كەرگەن تەرى

ەجەلگى كوشپەلى­لەردىڭ جاۋىنگەرلىك ونەرىن زەرتتەگەن ورىس عالىمى ا.ي.مازاەۆ, موڭعول وقىمىستىسى و.نام­ناندورجىلاردىڭ ەڭبەگىندە ەرتەدەگى عۇن, ساق داۋىرىندە ەل ىشىندەگى مەرگەندەردى سىنايتىن: تەڭگە اتۋ, جەبە جارىستىرۋ نەمەسە وق وزدىرۋ, كەرگەن تەرى اتۋ, جالاۋ اتۋ, سۇر (قايىس) اتۋ دەگەن سايىس تۇرلەرى بولعان دەپتى.

وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىز كەرگەن تەرى اتۋ ءتاسىلى تۋرالى ايتار بولساق, بۇل – ۇساق مال­دىڭ, قاجەت جاعدايدا وگىزد­ىڭ تەرىسىن اعاشقا كەرىپ, نىسانا جاساۋ ارقىلى ورىندالاتىن سايىس ءتۇرى. ەرتە زا­ماندا بۇل نىسانانى مەرگەندەر 100 ساداقبويى قاشىقتان, بەس وقپەن اتاتىن بولعانى تۋرالى دەرەك بار. كونە سوزدىكتەردە كەرگەن تەرىنى «سارانپاي» دەپ اتاسا, ورتاعاسىرلىق دەرەك­كوزدەردە: ەرتەدە كوشپەلىلەر ساداق­شىلاردىڭ مەرگەندىگى مەن ەپتىلىگىن سارالاۋ ءۇشىن مالدىڭ كەرگەن تەرىسىن نىسانا رەتىندە پايدالانعان دەلىنىپتى.

ياعني نىسانانى (اعاش­قا كەرىلگەن تەرى) 40 وق ء(بىر وق شامامەن 90-100 سم) قا­شىقتىقتان ءبىر مەرگەن 20 وق جۇمساپ اتاتىن بولعان. وسى ءادىس ارقى­لى مەرگەندەردىڭ شا­­ماسىن مەجەلەپ, الىس جانە ورتا قا­شىقتىققا سا­داق تار­­تاتىن توپتاردى جاساق­تاي­دى ەكەن. ياعني بۇل دا مەر­گەن­دەردىڭ كەزەكتى جاتتىعۋى نەمەسە سايىس ونەرىن جۇر­گىزەتىن ءبىر ءتاسىل.

تاريحشىلار مالىمەتىنە جۇگىنسەك, بۇل سايىس سوناۋ ساق-عۇندار داۋىرىندە بولعانى تۋرالى ايتىلادى. ياعني نىسانا رەتىندە جاسى تولىسقان قوي-ەشكى نەمەسە ءبىر-ەكى جاسار ءىرى قارانىڭ تەرىسى تاڭداپ الىنىپ, ول كەرگىش اعاشقا شەگەلەنەدى دە, ونىڭ شەلدى بەتىنە ادامنىڭ بەينەسىن سالاتىن دا ءداستۇر بولعان ەكەن. ونىسى جاس ساداقشىلاردى دالدىككە باۋلۋ ساباعى بولۋى كەرەك. بۇل نىسانانى اتۋ ءۇشىن تەمىر جەبە قولدانبايدى. ويتكەنى ول تەرىنى جارامسىز ەتەتىندىكتەن, دوعال اعاش جەبە نەمەسە سۇيەكتەن جاسالعان جۇمساق جەبە قولدانادى. بۇل سايىستى وتكىزۋدىڭ ءۇش ءتۇرلى ءتاسىلى بار:

ءبىرىنشىسى, كەرىلگەن تەرىگە ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ 4-5 دۇركىن ساداق تارتۋ;

ەكىنشىدەن, نىساندى قوز­عالىسسىز جەردە تۇرىپ اتۋ;

ۇشىنشىدەن, تەرى نىسانانى كوزگە كورىنبەيتىن بەلگىلەردىڭ ارعى جاعىنا ورنالاستىرىپ, ودان اسىرىپ اتۋ. بۇل – كوزگە كورىنبەي جاسىرىن جەردە ور­نا­لاسقان جاۋدى جويۋدىڭ امالى.