ادىرنا

ەتنوگراف-زەرتتەۋشى ا.قاليول­لا «ادىرنا» اتاۋىن ساداقتىڭ جالپى نۇسقاسى دەپ تۇسىنگەن دە, ناعىز ادىرنانى «كىرىس» دەپ اتاپتى. بۇل – قاتە. ادىرنا دەگەنىمىز – ساداقتىڭ وعىن اتۋعا ارنالعان قاتتى ءجىپ نەمەسە قايىس. موڭعوليالىق قارۋتانۋشى عالىم ج.بازارسۇرەننىڭ ەڭبەكتەرىندە ادىرنانى بۇعى, سيىر, جىلقى, تۇيەنىڭ شيكى سيراق تەرىسىنەن تىلىنگەن تاسپانى شيراتۋ ارقىلى جاسايدى. سونىمەن قاتار ورىلگەن كەندىر نەمەسە بەرىك ماتا جىپتەن, ءتىپتى اڭنىڭ تارامىسىن تارقاتىپ, جىپتىكپەن دە جاسايتىنى تۋرالى جازىپتى (ج.بازارسۇرەن. چينگيس حاانى تسەرگين زەر زەۆسەگ. ۇلانباتىر. 2009 جىل. – 118-ب)

موڭعول تىلىندە ادىرنانى «كوبشى» ء(«حوۆچ»), ياعني كەرمە ءجىپ دەگەنگە جاقىن ۇعىمدا ايتادى. وسى «كوبشى» اتاۋىن  اتاقتى لينگۆيست-عالىم, موڭعولشا-قازاقشا سوزدىكتىڭ اۆتورى بازىلحان بۇقات ۇلى قازاقشا «ادىرنا» دەپ اۋدارىپ, وعان ساداقتىڭ تارتپا قايىسى دەگەن تۇسىنىك بەرىپتى (ب.بازىلحان. موڭعول-قازاق سوزدىگى. ۇلانباتىر – 1984. 603-ب).

سونداي-اق اتاقتى «مۋكادديمات ءال-اداب» سوزدىگىندە «Numunu kubs», ياعني «ساداقتىڭ ءجىبى (قايىسى)» دەپ اتاسا, موڭعول ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە ادىرناعا «ساداقتى مايىستىرىپ تارتاتىن قايىس» دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: «ادىرنا» دەگەنىمىز – ساداقتىڭ جالپى, اتاۋى ەمەس, ساداقتىڭ ەكى سۇعىن كەرىپ ۇستاپ, جەبەلى وقتى اتۋ ءۇشىن قولداناتىن كەرمە ءجىپ.

ادىرناسىن اتقا العان,

اتقان وعىن تايعا العان.

 (شالكيىز جىراۋ)

قارى ۇنامى سۇلتاندايىن ءجۇرىستى,

ادىرناسى شايى جىبەك وققا كىرىستى.

(قازتۋعان جىراۋ)

اتىنا تۇرمان بولسام دەپ,

جۇرتىنا قۇربان بولسام دەپ,

ادىرناسىن الا وگىزدەي موڭىرەتكەن,

اتقان وعى ەدىل-جايىق تەڭ وتكەن.

مامان ساداقشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ادىرنا 0,8-1 مم جۋان ءارى جۇمىر بولادى. ساداق وعىنىڭ جىلدامدىعى وسى ادىرنانىڭ سەر­پىندىلىگىنە بايلانىستى. بۇل بۇيىم بەرىك جىڭىشكە ءجىپتى 52-64 دۇركىن ورمەلەپ شالۋ ارقىلى جاسالادى. باستى شارت, ادىرنا ەشقاشان سوزىلىپ كەتىپ, ساپاسىن جوعالتپايتىن بولعانى ءجون. گرەك ويشىلى پلۋتارح ايتادى: «دالالىقتاردىڭ جاۋىنگەرلەرى ساداعىنىڭ ادىرناسىن شەرتىپ ءان سالادى» دەپ.

ەتنولوگ عالىمدار «ادىر­نا» ءسوزىنىڭ تۇپكى ءمانى تۇركى-موڭعول تىلدەرىندە «جان-جاققا شاشىراۋ, ءبو­لىنۋ, ىدىراۋ» ماعىناسىن بىلدىرەدى (پەكارسكي. سل. ياكۋت. ياز. مالوۆ. پام. در. پيسم., 345-ب) دەيدى.

بۇكتەمەلى تۇيىنشەكتىڭ بايلاۋى

تاعى ءبىر قۇندى دەرەكتە: ادىرنا – وقتى ساداقتان اجىراتۋ دەگەندى بىلدىرەدى (بۋداگوۆ. سر. سل. تۋر.-تات. نار) دەسە,  قازاق ءتىلىنىڭ ەتي­مولوگيالىق سوزدىگىندە: «سا­داقتىڭ وق سالىپ تارتاتىن كەر­مەسى, اتىلاتىن وقتى ۇشىرۋ ءۇشىن ساداقتىڭ ەكى باسىن كەرىپ بايلاعان باۋلىق» (ا. ىسقاقوۆ, ر. سىزدىقوۆا, ش. سارىباەۆ. قازاق ءتىلىنىڭ قىسقاشا ەتيمولوگيالىق سوزدىگى, قازاق سسر-نىڭ «عىلىم» باس­پاسى, الماتى -1966. - 240 ب) دەپ جازىلىپتى.

سول سياقتى, «قازاق­تىڭ ەتنوگ­رافيالىق كاتە­گوريا­لار, ۇعىمدار مەن اتاۋ­لارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى». ەنتسيكلو­پەديا. 1-توم. – الماتى: DPS, 2011. – 738 بەتىندە: «ساداق­تىڭ ەكى باسىن ءيىپ ۇستاپ تۇراتىن, جەبەنى تىرەپ اتۋ ءۇشىن كەرىپ بايلانعان قايىستى تىلدىك دەرەكتەردە ادىرنا دەپ اتايدى. ادىرنا كوبىنە بۇعى, بۇلان تەرىسىنەن, كەيدە جىبەك جىپتەن جاسالادى» دەپ تۇجىرىم ايتسا, كەلەسى ءبىر دەرەكتە: «ادىرنا دەگەنىمىز – ساداقتىڭ كەرمە قايىسى. وگىزدىڭ جون تەرىسىنەن جاسالادى دا, ساداق اعاشىنىڭ ەكى باسىن ءيىپ ۇستاپ تۇرادى. وسىدان ساداق سەرىپپەلى بولادى» (قازاق ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى.  الماتى: "سوزدىك-سلوۆار". 1997.- 368 ب) دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ادىرنا – ساداققا بايلايتىن, قايىستان ءورىپ جاسالعان باۋ (بابالار ءسوزى: ءجۇز تومدىق. – استانا: «فوليانت», ت. 44: باتىرلار جىرى. – 2007. – 496 ب). كەيبىر فولكلورلىق شىعارمالاردا ادىرنانى «كىرىس» نەمەسە «قاندىكە» دەپ اتاعانى بايقالادى.