تابىس سالىعى: بانكتەردىڭ تاۋەكەلى ارتا ءتۇستى

قايتارىمسىز قارىزداردىڭ ەسەبى قايدا؟

ۇكىمەت بانكتەردى ءۇپ ەتكەن جەلدىڭ وتىندە جالعىز قالدىرعان ەمەس. دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەپ­تەۋ­لەرىندە 2009-2020 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ ۇلت­تىق بانكتەرگە كومەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 9%-عا جۋىعىن قۇراعانى ايتىلعان. 2020 جىلعى تازا شىعىندار سالىق تولەۋ­شى­لەردىڭ 6,3 ترلن تەڭ­گەسىن نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 8,9%-ىن قۇرادى. كومەك­تىڭ نەگىزگى بولىگى – شامامەن 67%-ى «Halyk Bank»-كە (نەمەسە «قازكومدى» قۇتقارۋعا) باعىتتالسا, شامامەن 24%-ى «Jysan Bank»-كە ءبولىندى. سونىمەن قاتار ساراپشىلار 2020 جىلى اتف بانككە قارجىلىق كومەك 0,1% كۋپونمەن قۇرىلىمدالعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل قارجى سالىق تولەۋشىلەردىڭ اق­شا­سىن قايتارۋسىز, ياعني اتف بانكيرلەرى ءۇشىن قايتارىمسىز بەرىلگەن.

ال ەندى وسى دۇنيەجۇزىلىك بانك قازاقستان بانكتەرى كاپي­تا­لىنىڭ تارتىمدىلىعى ءساۋىر ايىندا 34,8%-عا جەت­كەنىن, بۇعان ناقتى نەسيەلىك مولشەرلەمەلەر مەن تازا پايىزدىق مارجانىڭ ءوسۋى تىكەلەي اسەر ەتكەنىن ايتىپ وتىر. «قازاقستان بانكتەرى ۇزاق ۋاقىت بويى رەسۋرستارعا باي ەلدەر اراسىندا تابىستىلىقتىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەرىنە يە بولدى» دەپ كورسەتىلگەن ەسەپتە.

وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى قولداناتىن ينفلياتسياعا قارسى كۇرەس شاراسى – جوعارى بازالىق مولشەرلەمە ايتار­لىقتاي جوعارى تابىس كوزىنە اينالدى. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ بانك سەكتورىنىڭ 2022 جىلعى تازا كىرىسى 1,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بانكتىك اۋديتتەلگەن ەسەپتەردە 2023 جىلى وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۆاليۋتا ساۋ­داسىنان تاپقان پايداسى ازداۋ بولعانى, ەسەسىنە پايىزدىق كىرىستەردىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن بۇل «جەتىسپەۋشىلىكتىڭ» ورنى ارتى­عىمەن تولعانى ايتىل­عان.

ۇكىمەتتىڭ دايىندىعى...

ارينە, ۇكىمەت بانكتەردىڭ تابىس سالىعىن كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىسقا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. مۇنىڭ الدىنداعى اكتسيا­لار مەن باسقا دا باعالى قاعاز­دار­دى ساتۋدان تۇسكەن پايداعا سالىق سالۋ ەل بيۋدجەتىنىڭ كىرىسىن ارت­تىردى. ساراپشىلار ازىر­شە بۇل ۇسىنىستىڭ جوبا دەڭ­گەيىندە قاراستىرىلىپ جات­قانىن ايتادى. ۇكىمەتتىڭ ەكو­نوميكالىق بلوگىنىڭ بانك­تەر­دىڭ پايداسىن ويىن بيز­نەسى سەگ­مەن­تى­مەن سالىستىرۋىن بانك سەكتورى تۇسىنبەستىكپەن قابىلدادى. قارسى داۋىستار ءار جەردەن ەستى­لىپ جاتىر.

ۇلتتىق بانك (ۇب) باسشىسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىن­شا, بانكتەر مەن ويىن بيزنەسى تابىستىلىعى جاعىنان بىردەي بولا بەرمەيدى.

«بانكتەردىڭ قىزمەتى ءجىتى قادا­­عا­لانىپ, قاتاڭ رەتتەلىپ وتى­رادى, مۇنىڭ ءبارى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ ۇدايى نازارىندا. بۇل – اشىق­تىعى جاعىنان مۇلدەم ەكى بو­لەك سالا. بانكتەر – كەز كەلگەن ەكو­نوميكانىڭ قاناينالىم جۇيەسى. سوندىقتان ەكونوميكا جۇيەسىندەگى بانك سالاسىنىڭ پايدالىلىعىن, جۇيەلىلىگىن جانە ما­ڭىز­دىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار دا باسقالار سياقتى سا­لىق رە­جىمىندە بولۋعا ءتيىس دەپ ەسەپ­­تەي­مىز», دەيدى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جو­عار­عى دەڭگەيى بانكتەر ءۇشىن ءتيىم­دى بولدى. بانكتەردىڭ كوزگە ءتۇسىپ قالاتىنداي قور جيناۋىنا تاپ سول بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جو­عارى دەڭگەيى اسەر ەتكەن. مۇنى ۇب بازاسىنداعى دەرەك­تەر­دەن بايقاۋعا بولادى. ۇلت­تىق بانك دەرەگى بويىنشا 2020 جىلى ەلىمىزدە جۇمىس ىستەي­تىن بانكتەردىڭ ورتاق تابىسى 1,4 ترلن تەڭگەدەن اسقان. تابىستى مولىنان تاپقانداردىڭ العاش­­قى ۇشتىگىندە «Halyk Bank», «Kaspi Bank» پەن «تسەنتر كرەديتبانكى» بار. 2023 جىلدىڭ باسىنان باستاپ وتاندىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جيىنتىق پايداسى 1,42 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 76,8%-عا نەمەسە 617,4 ملرد تەڭگەگە ارتىق. وسى رەتتە ساراپشىلاردىڭ ءبىزدىڭ بانكتەر قاراپايىم حالىق­قا ارقا سۇيەيدى, سىرتتان اقشا تار­تۋ­عا تالپىنبايدى دەگەن پىكى­رى­­نىڭ جانى بار.

بانك سالاسىنداعى جالپى اكتيۆتىڭ جارتىسىنان كوبى – دەپوزيتتەگى اقشا. زاڭدى تۇلعا­لار مەن جەكە تۇلعالاردىڭ كوبى اقشا ساقتايتىن «Halyk Bank»-تە وتان­دىق بيزنەس پەن قاراپايىم حالىقتىڭ 5,7 ترلن تەڭگەسى جاتىر. بۇل – بانك اكتيۆىنىڭ شامامەن 70 پايىزى. سونىڭ ىشىندە 3 ترلن تەڭگە حالىقتىڭ دەپوزيتتەگى اق­شاسى بولسا, قالعان 2,7 ترلن تەڭگە – بيزنەستىڭ قارجىسى. بازالىق مولشەرلەمە بانكتەردى بايىتتى.

تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردىڭ تابىسى تۋرالى قۇ­پيا دەرەكتەردىڭ اشىق ايتىلا باستاعانىنا كوپ بولعان جوق. ءماجىلىس دەپۋتا­تى ەدىل جاڭبىرشين 2022 جىلى سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا جولداعان حاتىندا 2022 جىلعى 30 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا «سامۇرىق-قازىنا» قورى­نىڭ جەكەمەنشىك بانكتەردە ورنالاستىرىلعان قارجى اكتيۆ­تەرى مەن اقشاسى 5,9 ترلن تەڭگەنى قۇراعانىن, مەملەكەتتەگى قارجى­نىڭ كوبى جەكەمەنشىك بانكتەر ارقىلى اينالىمعا جىبەرىل­گەنىن ايتقان. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىن­شا, سول قارجىنىڭ 1,0 ترلن تەڭ­گەسىن ءبىر جەكەمەنشىك بانككە ورنالاستىرساق, بۇل بانك جىلىنا كەمىندە 150 ملرد تەڭگە تابىس تابادى ەكەن. بۇل ءبىز بىلەتىن باسشى اشىق دەرەك. وسىعان دەيىن وسىنداي تاسىلمەن مەملەكەتتىڭ قارجىسى مەن ۇكىمەت العان قارىزداردىڭ قانشاسىنىڭ جەكەمەنشىك بانك­تەرگە ءوتىپ كەتكەنىن ءبىز بىلمەيمىز.

ء«بىز وليگارحتاردى جانە ولار­­دىڭ بانكتەرىن حالىقتىڭ, مەم­­لەكەتتىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قار­جىلاندىرىپ وتىرمىز جانە ونى تەكسەرە دە المايمىز. سوندا ۇكىمەت, قۇزىرلى ورگاندار مەن اگەنتتىكتەر قايدا قاراپ وتىر؟ الدە سولارمەن بىرگە مە؟», دەيدى ەدىل جاڭبىرشين.

بەلگىلى قارجىگەر عالىم قۇسايى­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەدب تا­بى­سىنىڭ سەبەپ-سالدارىن تالداماي مولشەرلەمەسىن 25%-عا دەيىن كوتەرۋ اۋرۋدىڭ سەبەپتەرىن انىقتاماي ەمدەۋمەن بىردەي.

«جوعارى بازالىق مولشەر­لە­مە جانە جوعارى پايىزدىق مول­شەر­­لەمەلەر ەدب پايداسىن­دا تەڭگە­رىم­سىزدىكتى قالىپ­تاس­تىردى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە بانكتەردىڭ تابى­سى تاۋەكەلسىز ءوستى. اعىمداعى شوت­تار بويىنشا پايىزداردى ەسەپ­تەۋگە تىيىم سالۋ بانكتەرگە مەم­لەكەتتىك باعالى قاعاز­دار­عا 13-14 پايىزبەن قايتا ورنا­­لاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاراتىپ ايتقاندا, مەملەكەت بانك­تەرگە تەگىن وتىمدىلىك بەرەدى, ونى كەيىن ولار مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا ورنالاستىرادى, سودان كەيىن مەملەكەت وعان پايىزدار تولەدى. مۇنىڭ ءبارى بانكتەر ءۇشىن قوسىمشا كىرىس الىپ كەلدى. قارجى سەگمەنتىندە جاڭا ويىنشىلاردىڭ بولماۋى كىشىگىرىم بانكتەردىڭ مۇم­كىن­دى­گىن شەكتەپ تاستادى. بانكتەر مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا بوس وتىمدىلىكتى ورنالاستىرۋدان سالىق سالىنبايتىن تابىس الادى, ال مەملەكەت بيۋدجەت تاپ­شىلىعىن ارتتىرادى. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى سەك­­تورداعى پايدانىڭ وسۋىنە اكەلدى», دەيدى ع.قۇسايىنوۆ.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ماسەلە تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, الەم نازار اۋدارىپ وتىرعان جايت. وتكەن جىلى يتاليادا بانكتەردىڭ پايداسىنا بىررەتتىك 40 پايىزدىق سالىق سالۋعا شەشىم قابىلداندى. بۇل قارجى «پايىزدىق مولشەر­لە­مەنىڭ وسۋىنەن زارداپ شەككەن وتباسىلار مەن بيزنەستى» قولداۋعا جۇمسالادى. يزرايل مەن لاتۆيا دا وسىنداي سالىق سالۋدى قاراستىرىپ جاتىر.

بيۋجەتتىڭ كىرىس بولىگى شىعىسىمىزدى جابا المادى

ۇكىمەت بانكتەردىڭ تابىس سالىعىنىڭ جاڭا مولشەرى تۋرالى ماسەلەنى وتە قيىن جاعدايدا قابىلداعالى وتىرعان سياقتى. ءبىزدىڭ تەك بانك قانا ەمەس, مۇناي, ۋران, تەمىر مەن التىنعا قاتىستى كەز كەلگەن شەشىمىمىزگە جان-جاعىمىزدىڭ جاۋابى الەمدىك قور بيرجالارىندا ايتىلىپ قالادى. ۋراننان تۇسەتىن تابىس سالىعى 6-دان 9%-عا وسەدى دەگەن اقپارات شىققان سوڭ, لوندونداعى قور نارىعىنداعى اكتسيانىڭ باعاسى 5 پايىزعا تومەندەدى. دەمەك بانكتەردىڭ تابىس سالىعىن الەمدىك بيرجالاردىڭ قانداي كوڭىل كۇيدە قابىلدايتىنىن, اكتسياسىنىڭ باعاسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن بىلمەيمىز.

ۇب-نىڭ بازالىق مول­شەر­لە­مەسى تومەندەپ كەلەدى. جىل اياعىنا دەيىن تۇتىنۋ نەسيەسى 1 پايىزعا تومەندەيتىنى ايتىلىپ جاتىر. قازىر ۇكىمەتكە ەدب تابىسىن كوتەرۋ ەمەس, ولاردىڭ نەسيە پايىزىن تومەندەتۋ ءتيىمدى. سەبەبى بانك بيزنەس كوزى رەتىندە شىعىنعا جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. ول تابىس سالىعىنا كەتەتىن شىعىنىن نەسيە پايىزى نەمەسە كوميسسيالىق شىعىندار ەسەبىنەن وتەپ الادى. مۇنداي جاعدايدا بار اۋىرت­پالىق حا­لىق­تىڭ يىعىنا تۇسەدى», دەيدى ءى.يساەۆ.

ساراپشى ايتىپ وتكەن­دەي, بانك­تەر قازىر 2000 جىل­دار­دا­عى­داي ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ الۋعا مارتەبە بەرەتىن تەتىكتەردىڭ ءبىرازىنان ايى­رىلىپ قالعان. قازىر بانكتەر تابىسىنىڭ كەمى 70 پايىزى ۇب بازالىق مول­شەر­لەمەسىنە بايلانىستى. مۇنى بانكتەردىڭ «KASE»-دەگى ەسەپ­تەرىنەن كورۋگە بولادى. مىسالى, سول «Halyk Bank» (ROA) اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگى بيىل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4 ەسە – 4,48%-دان 1,12%-عا دەيىن تومەندەدى. قازىر ولاردىڭ ءاربىر وپەراتسياسىن ۇب, قنردا باقىلاپ وتىر. بانك سەكتورىن دۇرىس رەتتەۋ مەن ىنتالاندىرۋ ۇكىمەتكە شيكىزاتتىق ەمەس ەكونوميكانى دامىتۋعا, بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇكىمەت قارجى نارىعىنا شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلۋىنە مۇددەلى بولىپ وتىر. ال كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى وسى سەگمەنتتەگى بيزنەس-كليماتتىڭ بارومەترى رەتىندە قابىل­دانادى. بىزبەن ىرگەلەس وتىر­عان رەسەي نەمەسە وزبەكستاندا بۇل ماسەلە قاراستىرىلىپ جاتقان جوق. سول سەبەپتى بانك سەگمەنتىنە قاتىس­تى كەز كەلگەن شەشىمدى جان-جا­عى­مىزداعى ەلدەردىڭ ساياساتى­نا قاراي ۇيلەستىرىپ وتىرعان دۇرىس», دەيدى ءى. يساەۆ.

ەكونوميكا مينيسترلىگى سىن­عا قاراماستان جاڭارتىلعان كودەكس جوباسىندا بۇرىن جاريا­لان­عان كورپوراتيۆتى تابىس سالى­عى مول­شەر­لەمەلەرىنىڭ بارلى­عىن ساقتاپ قالدى.

بانكتەردىڭ تابىس سالىعىن كوتە­رۋدى جاقتاپ وتىرعان توپ­تىڭ ءۋاجى كوڭىلگە قونىمدى. بيۋد­جەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ مۇم­كىن­دىگى ۋاقىت وتكەن سايىن شەك­تە­لىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 3,8 ترلن تەڭگە كولەمىندە بيۋدجەت تاپشىلىعى تىركەلدى. ۇلتتىق قوردان تۇسكەن ترانسفەرت 4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بيىل دا ءماز ەمەس. جىل­دىڭ جارتىسى بولماي جاتىپ, ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانس­فەرتتىڭ 80 پايىزىن جەپ قوي­دىق. ساراپشىلاردىڭ اي­تۋىن­­شا, بىزدەگى فيسكالدىق سايا­سات­تاعى كەمشىلىكتەردى بانك­تىك ديپ­لوماتيانىڭ بىرجاق­تى­لى­عى­مەن باعالاۋعا بولادى. بانك سەگمەنتى بيزنەس سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلعاندا عانا داميتىنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ال بىزدە مەملەكەت نارىق زاڭىنا قايشى كەلەتىن مەم­لە­كەت­تىك باعدارلامالار ار­قى­لى ونىڭ بيزنەستىك سيپاتىن بۇزىپ جىبەردى. بانك بيزنەسى اكتسيونەرلەرگە پايدا اكەلەتىندەي ەتىپ قۇرا الاتىن, بىراق سونىمەن بىرگە كوپ­تەگەن شەكتەۋلەر اراسىندا مۇقيات مانەۆر جاساي الاتىن ۇلكەن مامانداردى تارتاتىن مۇمكىندىكتەرگە يە بولۋى كەرەك. بۇل جەردە ماسە­لەنىڭ ءتۇيىنى بانكتەردىڭ قۇرىل­تايشىلارىنىڭ جاۋاپ­كەر­شى­لى­گى­نە بايلانىستى.

«بىزدە ولاردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭ جوق. ۇكىمەتتىڭ بانك­تەردىڭ تابىس سالىعىن 25 پايىزعا كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنى­سىن مەم­لەكەت باسشىسى ماقۇل­داسا, قۇرىل­تايشىلاردىڭ جاۋاپ­­­كەر­شى­لىگى تۋرالى زاڭدى كەشىك­­پەي قابىلداۋعا تۋرا كە­لەدى. ۇكىمەتپەن اراداعى پىكىر­تا­لاستار تەك قنردا نەمەسە ۇلتتىق بانك باسشىلارى اراسىندا ەمەس, قۇرىلتايشىلار اراسىندا دا ءجۇرۋ كەرەك. بۇل جولى ولار قنردا مەن ۇلتتىق بانكتىڭ ارتىنا تىعىلىپ الىپ, ماسەلەنى سىرتتان زەرتتەپ وتىر», دەيدى ءى. يساەۆ.