اەس: سەنىمدى ەنەرگيا كوزى

تاياۋدا «Financial Times» باسىلىمى الەمنىڭ ءىرى بانكتەرىنىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكانى قولداعانى تۋرالى اقپاراتتى جاريا ەتتى. باسىلىمنىڭ حابارلاۋىنشا, 14 ءىرى الەمدىك بانك پەن قارجىلىق مەكەمە يادرولىق ەنەرگەتيكاعا كورسەتەتىن قولداۋلارىن ارتتىرۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. بۇل قادام اتوم ەلەكتر ستان­سالارىنىڭ جاڭا تولقى­نىن قار­جىلاندىرۋعا جول اشپاق دەلى­نەدى ماقالادا. ناقتىلاپ ايتقاندا, «Bank of America», «Barclays», «BNP Paribas», «Citi», «Morgan Stanley», «Goldman Sachs» 2050 جىلعا دەيىن الەمدىك يادرولىق ەنەرگەتيكا قۋاتىن ءۇش ەسەلەۋگە ۋاعدالاسقان. مۇنداي ماقسات العاش رەت COP28 (بۇۇ-نىڭ كليمات وزگەرىسى بويىنشا كونفەرەنتسياسى) كليماتتىق كەلىسسوزىندە ايتىلىپ, مىندەتتەلدى.

قارجى ۇيىمدارى ناقتى قان­داي قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەي قويماعان, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, ولاردىڭ وسىلاي اۋىزشا جاريا­لاۋىنىڭ ءوزى تومەن كومىرتەكتى ەنەر­گەتيكاعا كوشۋدە سەكتوردىڭ (قارجى سەكتورىنىڭ – رەد.) ماڭىزدى ءرول وينايتىنىن اڭعارتادى.

شىنى كەرەك, يادرولىق جوبا­لاردىڭ تىم كۇردەلى ءھام قىمبات بولۋى الەمدە جاڭا ەلەكتر ستان­سالارىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا كەدەرگى بولىپ كەلدى. ءسويتىپ, وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا باتىس ەلدەرىندە بىرقاتار رەاكتور سالىنعاننان كەيىنگى قارقىن ءبىر­شاما باياۋلاپ قالدى. دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ باسقار­ما مۇشەسى دجوردج بوروۆاستىڭ سوزىنشە, بۇل جاعداي ويىن ءتارتىبىن وزگەرتەدى.

وسىعان دەيىن بانكتەرگە ساياسي تۇرعىدان جاڭا يادرولىق جوبا­­لارعا قولداۋ كورسەتۋ قيىنعا سوعىپ كەلدى. ونىڭ ۇستىنە تاۋە­كەل دەڭگەيى تىم جوعارى بولعان­دىق­تان, يادرولىق جوبالاردى قار­جىلاندىرۋعا جۇرەكسىنەتىن. ەندى ولار يادرولىق كومپانيالارعا جوبالىق قارجىلاندىرۋ بەرۋ, تىكەلەي نەسيەلەۋدى ارتتىرۋ, وبليگاتسيا ساتىلىمىن ۇيىمداستىرۋ, كومپانيالارعا جەكە كاپيتالعا نەمەسە نەسيە قورلارىنا قولجە­تىمدى ەتۋ ارقىلى كومەكتەسە الادى. «BNP Paribas»-تىڭ مالىمدەۋىنشە, الەم ەلدەرى يادرولىق ەنەرگەتيكانى پايدالانباي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قولجەتكىزە المايدى.

«الەمدەگى سوڭعى جاڭا اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ كوبى قىتاي, تاياۋ شىعىس جانە ازيادا سالىندى. دامىعان ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى اتوم ەنەرگياسى نولدىك شىعارىندى­­لار بويىنشا مىندەتتەمەنىڭ شە­شىمى بولۋى مۇمكىن دەپ مالىمدەي باستادى. اقش, ۇلىبريتانيا, جاپونيا, شۆەتسيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى COP28-ءدىڭ قۋاتتى ءۇش ەسەلەۋ تۋرالى مىندەتتەمەسىنە قول قويعانداردىڭ قاتارىندا بولدى. يادرولىق ەنەرگەتيكا Big Tech تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. Big Tech يادرولىق ەنەرگيا كوزىن دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىعىن قۋاتتاندىرۋداعى ەڭ تومەن كومىرتەكتى شەشىم دەپ قاراستىرىپ وتىر. جۇما كۇنى «Microsoft» پەنسيلۆانياداعى تري-مايل-ايلەند اەس-ىندەگى 835 مەگاۆاتتىق يادرولىق رەاكتوردى قايتا ىسكە قوسۋ تۋرالى «Constellation Energy»-مەن 20 جىلدىق كەلىسىمگە كەلگەندەرىن مالىمدەدى. بۇل رەاكتور پايدالانۋدان شىعارىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان-دى», دەپ جازادى «Financial Times».

ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, اەس ءدۇبىرى بىزگە دە جەتتى. الدا ماڭىزدى كەزەڭ – جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم كۇتىپ تۇر. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى باس ينجەنەردىڭ ورىنباسارى اسحات بەكباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بەيبىت اتوم – ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە وڭ اسەر تيگىزەتىن سەنىمدى جانە تۇراقتى ەنەرگيا كوزى.

«ونەركاسىپ دامىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتادى. اەس قۇرىلىسى جۇرەتىن ولكەنىڭ ينفراقۇرىلىمى جەتىلىپ, ايماققا مۋلتيپليكا­تيۆ­تى اسەرىن بەرەدى. ەكولوگيا­لىق تۇرعىدان دا پايداسى كوپ. اتوم ەنەرگەتيكاسى تومەن كومىرتەكتى بولعاندىقتان, اۋاعا پارنيكتىك گازدار تارامايدى. سونىمەن قاتار اتوم ەنەرگياسى قازبا بايلىقتى تۇتىنۋ كولەمىن قىسقارتىپ, تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اەس-ءتىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ەلدەگى يادرولىق تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا دا سەرپىن سىيلايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كومىرسۋتەگى ەكسپورتىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتى تومەندەتىپ, ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدىگىن ءارتا­راپتاندىرا الامىز», دەيدى مامان.

ساراپشى سوزىنشە, قازىر ەل ەكونوميكاسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى ەلەكتر ەنەرگياسىن ودان ءارى قاجەت ەتە ءتۇسىپ وتىر.

«يادرولىق تەحنولوگيا تەك ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرىپ قويماي, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە سۋ تۇشىتۋدا دا قولدانىلادى. ەلىمىز بولاشاقتا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى حالىقارالىق جوبالاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولا الادى, بۇل ينۆەستيتسيا مەن تەحنولوگيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىزدە ۋران قورىنىڭ مول بولۋى دا – اتوم سالاسىنداعى ەرەكشە ارتىقشىلىق. بىراق بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى نارىقتا كوشباسشىلىقتى ساقتاۋعا رەسۋرس­تارعا قول جەتكىزۋ عانا ەمەس, بىلىكتى كادر دا قاجەت. سوندىقتان اتوم سالاسىندا كادرلىق الەۋەتتى دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى», دەيدى اسحات بەكباەۆ.

اتوم ونەركاسىبىن دامىتۋ قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الديار توقتاروۆتىڭ پىكىرىنشە, اەس-تە اپات تۋادى دەپ الاڭداۋعا نەگىز جوق.

«ەگەر قۇرىلىس بالقاش ماڭىندا جۇرگىزىلسە, اەس-تەگى سۋ تۇيىق كونتۋردا بولادى, بەلسەندى ايماقپەن ارالاسۋعا تۇسپەيدى. سەمەي, چەرنو­بىل, تري-مايل-ايلەند, فۋكۋ­سيمادا اپاتتار بولدى, بىراق ول كەزدەگى رەاكتورلار ەندى ەشقاشان سالىنبايدى. اەس قۇرىلىسى قىمبات بولىپ كورىنۋى مۇمكىن, الايدا كەلەشەكتى ويلايتىن بولساق, بۇل – اقىلعا سىيىمدى ينۆەستيتسيا. كومىر جانە گازبەن سالىستىرعاندا اەس-كە قاجەتتى وتىن قۇنى الدەقايدا تومەن جانە تۇراقتى. پايدالانۋ ۋاقى­تى 80 جىلعا دەيىن بارا الادى. فران­تسيادا اەس ەنەرگيانىڭ 70 پايى­زىن وندىرەدى جانە بۇكىل ەو بويىن­شا سول ەلدە ەڭ تومەن تاريف تىركەلىپ وتىر», دەيدى الديار توقتاروۆ.

ايتۋىنشا, اەس سالۋعا يتەر­مەلەيتىن باستى سەبەپ – ەنەرگيا تاپشىلىعى.

«Foratom زەرتتەۋىنە قاراساق, اتوم ونەركاسىبى ەۋروپا ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى: 1,1 ملن جۇمىس ورنىن قۇرۋعا ىقپال ەتىپ, ەو ىشكى جالپى ونىمىندە ء(ىجو) 507 ملرد ەۋرو ۇلەسكە جەتىپ, 124 ملرد ەۋرو مەملەكەتتىك كىرىس ءتۇسىردى. سونىمەن بىرگە ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ كىرى­سىنە 383 ملرد ەۋرو قوسىلىپ, ەو ەكونوميكاسىندا 18,1 ملرد ەۋرو ساۋدا ءپروفيتسيتى قالىپتاستى. كۇن جانە جەل ەنەرگەتيكاسىمەن سالىستىرعاندا بۇل تسيفرلار الدەقايدا جوعارى. جەل ەنەرگياسى ەۋروپادا 250 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرىپ, ءىجو-دە 36,1 ملرد ەۋروعا جەتتى. ال كۇن ەنەرگياسى 80 مىڭنان استام جۇمىس ورنى­نىڭ اشىلۋىنا سەپ بولدى. 2050 جىل­عا تامان اتوم ونەركاسىبى 1,3 ملن جۇ­مىس ورنىن قۇرىپ, قوسىمشا جيىن­تىق مەملەكەتتىك كىرىستى 110 ملرد ەۋرو­عا جەتكىزۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە مەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە قار­سى ەمەسپىن, بارلىق ەنەرگيا كوزىن قاتار دامىتقان دۇرىس», دەيدى.

ساراپشى سوزىنشە, اتوم بەرەتىن ەنەرگيا قۇنى ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە تومەن بولىپ قالادى.

«جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى اۋا رايى جاعدايىنا تاۋەلدى ءارى رەزەرۆتىك قۋات پەن ساقتاۋ جۇيەسىنە كوپ قارجىنى قاجەت ەتەدى. اەس تاۋلىك بويى, كەز كەلگەن اۋا رايى جاعدايىندا جۇمىس ىستەي الادى. «قازاتومپرومنىڭ» كوممەرتسيا­لىق بلوگىنىڭ بۇرىنعى قىزمەت­­كەرى رەتىندە ايتارىم, اەس-كە جەت­كىزىلەتىن وتىنعا قاتىستى كەلىسىم­شارت ۇزاقمەرزىمدى كەزەڭدە ناقتى بەلگىلەنەدى. سونىمەن قاتار اەس-ءتى پايدالانۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ شىعىنىن سالىستىرار بولساق, قىزىق جاعدايعا كۋا بولامىز – كومىر جانە گازبەن سالىستىرعان­دا ۇزاق­مەرزىمدى كەزەڭدە يادرولىق ەنەرگە­تيكانىڭ شىعىنى از», دەيدى.

مامان اەس وتىنىن پايدالانۋ ۇدەرىسىن دە تالداپ, كوپ جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, ونىڭ قاۋىپتى ەمەس ەكەنىن تۇسىندىرەدى.

«كەيبىرەۋلەر جالعان دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, جاڭا وتىندى قۇيۋ رادياتسيانىڭ كەنەتتەن بولىنۋىنە سەبەپ بولادى دەپ ايتىپ جاتادى. وتىن قۇرامىنداعى ەكى ۋران يزوتوپتارىنىڭ الفا-ساۋلەلەنۋى, سونداي-اق ولاردىڭ قىسقامەرزىمدى ەنشىلەس نۋكليدتەرىنىڭ ءالسىز بەتا جانە گامما-ساۋلەلەنۋى قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەردى جويا وتىرىپ, قاپتاماعا تولىعىمەن دەرلىك سىڭەدى. مەن بايىتىلعان ۋراننان الىنعان تابلەتكانى ۇستاپ كوردىم. ەگەر جۇتىپ قويماساڭ, ونىڭ تۇك زيانى جوق. پايدالانىلعان وتىن ءوز كەزەگىندە ەكى باعىتقا كەتەدى – نە ارنايى دايىندالعان ورىنداردا ساقتالادى, نە سالقىنداعاننان كەيىن قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلەدى, كەيىن ودان رەاكتورعا ارناپ تاعى دا وتىن وندىرىلەدى. ەلىمىزدە بن-ۋ350 رەاكتورى جۇمىس ىستەدى. ودان وزىنە جۇكتەلگەننەن دە كوپ وتىن شىققان. تازا الحيميا», دەيدى.

ەكونوميست عالىمجان ايتقازين جەتەكشىلىك ەتەتىن «Tengenomika» ارناسىنىڭ جازۋىنشا, اەس وڭاي يگەرەتىن جوبا ەمەس, سول سەبەپتى بارلىق تاۋەكەلى ەسكەرىلۋگە ءتيىس.

«بىرىنشىدەن, اەس قۇرىلىسى ارزانعا شىقپايدى, ول ەرتەڭگى كۇنى بيۋدجەتكە اۋىر جۇكتەمە ءتۇسىرۋى مۇمكىن. رەفەرەندۋم قورىتىندىسى وڭ بولعان جاعدايدا ماكسيمالدى اشىقتىققا نەگىزدەلگەن قارجى­لاندىرۋ سحەماسىن جاساۋ قاجەت. بۇل جەمقورلىق فاكتورىن مەيلىن­شە جۇمسارتادى جانە قاجەتتى قارجى­لاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ەكىن­شىدەن, جەتكىزۋشىنى تاڭداۋ مەيلىنشە اشىق جانە بارلىق ەكونوميكا­­لىق, ساياسي, الەۋمەتتىك فاكتوردى ەس­كەرىپ جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. اتوم ەلەكتر گەنەراتسياسى – پايدالانۋ مەرزىمى تۇرعىسىنان دا, تومەن كومىرتەكتى بولۋى تۇرعىسىنان دا بارىنشا وڭتاي­لى جانە ۇزاقمەرزىمدى شەشىم بولىپ كورىنەدى», دەيدى ساراپشى.

قازىردىڭ وزىندە اەس مەردىگەر­لەرى – الەۋەتتى كومپانيالار بەل­گىلى سەكىلدى. ولار – KHNP (وڭتۇس­تىك كورەيا), EDF (فرانتسيا), «GE-Hitachi», «NuScale» (اقش) جانە «روساتوم» (رەسەي).