ ءبىراز قالاعا ساپارى كەزىندە ولاردىڭ اينالاسىنا وقىرماندار قاۋىمى جينالدى. برەجنەۆ ءداۋىرىنىڭ سوڭىندا كسرو-دا ءارتۇرلى يوگانىڭ ەكزوتيكالىق شىعىس ىلىمدەرى تانىمالدىلىققا يە بولدى. ەرەكشە قابىلەتكە يە قارت كىسىلەر تۋرالى اڭگىمە جەلدەي تارادى. جازۋشىلار, سۋرەتشىلەر, اكتەرلەر, تەاتر رەجيسسەرلەرى, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى — اباي مەن مىرزانىڭ العاشقى ءىزباسارلارى بولدى. كەيىنىرەك بۇل قاتارعا نىعماتۋلين دە قوسى­لادى».

بالا كۇنىنەن تاعدىردىڭ ءتۇرلى تاۋقىمەتىن باستان كەشكەن جانى نازىك اكتەردىڭ ساناسىندا قالعان سول ءبىر سىزات كەيىن ول ەسەيگەن شاقتا دا مازا بەرمەيدى. ۇنەمى ءوزىن ىزدەپ, جان قالاۋىن رۋحاني الەمنەن تابۋعا تالپىنعان تالعات سەكتانتتاردىڭ شىرماۋىنا وڭاي تۇسەدى. «ۇستازدارىنىڭ» ايتقانىن ەكى ەتپەگەن اكتەر سوڭعى كەزدەسۋىندە ولار بۇيىرعان جاۋىزدىققا بارا المايتىنىن ايتىپ, تاپسىرمادان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتادى ءارى بۇل ۇيىممەن تۇبەگەيلى ات قۇيرىعىن ۇزگىسى كەلەتىنىن دە جەتكىزگەن ەكەن-مىس. مۇنى كوتەرە الماعان قاندىقول قاراقشىلار بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن تالانتتى ءارتىستى ايامايدى. تالعات نىعماتۋلين 1985 جىلدىڭ 11 اقپانىندا ۆيلنيۋستە اۋىر سوققىنىڭ سالدارىنان قايتىس بولدى. تەرگەۋشىلەر جاساعان رەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك, اكتەر سەكتا باسشىسى اباي بورىباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن ايتقانىنا كونبەگەنى ءۇشىن ولتىرىلگەن. الدىمەن سەكتانتتار ۆيلنيۋسكە جەرگىلىكتى ىزباسارلارمەن ءوزارا ماسەلەنى شەشۋگە جينالعان. ابايدىڭ ارەكەتتەرىنە كوڭىلى تولماعاندار جاڭا قاۋىمداستىقتى قۇرۋدى ويلاعان. بۇل ارەكەت «ۇستازدارى» تاراپىنان البەتتە كەشىرىلمەدى. جازا ارقالاعانداردىڭ قاتارىندا تالعات نىعماتۋلين دە بار.

تەرگەۋشىلەر اكتەردى ولتىرگەن قاندىقول قاراقشىلاردى ءىزىن سۋىتپاي ۇستاعان. ونىڭ ىشىندە اباي مەن مىرزادان بولەك, ءبىر سەكتادا بولعان كوشباسشىلار بولعان. ولار نىعماتۋليندى ولتىرگەندەرىن جوققا شىعارعان جوق. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى نە ءۇشىن ولتىرگەنى, سول ءتۇنى نە بولعانى اشىلماعان جۇمباق كۇيىندە قالدى. نەبارى 35 جاسىندا باقيلىق بولعان اكتەردىڭ سوڭىندا ءۇش پەرزەنتى قالدى. وكىنىشتىسى سول, 119 جەردەن جاراقات العان اكتەردى ءتىپتى جۇبايى بەلگىلى اكتريسا ۆەنەرا نىعماتۋلينا دا تانىماي قالعان ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, سۇيىكتىسىن كورىپ, ەسىن جوعالتقان اكتريسا ءۇشىن بۇل قارالى كۇن – ماڭگىلىك جادىنان وشپەيتىن تۇنەك­پەن تەڭ تراگەديا. اكتەردىڭ مۇر­دەسى تاشكەنتتەگى «چيلونزور وتا» زيراتىنا جەرلەنگەن.

ومىردەن ۇنەمى ءوزىن ىزدەۋمەن وتكەن تالانتتى ءارتىستىڭ اقيقاتقا جەتۋ جولىنداعى وسى ءبىر اداسۋى ونىڭ بارلىق عۇمىرىنا سوڭعى ۇكىم بولعانداي. ال قاراڭعى تۇنگە ءسىڭىپ جوق بولعان ول قۇپيا ءالى كۇنگە دەيىن جارىققا شىقپادى. ايتپەسە كاراتەدەن قارا بەلبەۋ يەگەرىنىڭ ەش قارسىلىقسىز ءوزىن ولىمگە جىعىپ بەرگەنى شىنىمەن دە ۇلكەن جۇمباق ەمەس پە؟..