قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى (ققق) ساراپشىلاردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ جاقىن بولاشاعى تۋرالى ساۋالناماسىنىڭ قورىتىندىسىن ۇسىندى. ناتيجە كوڭىل كونشىتپەي تۇر. تاۋەلسىز ساراپشىلار الداعى بىرەر جىلدا دەۆالۆاتسيالىق ۇردىستەر رەسەيلىك ۆاليۋتا نارىعىنان ءبىزدىڭ نارىققا اۋىسۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ەكى ەل ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى ينتەگراتسياسى, ۆاليۋتا نارىعىمىزدىڭ كولەمى مەن اشىقتىعى دەۆالۆاتسيالىق ۇدەرىستەردى دە «ينتەگراتسيالاپ» جىبەرۋى مۇمكىن.
دوللار نەگە قىمباتتادى؟
ساراپشى ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ سوزىنشە, تامىز ايى بەيرەسمي تۇردە دەۆالۆاتسيا قاۋپى جوعارىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ايدا تەڭگەمىزدىڭ ءبىر بۇلقىنىپ بارىپ, ەس جيۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتتى.
13 ماۋسىمدا ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا قولايلى ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىرعانىن حابارلادى. اتاپ ايتقاندا, مۇناي باعاسى باررەلىنە 80 دوللاردان جوعارى. الايدا كوپ ۋاقىت وتپەي, تەڭگە قايتىپ السىرەي باستادى. وعان ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن ترانسفەرتتەردىڭ ازايىپ كەتكەنى سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى. الداعى ايلاردا ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتكە تۇسەتىن ترانسفەرت ازايادى. كەلەسى جىلدارى ءتىپتى تومەندەۋى مۇمكىن. ۆاليۋتا نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ قولايسىز ۇيلەسىمى دە ناتيجە بەرگەن جوق. جىل ورتاسىنا قاراي بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ يگەرىلۋى جەدەلدەپ, تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتى ءوسىپ جاتىر. بارلىق ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار دوللارمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
سونىمەن قاتار ماۋسىمدىق فاكتور ءرول اتقاردى: مەرەكە كۇندەرى ۆاليۋتاعا سۇرانىس ارتادى. نارىقتىڭ كاسىبي قاتىسۋشىلارىنىڭ تەڭگەمەن وپەراتسيالارىنىڭ سانى دا قىسقاردى, بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا بازالىق مولشەرلەمەنى 14,5%-عا دەيىن تومەندەتۋىمەن بايلانىستى.
دەۆالۆاتسيا قاۋپى سەيىلگەن جوق
ققق ساراپشىلارى الەمدىك نارىقتاعى جالپى قۇلدىراۋعا بايلانىستى مامانداردىڭ مۇناي باعاسىنا قاتىستى بولجامى ناشارلاپ كەتكەنىن ايتىپ جاتىر. ساراپشىلار جىل اياعىنا دەيىن «Brent» ماركالى مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى 80,4 دوللار بولادى دەپ بولجايدى (شىلدەدە باعا 84,7 دوللار دەڭگەيىندە قالدى). وسىعان دەيىن ينفلياتسيا مەن دەۆالۆاتسيا قارساڭىندا حالىق پەن بيزنەستىڭ نەسيەنى كوپتەپ الۋى بايقالاتىن. تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا پسيحولوگيالىق دەڭگەيدە اسەر ەتەتىن فاكتوردىڭ ءبىرى وسى. كەزەكتى ينفلياتسيا تابالدىرىعىندا جالاقى كوتەرىلۋى, ونىمەن قوسا كەلەتىن قىمباتشىلىق تەڭگە ءۇشىن دەۆالۆاتسيالىق تۇزاققا اينالىپ كەتتى.
ەكونوميست ايدار الىباەۆتىڭ سوزىنشە, كەيىنگى ءبىر جارىم جىلدا تەڭگە باعامى شەكتەن دە شىقان جوق. ازداپ نىعايدى, بيزنەسكە دە, حالىققا دا ەس جيىپ الۋعا مۇمكىندىك بەردى. بىراق دەۆالۆاتسيا قاۋپى سەيىلگەن جوق.
«قازىردىڭ وزىندە ونىڭ تىكە سوققىسىن ەمەس, مۋلتيپليكاتيۆتى سوققىسىن كۇن سايىن سەزىنىپ جاتىرمىز. سەبەبى سانكتسيا بىزگە اسەر ەتۋ تەتىگىن ءالى بوساتقان جوق. رەسەي دەۆالۆاتسيا قاۋپىمەن كۇن سايىن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. مۇناي ءتۇسىمى, وتكەن جىلدارداعى قوردىڭ تومەندەي باستاۋى رۋبلگە سىناق بولىپ تۇر. تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا جول اشاتىن فاكتورلار كۇشەيە ءتۇستى. رەسۋرستارىمىزدى ساتۋ ارقىلى تاپقان قارجىمىز حالىقتى قاجەت نارسەمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمسالادى, سىرتقى قارىزعا كەتەدى. ۇكىمەت ۇلتتىق قورعا تاۋەلدىلىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن بايقاتىپ, تابىس سالىعىنىڭ جالىنا جارماسىپ جاتىر. ءوندىرىس ءالسىز, ينفلياتسيانىڭ بەتى قايتقان جوق. ونى قولدان ىرىقتاندىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن وتكەن تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز. تەڭگە قۇنسىزدانادى. ەندى دەۆالۆاتسيا بولادى. بىراق ونى قانداي فورمادا كۇتىپ الارىمىز بەلگىسىز», دەيدى ا.الىباەۆ.
ءالسىز تەڭگە – بيۋدجەتتىڭ سورى
ساراپشىلار ءبىر جىلدان كەيىن ۇلتتىق ۆاليۋتا تاعى 1,8%-دى جوعالتىپ, دوللارعا شاققانداعى باعام 484,5 تەڭگە بولادى دەپ بولجاپ وتىر. قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ساراپشىسى زارينا سكريپچەنكو وسىعان دەيىن جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە دوللار مەن تەڭگە دالىزىندەگى دوللار باعامى 472,4 تەڭگە دەڭگەيىندە بولاتىنىن ايتقان. ال قازىرگى باعا 480 تەڭگەدەن استى. بىراق ققق ساراپشىلارى دوللار باعامىنىڭ 500 تەڭگەدەن اسىپ كەتۋىنە ەشقانداي سەبەپ جوعىن ايتىپ وتىر.
ز.سكريپچەنكونىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى مىندەتتەمەلەرى بار كومپانيالار قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ نەمەسە وتەۋ شىعىندارىنا تاپ بولۋى مۇمكىن, بۇل قارجىلىق قيىندىق تۋدىرادى. مۇنىڭ ءبارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەرى اسەر ەتەدى.
سونىمەن قاتار مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ءىجو ءوسىمى باياۋلاۋى مۇمكىن ەكەنىن ۇكىمەت جوققا شىعارمايدى. ءىجو-ءنى 6%-عا ۇلعايتۋ تۋرالى جوسپار بىزدەن الىستاپ, بۇرىنعى 4,6% دەڭگەيىندەگى بولجام تومەندەۋ جاعىنا (4,1%-عا دەيىن) قايتا قارالدى. ەكونوميكالىق جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق بانكتىڭ ۇزاق ۋاقىتتان بەرى العاش رەت تامىز ايىنىڭ سوڭىندا بازالىق مولشەرلەمەنى ودان ءارى تومەندەتۋدەن جانە ونى بۇرىنعى دەڭگەيدە ۇستاۋدان باس تارتۋى كۇتىلەدى. ءبىر جىلدان كەيىن بازالىق مولشەرلەمە 13% بولۋى مۇمكىن. ينفلياتسيانى كەم دەگەندە 8,1% دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى تۇردە قاتاڭ مونەتارلىق شارتتاردى ساقتاۋ قاجەت بولادى.