تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى: تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى جاعداي قالاي؟

بىلتىر قىزمەتكەرلەردىڭ نە سوتتالعان­داردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن باقىلاۋ جانە الدىن الۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاماۋ ورىندارىندا جاپپاي بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. دەسەك تە, سوتتالۋشىلار زاڭسىز ارەكەتتەرىن جاسىرۋ ماقساتىندا كامەرالاردى قاساقانا زاقىمدايدى ەكەن. بىلتىر وسىلاي 716 قۇرىلعى ىستەن شىقتى.

– سوتتالعانداردىڭ 45%-ى – بۇرىن قاسا­قانا قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سوتتالعان ادامدار. ال زاڭ نورمالارى قاتايعاننان كەيىن, سوڭعى 4 جىلدا تۇرمەدەگى ادامداردىڭ سانى 7 مىڭعا ءوستى. اتاپ ايتسام, م ۇلىككە, جول ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگىنە, تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىققا قاتىستى تالاپتار وزگەردى. قازىرگى تاڭدا ءبىز بۇل ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن ىزدەپ جاتىرمىز. ماسەلەن, استانا قالاسىندا يزولياتوردا ورىن تولىپ كەتسە, ولاردى سوت ۇكىمى شىققانشا كورشى وبلىستاعى مەكەمەلەرگە اۋىستىرامىز. بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشۋ ءۇشىن شارالار قابىلدانىپ جاتىر. جاڭا تەرگەۋ يزولياتورلارىن سالۋ جوسپاردا بار. ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءبىز قوعامنىڭ ەڭ كۇردەلى ساناتىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن. وسىعان قاراماستان, مەكەمەلەردە جەدەل جاعداي قازىر تۇراقتى جانە باقىلاۋدا. مىسالى, تۇزەتۋ مەكەمەسىندەگى ءتارتىپتى ساقتاۋ مەن قاداعالاۋ ماقساتىندا بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلدى. الايدا قوندىرعىلاردى قاساقانا ءبۇلدىرىپ, جوياتىندارى دا بار. ولارعا جاڭا 428-1-باپ بويىنشا 7 جىلعا دەيىنگى جازا قاراستىرىلعان. ول ءوزى 3 تارماقتان تۇرادى. بۇل رەتتە بەينەكامەرالاردى جويۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ارنايى كونتينگەنتكە دە جانە قىزمەتكەرلەرگە دە كوزدەلگەن. جالپىلاما جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ مەن بەينەمونيتورينگتىڭ پروفيلاكتيكالىق اسەرى مەكەمەلەردەگى جەدەل جاعدايعا وڭ اسەر ەتىپ وتىر, – دەدى ت.جانىبەكوۆ.

جالپى, ەلدە 78 تۇزەۋ مەكەمەسى بار. وندا 37 مىڭنان استام سوتتالعان ازامات جازاسىن وتەپ جاتىر. ونىڭ 3 مىڭعا جۋىعى ايەلدەر جانە 50-دەن استامى كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەر. 93%-ى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار. بيىل قىزمەتكەرلەر تاراپىنان سوتتالعانداردى ازاپتاۋ دەرەگى تىركەلمەگەن. قاماۋداعى ءار ازاماتپەن پسيحولوگتەر, مەكەمەدەگى ءارتۇرلى قىزمەتكەرلەر كەشەندى جۇمىس جۇرگىزەدى.

– ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدەگى باستى نازار ازاپتاۋ مەن قاتىگەز قارىم-قاتىناستى جويۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ پەنيتەنتسيارلىق جۇيەسىندە اشىقتىق پەن انىقتىق ساياساتى ىسكە اسىرىلىپ جا­تىر. ءبىز ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل­مەن, قوعامدىق-باقىلاۋ كوميسسيالا­رىمەن, ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگىمەن بەل­سەن­دى ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايمىز. بيىل سوت­تال­عاندارعا قاتىستى قىزمەتكەرلەر تارا­پى­نان ازاپتاۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن جوق. كەيبىر سوتتالعاندار جازانى وتەۋ ءتارتى­بىن ساقتامايتىنىن ەسكەرۋ قاجەت, ول ءۇشىن ولار اكىمشىلىككە قىسىم جاساۋدىڭ ءتۇر­لى ارانداتۋشىلىق تاسىلدەرىن, ونىڭ ىشىن­دە جالعان شاعىمدانۋدى قولدانادى. وسى­عان قاراماستان, سوتتالعانداردىڭ ارىز-شاعىم­دارى, زورلىق-زومبىلىق نەمەسە زاڭسىز قاتىگەزدىك شارالارىن قولدانۋ تۋرالى ءاربىر حابارلاماسى توتەنشە جاعداي رەتىندە قابىلدانادى. مۇنداي حابارلامالاردىڭ بارلىعى مىندەتتى تۇردە تىركەلۋگە جاتادى جانە ولار بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى, – دەيدى ت.جانىبەكوۆ.

قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كۇندەلىكتى قىزمەتتە تسيفرلىق جوبالاردى ەنگىزۋ بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭىمەن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ونىڭ ءبىرى – «ەلەكتروندى باقىلاۋ قۇرالدارىن ەنگىزۋ». قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ 69 جانە 174-باپتارىنا سايكەس پروباتسيا قىزمەتى باس بوستاندىعى شەكتەلگەن جانە شارتتى تۇردە سوتتالعان ادامدارعا, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قارسى قىلمىس جاساعاندارعا ەلەكتروندىق بىلەزىكتەردى قولدانۋعا قۇقىلى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 2,5 مىڭنان استام ادامعا ەلەكتروندىق بىلەزىك قولدانىلادى.

– جوبا العاش رەت سەرۆيستىك مودەل بو­يىنشا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق تەحنيكالىق تالابىن ساقتاي وتىرىپ, ولاردى جالعا بەرۋشىلەردەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ جولىمەن ىسكە اسىرىلدى. الدىن الا ەسەپتەۋلەر مەن تالداۋلار جالداۋ جابدىقتى ساتىپ الۋدان گورى تيىمدىرەك ەكەنىن كورسەتتى, ويتكەنى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ساتىپ الۋعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ ايىرماشىلىعى جالداۋ سوماسىنان بىرنەشە ەسە اسادى. ءبىز اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەيدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن زەرتتەدىك. بۇل بىلەزىكتەردى ساتىپ الۋعا بايلانىستى ىقتيمال شى­عىندار كوبىنە زاۋىتتىق اقاۋ, كەپىلدىك قىزمەت كورسەتۋ شارتتارىنا جاتپايتىن بىلەزىك ەلەمەنتتەرىنىڭ زاقىمدانۋى سياقتى جاعدايلارمەن بايلانىستى ەكە­نىن كورسەتەدى. ەلەكتروندىق باقىلاۋ قۇرالدارىن قولدانۋ ەسەبىنەن پروباتسيا قىزمەتكەرىندە سوتتالعان ادامنىڭ ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ءجۇرىپ-تۇرۋى تۋرالى اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بار. سونىمەن قاتار پلاتفورمادا سوتتالۋشىنىڭ ەكى جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلاتىن الدىن-الا ءجۇرۋ مارشرۋتى جايلى مالىمەتتەر جازىلادى. ويىن-ساۋىق ورىندارىنا بارۋعا تىيىم سالۋ نەمەسە ساعات 22.00-دەن كەيىن ۇيدەن شىعۋ سىندى پروباتسيالىق باقىلاۋ شارتتارى بۇزىلعاندا, جەدەل كەزەكشىگە جانە پروباتسيا قىزمەتكەرىنە ودان ءارى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن وقيعا تۋرالى حابارلاما كەلىپ تۇسەدى, – دەدى ءىىم قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك بايماعانبەتوۆ.

وعان قوسا بىلەزىك بەلدىگى ءۇزىلىپ, باتارەيا قۋاتى 15%-عا دەيىن تومەندەگەن كەزدە حابارلاندىرۋلار كەلەدى. بىلەزىكتەر «SOS» باتىرماسىمەن جابدىقتالعان, سوتتالعاندار ونى شۇعىل كومەك قاجەت بولعان جاعدايدا قولدانا الادى. ەلەكتروندىق مونيتورينگتى قولدانۋ سوتتالعانداردىڭ قىزمەتكەرلەرمەن تىكەلەي بايلانىسىن بارىنشا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونداي-اق تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ نەگىزگى قورلارى توزعان. وسىعان وراي بيىل اقمولا, اتىراۋ, پاۆلودار وبلىستارى جانە استانا قالاسىنىڭ مەكەمەلەرىندە كامەرالىق ۇستالاتىن 8 تۇرعىن بلوكتىڭ قۇرىلىسى اياق­تالادى. بۇعان قوسا الماتى قالاسىندا كا­مەلەتكە تولماعانداردى ۇستاۋعا ارنالعان جاڭا زاماناۋي كولونيا سالۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سۋ باسقان مەكەمەلەردىڭ ورنىنا 3 مەكەمە سالۋ قاراستىرىلۋدا.

– سوتتالعانداردىڭ تۇزەلۋى مەن بوس­تاندىقتاعى ومىرگە بەيىمدەلۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى – ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ. قازىرگى تاڭدا 22 مىڭنان استام ەڭبەككە قابىلەتتى سوتتالعانداردىڭ 12 مىڭنان استامى نەمەسە 54,4%-ى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. مەكەمەلەردە ونەركاسىپتىك ايماقتاردىڭ اۋماعىندا رمك بار جانە 278 جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قىزمەتىن جۇزەگە اسىرادى. جۇمىسقا ورنالاستىراتىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تارتۋ ءۇشىن وڭتايلى جاعدايلار جاساۋ ماقساتىندا ولارعا كوتەرمەلەۋ, گرانتتار ءبولۋ تەتىكتەرى ازىرلەندى. وسى ماقساتتا مەكەمەلەردە جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالعاندار, سونداي-اق پروباتسيا قىزمەتىنىڭ ەسەبىندە تۇرعان ادامدار جۇمىسقا ورنالاسقان جاعدايدا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىككە جاتقىزۋدى كوزدەيتىن زاڭعا قول قويىلدى. ولارعا مەملەكەتتەن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, جەڭىلدىكتى كرەديتتەۋ, مەملەكەتتىك گرانتتار, كاسىپتىك وقىتۋ سىندى پرەفەرەنتسيالار بەرىلەدى. پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەردە ورتا ءبىلىم الاتىن 45 ورتا مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. مۇندا 1,5 مىڭعا جۋىق سوتتالعان ازامات وقيدى. 40 مەكەمەدە ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا (گاز-ەلەكتر دانەكەرلەۋشى, تىگىنشى, اۆتوسلەسار, اسپاز, ەلەكتريك, سانتەحنيك, قۇرىلىسشى جانە ت.ب.) 2,3 مىڭنان استام سوتتالعانداردى كاسىپتىك دايارلاۋ جۇرگىزىلەدى. وقۋ كۋرسىنىڭ سوڭىندا ولار ديپلوم الادى, – دەدى ت.جانىبەكوۆ.