ءتىل ءبىلىمىنىڭ ابىزى

ستۋدەنت كەزىنەن زەرەكتىگىمەن, كوركەم مىنەزىمەن كوزگە تۇسكەن جىگىتتى پروفەسسور سارسەن امانجولوۆ عىلىمعا باۋليدى. 2-كۋرس­تا وقىپ جۇرگەنىندە «قازاق تىلىندەگى سان ەسىمدەر» اتتى تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, عىلىمي كەڭەستە بايانداما جاسايدى. ال 3-كۋرستا تاقىرىپ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, ستۋدەنتتەردىڭ قالالىق كونفەرەنتسياسىندا «تۇركى تىلدەرىندەگى سان ەسىمدەر» اتتى بايانداما جاساپ, جۇلدەلى ورىن الادى.

ينستيتۋتتى ۇزدىك بىتىرگەن جىلى جاركەنتتەگى پەدۋچيليششەگە باراتىن بولادى. الايدا ۇستازى س.امانجولوۆتىڭ كەڭەسىمەن اباي ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسەدى.

1952 جىلى عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ا.ىسقاقوۆ كiشi عىلىمي قىزمەتكەرلىككە شاقىرادى. ء«ومىر بەلەستەرى» اتتى مەمۋارىندا پروفەسسور م.بالاقاەۆتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, «ورىسشا-قازاقشا تiل بiلiمi تەرميندەرiنiڭ سوزدىگىن» دايارلا» دەگەن باتاسىن العانىن جازادى.

تەلعوجا جانۇزاق 1952 جىلى قا­زاندا عىلىم اكادەمياسىنىڭ سول كەز­دەگى پرەزيدەنتى دىنمۇحامەد قوناەۆ­پەن كەزدەسەدى. بولاشاق ەل باسشىسى جاس عالىمنىڭ قابىلەتىن جوعارى با­عالاپتى.

ەستەلىك كىتابىندا عالىم: «70 جىلدىق عىلىم جولىنداعى تابىسىم مەن باقىتتى ءومiر جولىم ءۇشىن وسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى باسشىلارىنا, ينستيتۋت ۇجىمىنا, الدىڭعى تولقىن اعا عالىمدارعا, بiرگە وسكەن ارىپتەستەرىم مەن زامانداستارىما, ۇلاعاتتى ۇستازدارىما بورىشتىمىن» دەپ جازىپتى.

پروفەسسور 1953-1954 جىلدارى تاجىريبە جيناۋ ماقساتىمەن لە­نين­گراد, ماسكەۋ قالالارىندا بولىپ, تانىمال تۇركىتانۋشىلارمەن, اسىرەسە لە­نينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى س.ە.مالوۆپەن كەزدەسەدى. سەرگەي ەفيموۆيچ بو­لاشاق عىلىمي ديسسەرتاتسيا­سى تا­قى­رىبىن «قازاق تiلiندەگi ەسiمدەر» دەپ الۋ تۋرالى كەڭەس بەرەدى. تاقىرىپتىڭ وتە وزەكتى ءارى كۇردەلى ەكەنىن, جان-جاقتى ءبىل­ىمدى, ىزدە­نىستى قاجەت ەتەتىنىن, حالىق تi­لiنiڭ تاريحى, ازاماتتىق تاريح, ەتنوگرافيا عىلىمدارىمەن تىكەلەي بايلانىسىن ەسكەرتكەن عالىم زەرتتەۋشىگە «1) اراب, پارسى تىلدەرiندەگi ماتەريالدى پايدالانۋ ءۇشىن سول تىلدەردە وقىپ, جازا ءبىلۋىڭ كەرەك; 2) ورحون-ەنيسەي جازۋىن ءبiلۋىڭ كەرەك; 3) تاريحي ءارi ەتنوگرافيالىق ەڭ­بەك­تەردi جەتىك مەڭگەرۋiڭ كەرەك» دەپ ءۇش ءتۇرلى شارت قويادى. سول كەزدە تەل­عوجا جانۇزاق ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ توتە جازۋىمەن دە, رۋنا جازۋىمەن دە ءوزى­نىڭ اتى-ءجونىن جازىپ بەرەدى. بولاشاق زەرت­تەۋشىگە كوڭىلى تولعان س.ە.مالوۆ كىتاپ­تارىن بەرىپ, كۇنبە-كۇن اقىل-كەڭە­سىن ايتىپ وتىرعان.

تەلعوجا جانۇزاق لەنينگراد قالا­سىندا اكادەميك ا.ن. كونونوۆ, پروفەسسور ا.ك.بوروۆكوۆ, سوزدىك سەكتورىنىڭ ماماندارى, ورىس لەكسيكوگرافياسىنىڭ ماي­تالماندارى – ا.پ.ەۆگەنەۆا, ا.م.باب­كين, يۋ.س.سوروكين, س.ل.باجەنوۆا سىندى عالىمدارمەن دە كەزدەسىپ, اقىل-كەڭەسىن تىڭداعان. ماسكەۋگە كەلگەن سوڭ ن.ا.باس­كاكوۆ, ن.ك.دميتريەۆ, س.گ.بار­حۋداروۆ, س.ي.وجەگوۆتەرمەن كەزدەسەدى.

س.ي.بارحۋداروۆ قازاقتىڭ جاس عالى­مىمەن تانىسىپ-بىلىسكەن سوڭ: «پوز­نا­كومتەس, سو منوي رازگوۆاريۆاەت كازاحسكي وجەگوۆ!» دەيدى ەكەن. ءبىر كۇنى ءدال وسى ءسوزدى ايگىلى «سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى س.ي.وجەگوۆتىڭ وزiنە ايتىپتى. «قۇداي اۋزىنا سالعان بولار, ستەپان گريگورەۆيچتىڭ سول ءسوزى اينىماس­تان ارادا 50 جىل وتكەن سوڭ مەنىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقارىپ, ايتارلىقتاي تەر توگىپ, كوپ ەڭبەكتەنۋىمنىڭ ناتيجەسىندە «قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى» (50 مىڭ ءسوز بەن ءسوز تiركەسi قامتىلعان, 774 بەت) جارىق كوردى» دەيدى اعامىز.

عالىمنىڭ عىلىمداعى جولى ءار­دايىم داڭعىل بولا بەرمەگەن, كەدەرگى-توسقاۋىلدار دا كەزدەسكەن: كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 1959 جىلى ءتامامداپ, 1960 جىلدىڭ باسىندا تالقىلاۋدان ءوتىپ قويسا دا, 1961 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا قورعاۋى, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى 1974 جىلدىڭ 7 اقپانىندا كەڭەيتىلگەن ماجىلىستە تالقىلاۋدان وتكەنمەن, 1976 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا عانا قورعاۋى, 1989 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميكتەرى مەن كوررەسپوندەنت-مۇ­شە­لەرىن سايلاۋ بارىسىندا كوپ داۋىس العانمەن, كوررەسپوندەنت-مۇشە بولا الماي قالۋى... ءتىپتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبىن بەكىتۋدە دە كەدەرگىلەرگە تاپ بولعان.

زەرتتەۋشى ماسكەۋ, لەنينگراد قالا­لارىنان ورالعان سوڭ ىسمەت كەڭەس­باەۆ­قا س.ە.مالوۆتىڭ ۇسىنىسىن ايتادى. ءۇش ايدان كەيىن عىلىمي كەڭەستە ديسسەرتاتسياسىنىڭ تاقىرىبى «قازاق تىلىن­دەگى كىسى ەسىمدەرى» بولىپ بەكىتىلەدى. بىراق وسى تاقىرىپقا دا قارسى شىق­قاندار تابىلىپتى. عالىم بۇل جونىندە ەستەلىگىندە قىزىقتى ەتىپ جازعان.

الەمگە ايگىلى عالىمداردان ءتالىم العان تەلعوجا جانۇزاق 1952-1980 جىل­دارى اقتوبە, اتىراۋ, اقمولا, الما­تى, جامبىل, جەزقازعان, پاۆلودار, كوكشەتاۋ, تالدىقورعان, شىعىس جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ديا­لەكتولوگيالىق جانە ونوماستيكالىق عى­لىمي ەكسپەديتسيالارعا قاتى­سادى. 1987-1988 جىلدارى فيلولو­گيا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى ا.ءابدى­راح­مانوۆ, كىشى عى­لىمي قىزمەتكەرلەر ا.مەكتەپوۆ, ش.راحي­موۆتارعا باسشىلىق ەتىپ, شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ ۇلان, تارباعاتاي, زايسان, مارقاكول, كۇرشىم اۋداندارىندا ونوماستيكالىق عىلىمي ەكسپەديتسيادا بولىپ, جەر-سۋ, ەتنونيم, انتروپونيمدەرگە قاتىستى ماتەريال جيناقتايدى. 1954 جىلى ا.ىسقاقوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, و.قۇ­دىشەۆ, ءا.حاسەنوۆتەرمەن بىرىگىپ «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەسىنىڭ» جاڭا نۇسقاسىن جاساپ شىعادى.

50-60-جىلدارى «ورىسشا-قازاقشا ءتىل ءبىلىمى تەرميندەرiنiڭ سوزدiگىن», ەكى تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن», «اباي ءتىلى سوزدىگىن» قۇراستىرۋشىلاردىڭ ق­اتارىندا بولادى. 70-80-جىلدارى 10 توم­دىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوز­دىگىنە» اۆتور جانە القا مۇشەسى رەتىندە قاتىسادى. 1999 جىلى «قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى» اتتى كولەمدى ەڭبەكتىڭ جالپى رەداكتسياسىن باسقاردى.

1989 جىلى مينيسترلەر كەڭە­سىنىڭ جانىنان مەملەكەتتىك ونوماس­تيكالىق كوميسسيا قۇرۋعا اتسالىسىپ, كەيىن مەملەكەتتىك ونوماستيكا كو­ميسسياسىنىڭ عالىم حاتشىسى بولادى. 1990 جىلى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ ەرەجەسىن جازىپ, اكادەميك ءا.قايدارمەن بىرگە 1991 جىلى قازاق كسر-ىندەگى مەملەكەتتىك جانە اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بىرلىكتەردىڭ اتاۋلارىن رەتتەۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارىن وزگەرتۋ جانە تاريحي, گەو­گرا­فيالىق اتاۋلارىن قالپىنا كەل­تىرۋ­­دىڭ تۇجىرىمداماسىن, 1993 جىلى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونىن رەت­تەۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن» جازدى. 1992-1998 جىلدارى الماتى قالالىق اكىمشىلىگىندەگى ونوماستيكالىق كوميس­سيانىڭ مۇشەسى, 1995-2002 جىلدارى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا قازاق ونوماستيكاسى بويىن­شا عىلىمي زەرتتەۋ جوبالارىنىڭ جەتەكشىسى, 1998-2008 جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, «حالىقتار بىرلىگى جانە ۇلتتىق تاريح جىلى» باعدارلاماسىن وتكىزۋ بويىنشا عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان قۇرىلعان كوميسسيانىڭ مۇشەسى, 2000-2005 جىلدارى تىلدەردى دامىتۋ, تەرمينولوگيا جانە ونوماستيكا ماسەلەلەرى جونىندەگى ساراپتاما توبىنىڭ مۇشەسى بولدى.

عالىمنىڭ 1961 جىلعى «قازاق تىلىن­دەگى كىسى اتتارى» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى مەن 1976 جىلعى «قازاق ءتىلى ونوماستيكاسىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ كلاسسيكالىق ەڭبەكتەرى. 1991 جىلى قازاق تiلi مەن تۇركولوگيانى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «تۇركى تىلدەرىنىڭ پروفەسسورى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرiلدi. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا ماسكەۋ, وزبەكستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, تاتارستان, باشقۇرتستان عالىمدارىنان كەلگەن پiكiرلەر – وتاندىق عىلىمنىڭ ابىرويى دەپ بىلەمىز.

ت.جانۇزاقتىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا ءبىرىنشى وپپونەنت بولعان پروفەسسور ا.ىسقاقوۆ: «بۇل جۇمىس – تۇيىسكەن بىرنەشە عىلىم سالاسىنىڭ جەتىستىگى. مۇنى وداق كولەمىندە وقۋعا بولادى» دەسە, اكادەميك ءا.مارعۇلان مەن پروفەسسور ح.ارعىنباەۆ: «ەتنوگرافيا مەن ءتىل تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەسىن قوزعاپ, تۇركى, موڭعول, تۇڭعىس قاباتتارىنا بويلايدى. ارعىن, ءۇيسىن, ابدال, البان, قاڭلى, دۋلات, ت.ب. ەتنونيمدەرگە تاريحي-ەتيمولوگيالىق تالداۋ جاسايدى» دەپ تەرەڭ باعا بەرەدى.

ءتىلشى-عالىم تەلعوجا جانۇزاق – شەبەر اۋدارماشى دا. ول ورىس ادەبيەتiنiڭ كلاسسيگى ا.كۋپريننiڭ اڭگiمەلەرiن, بالالار جازۋشىسى ا.گايدار مەن ۆ.بيان­­كيدىڭ شىعارمالارىن قازاق تiلiنە اۋدارعان. عالىم 1959 جىلى «قا­زاق حالىق جۇمباقتارى» اتتى تا­نىمدىق كىتاپ تا شىعارعان. كىتاپتىڭ العىسوزىندە اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاق جۇمباقتارىنىڭ جيناق بولىپ, ەكiنشi رەت باسپاسوزدە شىعۋى ءبىزدىڭ ادەبيەتiمiز بەن عىلىمىمىزعا قوسىلعان قۇندى قازىنا ەكەنى داۋسىز. ەڭبەكتiڭ وسى باسىلۋىنا لايىقتى قوسىلعان جاڭا جۇمباقتاردى جانە ايتىس جۇمباقتاردى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرi تەلعوجا جانۇزاقوۆ ورىندادى», – دەپ جازعان. تەلعوجا جانۇزاق 1964 جىلى «قازاق ادەبيەتى تاريحى» ۇجىمدىق ەڭبەگىنىڭ – «قازاق جۇمباقتارى», 1968 جىلى پروفەسسور ن.س.سميرنوۆانىڭ تاپسىرۋىمەن «يستوريا كازاحسكوي ليتەراتۋرى» اتتى مونوگرافيانىڭ «كازاحسكيە زاگادكي» تاراۋلارىن جازدى.

تەلعوجا سەيدىن ۇلىنىڭ ىزدەنىم­پازدىعىنا, قاجىماس قايراتىنا ءتانتى بولعان عالىم, مەملەكەت قايراتكەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ 1987 جىلى ماسكەۋدەن جولداعان ءبىر حاتىندا: «كوپتەن بەرى كورە الماي, ساعىنعان اسىل ىنىشەك, تەلەكە! ارداقتى حالقىمنىڭ ء«ىنىسى بار­دىڭ تىنىسى بار» دەگەن دانا ءسوزى ەسكە جاڭاشا قايتا ورالدى. حاتىڭىزدان بايقاعانىم, ەرىنبەي كوپ تۆورچەستۆولىق ەڭبەك ەتىپسىز. ول ءۇشiن سiزگە مىڭ دا بiر راحمەت! حالىق الدىندا تولىق جاۋاپ­كەرشىلىك پەن تياناقتىلىق قىزمەت اتقارۋ بارلىق ادامدا بولا بەرمەيدى. ىزدەنىس, ەڭبەكقورلىق – تەك ناعىز عالىمعا عانا ءتان قاسيەت. قارت اعاڭىزدىڭ شىن تiلەگi وسى قاسيەت سiزگە لايىم قىدىرداي سەرىك بولسىن» دەپ جازعانى ءمالىم.

تەلعوجا جانۇزاق قازاق ءتىل بىلىمىندە سونى جول تاۋىپ, ونوماستيكانىڭ ءتۇرلى سالالارى بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋمەن قاتار شاكىرت دايارلاۋ ىسىنە دە ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 6 دوكتورلىق, 15 كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. عالىم 1979-1984 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, 1992-1995 جىلدارى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقىدى. ءار جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولعانى دا عىلىمي قاۋىمنىڭ ەسىندە.

قازاق ءتىل بىلىمىنە, قازاق عىلىمىنا سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, پرو­فەسسور تەلعوجا جانۇزاققا 1984 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىق, 10 تومدىق «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن» قۇراستىرۋعا قاتىسىپ, رەداك­تسيالىق القاسىندا ەڭبەك ەتكەنى ءۇشىن 1988 جىلى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا دا سالالىق, باسقا دا مەدال, توسبەلگىلەرى بار. 2022 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن عىلىمداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

اعايىمىزدىڭ ومىرلىك سەرىگى ناريما ەرعا­زيەۆا اپايىمىز – فيلولوگيا عى­لىمىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور. 100-گە تارتا ەڭبەكتىڭ, ونىڭ ىشىندە 14 عىلىمي-ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالى مەن 55 عىلىمي ماقالانىڭ اۆتورى. قازمۋ-دە, ءبىلىم مينيسترلىگىندە, الماتى تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان. عالىمنىڭ «فورميروۆانيە ي رازۆيتيە وفيتسيالنو-دەلوۆوي رەچي ۆ كازاحسكوم يازىكە» اتتى ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەگى وسى سالادا جوعارى باعالانادى. بۇگىندە ۇلدارىن ۇياعا قوندىرىپ, نەمەرە-شوبەرە ءسۇيىپ وتىرعان تەلعوجا اعايىمىز بەن ناريما اپايىمىز – تامىرى تەرەڭگە تارتىپ, جاپىراعى جايقالعان بايتەرەك ىسپەتتى. عىلىم جولىندا دا, ءومىر ايدىنىندا دا ءبىر-بىرىنە سەرىك, سۇيەنىش عالىمدار شاڭىراعىنا سۇيسىنە قاراپ, ارىپتەستەرىمىزگە ۇلگى ەتەمىز.

ورىناي جۇباەۆا,ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورىمارات رىسقۇلوۆ,ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جمۋ دوكتورانتى