ءماجىلىستىڭ وسى اپتاداعى جالپى وتىرىسىندا تومەنگى پالاتانىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات ابزال قۇسپان ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى بەرىك اسىلوۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وندا كيىكتىڭ مۇيىزىنە بولا ادىلەتسىز سوتتالىپ كەتىپ جاتقان وتانداستارىمىزدىڭ جانايقايىن جەتكىزدى. سونداي-اق دەپۋتات ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى كيىككە قاتىستى, سول كيىكتىڭ شامادان تىس كوبەيۋى سالدارىنان تۋىنداعان جەرگىلىكتى شارۋالار ماسەلەسىن بىلتىردان بەرى تۇراقتى تۇردە كوتەرىپ كەلە جاتقانىن, الايدا ۇكىمەت بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدە قاۋقارسىزدىق تانىتىپ وتىرعانىن ايتتى.
جالپى العاندا, ابزال قۇسپان كيىكتەردىڭ كوبەيۋىنەن تۋعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كيىكتىڭ دەريۆاتتارى ءۇشىن زاڭسىز, ادىلەتسىز سوتتالىپ جاتقان اۋىل ازاماتتارىنىڭ جاعدايىن باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كيىكتىڭ دەريۆاتتارى, ياعني ءمۇيىزى ءۇشىن سوتتالىپ جاتقاندار – اڭ اتۋدى كاسىپ قىلعان كانىگى براكونەرلەر نەمەسە وسى «كاسىپتى» يەلەنىپ العان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ مۇشەلەرى ەمەس, قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارى.
«ولاردى ادىلەتسىز سوتتالدى دەۋىمە ءوزىم وقىپ, تانىسقان جۇزدەن اسا سوت اكتىلەرى ناقتى دالەل. كيىكتى اتپاعان, بىراق ونىڭ ءمۇيىزىن ساتقان (جيناعان, ساقتاعان, تاسىمالداعان) ادامداردى قورشاعان ورتاعا ميلليونداعان, ءتىپتى ميللياردتاعان تەڭگەگە زالال كەلتىردى دەپ جاپپاي سوتتاۋ تاجىريبەسى 2021 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستالدى. وعان جوعارعى سوتتىڭ سول كەزدەگى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القا توراعاسى بولعان ابدراشيت جۇكەنوۆتىڭ وبلىستىق سوت باسشىلارىنا جولداعان نۇسقاۋ حاتى نەگىز بولىپ وتىر. حات قىلمىستىق كودەكستىڭ 339-بابىن تۇسىندىرۋگە باعىتتالعانىمەن, ءمانى بويىنشا تىكەلەي نۇسقاۋ فورماسىندا راسىمدەلگەن», دەيدى ا.قۇسپان.
ال ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ەلدىڭ بەرەكەسىن العان بۇل حاتتىڭ جازىلۋىنا سول كەزدەگى باس پروكۋرور عيزات نۇرداۋلەتوۆتىڭ اقپاراتى العىشارت بولعان ەكەن. كيىكتى اتۋعا قاتىسى جوق ازاماتتار بۇعان دەيىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 339-بابىنىڭ 1-بولىگىمەن سوتتالىپ كەلگەن. ەندى جوعارىدا اتالعان حاتتىڭ سالدارىنان 2021 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ, ولاردىڭ ارەكەتى سول باپتىڭ 3-بولىگىمەن دارەجەلەنەتىن بولعان. ياعني سوتتالۋشىلاردىڭ موينىنا جۇزدەگەن ميلليوننان بىرنەشە ميللياردتاعان سوماعا دەيىن ايىپپۇل سالىنىپ, سوت ناقتى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇكىمىن دە كەسىپ جىبەرىپ جاتىر ەكەن.
– بۇل جەردە مەن زەردەلەگەن سوت اكتىلەرىندەگى نەگىزگى قاتەلىك, كەز كەلگەن قىلمىستىق ىسكە قاتىستى قولدانىلاتىن باستى قاعيدات – قىلمىستىق ارەكەتپەن ودان كەلگەن زالالدىڭ اراسىنداعى سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستىڭ انىقتالماۋى. بارلىق جاعدايدا ءىس ءبىر ستسەناريمەن جۇرەدى, كيىكتىڭ مۇيىزدەرى تابىلادى, ءىس قوزعالىپ, ۇكىمەت تاراپىنان ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ ۋاكىلەتتى كوميتەتى ارقىلى كيىكتىڭ قۇنى شىعارىلادى ء(بىر كيىك 2,5 ملن تەڭگە). ال تەرگەۋ ورگاندارى مەن سوت ازاماتتى كيىكتى ءولتىرۋ ارقىلى تابيعاتقا اسا ءىرى مولشەردە زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن سوتتايدى. ول كيىكتىڭ ءولۋ سەبەبى ءوز اجالىنان با, الدە تابيعي اپاتتان بولدى ما, باسقا قارۋلى ادامدار توبى اتىپ ءولتىردى مە, ونى تەرگەۋشى دە, سوت تا انىقتاپ جاتپايدى. ودان باسقا, سوت سول كيىكتىڭ مۇيىزدەرىن ءبىر تيىندىق قۇنىنىڭ جوقتىعى سەبەپتى, ياعني قاجەتتىلىگىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ورتەۋگە ۇكىم شىعارادى. سوتتىڭ دا, ۇكىمەتتىڭ دە ارەكەتتەرىندە زاڭ بىلاي تۇرسىن, ەشقانداي لوگيكا جوق, – دەدى دەپۋتات.
ابزال تەمىرعالي ۇلى جازعى پارلامەنتتىك كانيكۋل كەزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا بولىپ, وسى جاعدايلارمەن سوتتالعان ازاماتتاردىڭ تۋىستارىمەن جۇزدەسكەن ەكەن. سونداي-اق وڭىردەگى ادۆوكاتتار القاسىندا جينالىس وتكىزىپ, سۋديالارمەن دە جولىققان. سونداعى ءبىرىنىڭ ايتقانى – جوعارعى سوتتان كەلگەن نۇسقاۋ حات.
دەپۋتات پاۆلودار قالاسىنا بارعان ساپارىندا تۇرمەدە جازاسىن وتەپ جاتقاندارمەن دە كەزدەسكەن. ايتۋىنشا, ول جەردە 58 ازامات وتىر. ارقايسىسىنىڭ موينىنا ۇلكەن كولەمدەگى ايىپپۇل ارتىلعان. زاڭ تىلىمەن ايتساق, زالالدى ءوندىرۋ جۇكتەلگەن. ال ول سومانى سوتتالۋشى عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وتەپ ۇلگەرمەيدى.
– وسىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن وتباسى اجىراسىپ جاتىر. ەڭ سوراقىسى, ولاردىڭ اراسىندا ىشتەرىندە بىردە-ءبىر براكونەر جوق. ەسەسىنە, اۋعان سوعىسىندا باسىنان زاقىم الىپ, جۇيكە اۋرۋلارى سالدارىنان ءوز ارەكەتىنە جاۋاپ بەرە المايتىن ازامات وتىر, – دەيدى دەپۋتات.
وسىلايشا, اۋىلداعى اعايىننىڭ اماناتىن جەتكىزىپ, اراشا سۇراپ وتىرعان ابزال قۇسپان كونستيتۋتسياعا سايكەس بارلىق زاڭنىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەڭ جوعارعى قاداعالاۋشى ورگاننىڭ باسشىسى رەتىندە باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆتىڭ اتىنا ءۇش ۇسىنىسىن جولداپ وتىر.
الدىمەن بۇعان دەيىنگى باس پروكۋرور تاراپىنان جوعارعى سوتقا جولدانعان اقپاراتتى كەرى قايتارۋدى سۇرادى. ودان كەيىن جوعارعى سوتتىڭ وبلىستىق سوت توراعالارىنا جولداعان 2021 جىلعى تامىزداعى نۇسقاۋ-حاتتىڭ كۇشىن جويۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. ۇشىنشىدەن, قىلمىستىق كودەكستىڭ 339-بابى, 3-بولىگىمەن شىققان سوت ۇكىمدەرىنە تالداۋ جۇرگىزىپ, نارازىلىق بەرۋدى سۇرادى.
– سول ارقىلى ءار سۋديانىڭ ءىستى قاراۋ بارىسىنداعى تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ ساقتالۋىنا, ادىلەتتى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا جانە زاڭسىز سوتتالعان ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەسىز, – دەيدى ا.قۇسپان باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا جولداعان ساۋالىندا.
راسىندا, دەپۋتات ا.قۇسپاننىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەسى سوت سالاسىن جۇيەلەپ, رەفورمالاۋ ىسىندە ءالى دە اتقارىلار جۇمىستىڭ از ەمەس ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ارينە, ءبىزدىڭ ماقسات ءدال وسى باپپەن سوتتالىپ جاتقانداردى اقتاپ الۋ ەمەس. قانشا دەگەنمەن جۇرت مۇيىزدە تۇرعان نە بار دەۋى مۇمكىن, بىراق سول ءمۇيىزدىڭ ارتىندا قاپتاعان قالىڭ كيىك بار. ينتەرنەتتى اقتارساڭىز, كيىكتىڭ مۇيىزىمەن ۇستالىپ, سوتتالىپ جاتقان ازاماتتار جايلى اقپارات تولىپ ءجۇر. ماسەلەن, 2020 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جەڭىل اۆتوكولىكپەن 632 دانا كيىك ءمۇيىزىن ءۇش قاپشىققا سالىپ, الىپ كەلە جاتقان ادام قولعا ءتۇسىرىپ ەدى. ال وسى 632 ءمۇيىز ءۇشىن 316 كيىكتىڭ وققا ۇشقانى بەلگىلى.
سونداي-اق 2022 جىلى تاعى دا سول باتىس قازاقستاندا قۇنى 2,5 ملرد تەڭگە تۇراتىن كيىك مۇيىزىمەن ۇستالعاندار سوتتالدى. ولار 1 169 كيىك ءمۇيىزىن جيناپ, ساقتاپ, رەسەيگە وتكىزبەك بولعان. وڭاي ولجانى كوزدەگەن ارامزا تىرلىكتەرى ورگە باسپاي, پوليتسيانىڭ قولىنا تۇسكەن. ءسويتىپ, ورال قالالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن ءبىرى – 8 جىلعا, ەكىنشىسى – 7 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. بەس-التى ءمۇيىز بولسا ءبىر ءجون, مىڭداپ جيناستىرىپ, ونى شەتەلگە ساتۋمەن اينالىسىپ جۇرگەندەر جونىندە اڭگىمە بولەك. ال ابزال قۇسپان ايتقان ماسەلە بويىنشا ءبىز دە جۋىق ارادا باس پروكۋراتۋرانىڭ جاۋابىن الىپ, بۇل ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋگە تىرىسامىز. ويتكەنى كيىكتىڭ كيەسىنەن گورى ءمۇيىزىنىڭ اۋرەسى كوپ بولىپ تۇرعان سىڭايلى.
عالىمداردىڭ ساناعىنشا, جەر بەتىندەگى كيىكتەردىڭ 80 پايىزى ەلىمىزدى مەكەندەيدى. ەلدەگى بوكەندەردىڭ ءۇش پوپۋلياتسياسىنىڭ ەڭ ۇلكەنى باتىس قازاقستان وبلىسىندا شوعىرلانعان.