جوشى – قازاقتىڭ ىشىنە تۇسكەن دەرت. جوشى – قازاقتىڭ جولىنا بىتكەن سەرت. قالام-حات ۇستاعان قاۋىم سول ەكى شەكتىڭ شىرعاۋىنان شىعا المايدى. ال وسى دۇرىس پا؟
دۋلات يسابەكوۆتىڭ «بورتە» دراماسىنداعى گۋمانيستىك يدەيا جوشىتانۋدا جاڭا باعىتقا جول اشتى. ءوز تاراپىمىزدان وعان «ليروتراگەديا» دەگەن انىقتاما بەردىك. «بورتە» – تراگەديا ەمەس, ليروتراگەديا!
ليرو-ەپوستىق جىرلار جانىمىزعا جاقىن. تراگەديا تاريح بولسا, ليرو – ونەر. كوپتەگەن ۇلى شىعارمالاردىڭ جانرى تراگيكومەديا دەپ اتالاتىنى بەكەر ەمەس. كانىگى دراماتۋرگ قويىلىم باستالعاننان كەيىپكەرلەرگە ءىش تارتقان كوڭىل كۇيىمىزدى ۇمىتتىرىپ, ونەر دەگەن سيقىرلى دۇنيەنىڭ كۇيدىرىپ-جاندىرعان كوركەمدىك الەمىنە كۇمپ بەرگىزەدى. مۇنى تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى بار.
تاريحي تاقىرىپ ءبىز ءۇشىن پافوسقا اينالعالى قاشان. كەڭەستىك تسەنزۋرا باسقاعا تىيىم سالسا دا, پافوسقا كەڭشىلىكپەن قارادى. ساحنادا ەدەنگە قادالعان قىلىشتىڭ دىرىلدەپ تۇرعانى سياقتى پافوستىق دەتالدارمەن دە ايتارىن ايتىپ قالعان اعالار-اي دەيسىڭ. ءبىر كەزدە وسىعان دا تەبىرەندىك!
بىراق كونە سۇرلەۋدى شيىرلاي بەرۋ ەشقانداي داڭعىلعا باستاماسى بەلگىلى. دۋمان رامازان دا مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءبىراز شىعارماشىلىق جولدان ءوتتى. كەنەسارىنىڭ باسىن ىزدەگەندە, ول دا ءبىراز سەنتيمەنتالدى كوڭىل كۇيگە ءتۇستى. ارينە, بۇل جۋرناليستىك, پۋبليتسيستىك جول بولاتىن.
مەنىڭشە, دۋمان دراماعا تاقىرىپتى ىشىنەن ءبىلىپ, جانى اۋىرىپ كەلدى. قارعادايىنان كەنەسارىنىڭ باسىن ىزدەپ ءجۇرىپ, نەبىر شىندىقتىڭ بەتىن اشتى. قاراسا تاريح قاھارماندىقپەن قوسا قىپ-قىزىل قان دا ەكەن.
بىزدە ءبىر باعىتتىڭ باسىندا تۇرۋ ءۇشىن تۇلعا بولىپ مويىندالۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدان دۋمان رامازاندى دۋلات يسابەكوۆ ارقىلى اشۋعا تۋرا كەلەدى. ءيا, دۋمان دا – الەمگە ايگىلى حاندىق پەن قاھارماندىق تاقىرىبىن گۋمانيستىك يدەياعا بۇرعان قالامگەر.
ءبىز قازىر جوشىنى تاۋەلسىز سانامەن جازا باستادىق. ايتپەسە, ازەلگى اڭىزدا دومبىرانىڭ شاناعىنا قورعاسىن قۇيدىراتىن جوشى حان ەدى. كەيىن ونى جوشىنى ولتىرتكەن شىڭعىس حانعا تەلىپ, رەتكە كەلتىرگەن بولدىق. ال شىندىعىندا بۇل شىڭعىس حانعا دەيىن دە بولعان اڭىز ەمەس پە؟ بىراق جوشىنىڭ تاريحىنان الگى اڭىزدى الىپ تاستاساڭ, تالعاجاۋ ەتەرلىك ەشتەڭە قالمايتىن سياقتى. كەشەگى كەڭەستىك ساياسات حاندار تاريحىن وسىلاي جالاڭاشتاپ تاستادى. ەندى بۇل تاريحتى نەمەن بايىتۋ كەرەك؟
مىنە, دۋمان رامازاننىڭ تاڭداعان جولى – وسى. ياعني تاريحتى پالساپامەن تولىقتىرادى. وسىنشاما كەڭ كەڭىستىكتە حاندىق قۇرۋ ءۇشىن ونىڭ فيلوسوفياسى بولعانى ءلازىم. مۇنى ۇلى حان جوشىنىڭ باسىنا جيناقتاۋ – ەڭ ۇتىمدى ءتاسىل. دۋمان دراماتۋرگ رەتىندە جوشىنىڭ تاعدىرىن ارانعا سالماي, ۇلى حاندىقتىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا رەتىندە تانىتۋعا كۇش شىعارىپتى.
شىنىندا دا, جوشى ماقساتىنا جەتپەي ءولىپ كەتسە, وزىنەن كەيىن تاققا مۇراگەرلىك ەتكەن ۇرپاعى قانداي جولمەن جۇرەر ەدى؟ بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, ۇلى دالانى ۇرپاققا اماناتتاعان بيلىك ينستيتۋتى سول قالپىندا قالىپتاسار ما ەدى؟ جوشى سونشالىقتى اۋرۋشاڭ, دىمكاس, دارمەنسىز بولسا, ونداي ادامنىڭ سوڭىندا نە قالماق؟
دۋمان جوشىنى قانقاساپقا قارسى تۇرعان تۇلعا رەتىندە شىڭدايدى. جوشى وسى بولمىسىمەن كارلى تاريحتا ىزگى جوسىن تۇزەدى. اۆتوردىڭ درامالىق شىعارمالارىنىڭ بارىنە وسى ىزگى جوسىن لەيتموتيۆ بولىپ تارتىلعان. سوندىقتان دا قاھارماندىقتان گورى ليروتراگەديالىق ەلەمەنتتەردى كوبىرەك ەنگىزۋىمەن تاقىرىپتى كوركەمدىككە جاقىنداتا تۇسەدى. سول سەبەپتەن دە ونىڭ درامالىق شىعارمالارى «ابىلاي حاننىڭ ارمانى», «كەنەسارى – كۇنىمجان», «پەشەنە», «بەيۋاق», «قاناتتالدى» دەپ جالعاسا بەرەدى. وسى سەبەپتەن دە دۋلات يسابەكوۆتەن دۋمان رامازانعا دەيىنگى تاۋەلسىز ساناداعى دراماتۋرگتەردىڭ جازىپ جۇرگەنى – تراگەديا دا, تراگيكومەديا دا ەمەس, ءوزىمىزدىڭ جانىمىزعا جاقىن ليروتراگەديا! دەيتۇرعانمەن دە ونىڭ بيىل مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان «جوشى حان» جيناعىنىڭ باسقالاردان قانداي شىعارماشىلىق ەرەكشەلىگى بار دەگەن سۇراق تۋارى زاڭدى.
بىرىنشىدەن, اتا تاريحىمىزدان سىر شەرتەدى, حاندار ارقىلى قازاق حالقىنىڭ تاعدىر-تالايىن باياندايدى. ەكىنشىدەن, تۇتاس ءداۋىردىڭ كەسكىن-كەيپى مەن شىندىعىن سيپاتتايدى. ۇشىنشىدەن, وزىنشە, وزگەشە تولعايدى, نەنى جانە قالاي جازۋدى بىلەدى, تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن تەرمەلەمەيدى, قاجەتتى دەپ تاپقان, ومىرلىك ءمان-ماڭىزى ەرەكشە كەزەڭىن تامىرشىداي تاڭداپ الىپ, تۇلعالىق قادىر-قاسيەتىن تولىق سيپاتتاپ جەتكىزەدى. تورتىنشىدەن, «تاريحتى تۇلعالار جاسايدى» دەمەكشى, تاريح جاساعان, ەلگە, ۇلتقا, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن, مەملەكەتتى قۇرعان, قالىپتاستىرعان, دامىتقان, ەلدىك پەن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلى كوسەمدەر جونىندە عانا قالام تەربەيدى. بەسىنشىدەن, كەيىپكەرلەردىڭ حاراكتەرلەرىن اشۋعا, وبرازدارىن دارالاۋعا شەبەر, كوركەم بەينەلەر قاي جاعىنان بولسىن ءبىر-بىرلەرىنە ۇقسامايدى, وزىنشە دارا, وزگەشە كەيىپتەيدى. التىنشىدان, تەك تاريح قانا ەمەس, قازاقتىڭ ەتنوگرافياسىن, سالت-ساناسىن, ادەت-عۇرپىن, تانىم-تۇسىنىگىن, ءومىر ءسۇرۋ سالتىن, تىنىس-تىرشىلىگىن كورسەتكەن. جەتىنشىدەن, مەن بىلەتىن دۋماننىڭ مىنەز-قۇلقىندا وتىرىك ايتۋ, بىردەڭەنى بۇرمالاۋ, بۇرا تارتۋ جوق, سوندىقتان شىعارمالارى دا شىنايى, شىندىققا سۋارىلعان. سەگىزىنشىدەن, تاريحيلىق قانا ەمەس, شەبەرلىك پەن كوركەمدىك تۇرعىسىنان دا ءمىنسىز, تارتىمدى, قىزىقتى, جىپ-جيناقى جازىلعان. توعىزىنشىدان, ءبارى دە ويعا قۇرىلعان, از سوزگە كوپ ءمان-ماعىنا سىيدىرا بىلەدى, وقىپ وتىرعاننىڭ وزىندە ءتۇرلى ويلارعا جەتەلەپ وتىرادى, وقىپ بولعان سوڭ دا سول كۇي مەن اسەردەن ارىلا المايسىز, استارىنا وي تاستاپ كەتەدى. ونىنشىدان, تاريحي وقيعالاردى كەسكىندەي وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگى جاعداياتتاردى قوزعايدى, بولاشاعىمىزعا باعىت-باعدار سىلتەيدى. جوشى حاننىڭ, كەرەي مەن جانىبەكتىڭ, ابىلاي مەن كەنەسارى حانداردىڭ الدىندا تۇرعان ەلدىك ماسەلەلەر ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. ياعني وتكەندى بۇگىنمەن استاستىرا سۋرەتتەگىسى كەلەتىنى دە تۇسىنىكتى. وتكەن كۇننىڭ وقيعالارىن ايتا وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگە ەسكەرتۋ جاسايدى. تاريحي شىعارما بۇگىنمەن استاسىپ جاتقاندا عانا وزەكتى, ءماندى, ماڭىزدى بولماق. قۇنى دا سونىسىمەن ولشەنبەك. دراماتۋرگ جازعان تاريحي درامالاردىڭ ەل سۇرانىسىنا يە بولىپ, كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋى مەن كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنۋىندە دە وسىنداي قۇپيا-سىر جاتىر.
راس, اتا-بابا تاريحىن قورعاۋ كەرەك, وسى باعىتتا مونوليتتىك, پافوستىق شىعارمالار جازۋ كەرەك, بىراق ونەردى دە قولداۋ كەرەك ەمەس پە؟ ونەردە الدىمەن ونەردىڭ مۇددەسى بيىك تۇرسا عانا بۇل سالادا وركەنيەتكە بەت بۇرامىز. ەگەر ماعان داۋىس بەرگىزسە, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ الەم ادەبيەتىنە بەيىمدەلگەن تۋىندىلارعا بەرىلۋىن قولدار ەدىم. ءبىرى اعا, ءبىرى دوس, تاعى ءبىرى ءتول شاكىرتىم بولىپ كەلەتىن ۇمىتكەرلەر ىشىنەن لايىقتى دەگەندەرىنىڭ بارىنە دە وسى شارتتى قويار ەدىم. ال دۋماندى بولەكتەپ وتىرعان ءبىر سەبەبىم, شەرحان مۇرتازانىڭ قايىم-مۇنار تابەەۆكە جەلتوقسان, راقىمجان وتارباەۆقا ارال تاقىرىبىن اماناتتاعانى سياقتى وعان مەن باس رەداكتور كەزىمدە كەنەسارىنى تابىستاعان ەدىم. دۋمان جوشى حان, كەرەي مەن جانىبەك, ابىلاي حان, كەنەسارى لينياسى بويىنشا بۇل اماناتتى ادال اتقارىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا ءبىر بيىگىنە كوتەرۋگە دەيىن جەتكىزدى. دۋمان رامازان اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق!
قازىر جوشى تاقىرىبىن قايتا قاۋزاۋشىلار دا كوبەيدى. سەبەبى جوشى – قازاقتىڭ ىشىنە تۇسكەن دەرت, جوشى قازاقتىڭ جولىنا بىتكەن سەرت قانا ەمەس, جوشى وزەككە تۇسكەن ءورت تە بولىپ وتىر. تەك ول وزەككە تۇسكەن قۇرت بولىپ جۇرمەسىن دەڭىز!..
جۇسىپبەك قورعاسبەك