ءبىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ جەڭىسى

قازىر الەمدە حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى بەدەلدى 7 وليمپيادا بار. ولار ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, ينفورماتيكا, گەوگرا­فيا, لينگۆيستيكا, بيولوگيا پاندەرىنەن ءداستۇرلى تۇردە وتەدى. سونىڭ ءبىرى – حالىقارالىق بيولوگيا وليمپياداسى. بۇل – الەم ەلدەرىنىڭ جوعا­­رى سىنىپ وقۋشىلارى اراسىن­­داعى ەڭ اۋقىمدى جا­رىس. ءبىرىنشى رەت IBO چەحيادا 1990 جىلى 6 ەلدىڭ قا­­تىسۋىمەن وتكەن ەدى. سودان بەرى قا­­تىسۋ­شى مەملەكەتتەر سانى 80-نەن استى. ال قازاقستان قۇ­­را­­ما كو­مان­داسى بۇل عىلىم جا­­رى­­سى­نا 1996 جىلدان باستاپ اتسا­­لى­سىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ارا­لى­­عىن­دا ەلىمىزدىڭ وقۋشىلارى 2 ال­­تىن, 20 كۇمىس, 54 قولا مەدال جە­­ڭىپ الدى. بۇل – وتە جاقسى كورسەتكىش. سوندىقتان مۇنداي بەدەلدى وليم­پيادانىڭ ەلىمىزدە ءوتۋى كەزدەيسوق تاڭداۋ ەمەس.

7-14 شىلدە ارالىعىندا IBO-2024 سايىسى وقۋ كابينەتتەرى مەن زەرتحانالارى بيولوگيادان حالىقارالىق وليمپيادانىڭ ستاندارتتارى مەن تالاپتارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەتىن نازار­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. جەتى كۇن بويى قاتىسۋشىلار بيوحيميا, مولەكۋلالىق بيولوگيا, بيوينفورماتيكا جانە جانۋارلار اناتومياسى مەن فيزيولوگيا­سى بويىنشا ەكى تەوريالىق جانە ءتورت پراكتيكالىق تۋردا باق سىنادى. سونداي-اق قاتىسۋشىلار مەن قوناقتار ەلوردانىڭ كورىكتى جەر­لەرىندە, ونىڭ ىشىندە بۋراباي­داعى «كوشپەندىلەر الەمى» ەتنواۋلىن­دا بولىپ, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى­مەن تانىستى.

سونىمەن كوپتەن كۇتكەن وليم­پيادانىڭ جابىلۋ سالتاناتى باس­تالدى. ءدال وسى كۇنى كىمنىڭ جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار اتانعانى بەلگىلى بولادى. زالعا جينالعان بارشا وليمپياداعا قاتىسۋشىلاردىڭ جۇزىنەن قوبالجۋدى انىق اڭعاراسىڭ. كىمنىڭ جەڭىمپاز اتانارىن جۇرەكتەرى دۇرسىلدەپ, تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىر. ارينە, ءار كەۋدەدەگى ءۇمىت ءوز يەسىن جەڭىسكە جەتەلەيتىنىنە داۋ جوق. بىراق جۇلدەگە جەتەتىندەر – شىن مىقتىلار عانا.

سالتاناتتى جيىندا الدىمەن وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ بارلىق قاتىسۋشىعا جانە حالىق­ارا­لىق ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنە العىسىن ءبىلدىردى. ول وليمپيادانىڭ جالپى ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«IBO-2024 — ءبىلىمنىڭ باسەكەلەس­تىك الاڭى عانا ەمەس, ول عىلىم سالاسىندا مەملەكەتتەردىڭ دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەتىن حالىقارالىق ماڭىزدى شارا. وليمپياداعا قاتىسۋ ارقىلى سىزدەر ءوز بىلىمدەرىڭىزدى سىناپ قانا قويماي, ەلوردامىز استانانىڭ, بۋرابايدىڭ كورىكتى جەرلەرىمەن تانىستىڭىزدار. تابيعاتىن تاماشالاپ, ىنتىماقتارىڭىز جاراسىپ, جاڭا دوس تاپتىڭىزدار. قازاقستاندا وتكىزگەن ءاربىر كۇن سىزدەرگە جارقىن ەستەلىك سىيلاپ, الداعى ۋاقىتتا عىلىمنىڭ جاڭا بيىك بەلەستەرىن باعىندىرۋعا شابىت بەرەدى دەپ ويلايمىن. بولاشاقتا سىزدەر وراسان زور عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, الەمنىڭ ۇلى عالىمدارىنىڭ داڭقتى جولىن جالعاستىراسىزدار دەپ سەنەمىن!», دەدى عاني بەيسەمباەۆ.

ودان سوڭ ساحناعا IBO حالىقارالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى لەنكا ليبۋسوۆا شاقىرىلدى.

«مەن قازاقستاندىق جاس عالىمدار ازىرلەگەن وليمپيادا تاپسىر­مالا­رىنىڭ وزەكتىلىگى مەن وزگەشەلىگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ودان بولەك, وسى جەتى كۇن ىشىندە قازاقستان 81 ەلدەن كەلگەن 305 جاس بيولوگ پەن 275 عالىمنىڭ تاجىريبە الماسۋ الاڭىنا اينالدى. ءسوز جوق, IBO-2024 جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. قازاقستان عىلىمىنىڭ قارىشتاي بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن ءارى كەلەسى جىلعى IBO سايىسىندا دا جوعارى دەڭگەي كورسەتەدى دەپ ويلايمىن», دەدى لەنكا ليبۋسوۆا.

ءيا, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق وليمپيا­دالاردى ۇيىمداستىرۋدان تاجىريبەسى مول. ماسەلەن, 2010 جىلى ماتەماتيكادان, 2014 جىلى فيزيكادان, 2015 جىلى ينفورماتيكادان ءبىلىم سايىستارى قازاقستاندا ءوتتى. مىنە, بيىل دا بيولوگيا وليمپياداسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىنا IBO حالىقارالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءسوزى دالەل بولماق.

قۇرمەتتى قوناقتاردىڭ قۇتتىق­تاۋىنان سوڭ, جەتى كۇن بويى تاعاتسىزدانا كۇتكەن, ياعني وسىناۋ بەدەلدى وليمپيا­دادا كىمنىڭ ۇزدىك تانىلعانىن حابارلايتىن كەز كەلدى. جۇرگىزۋشى الدىمەن قولا جۇلدەگە قول جەتكىزگەندەردىڭ اتىن اتادى. ەسىمىن ەستىگەندەر كوكىرەكتى كەرنەگەن قۋانىشتان اسپانعا قارعىپ, ساحناعا قاراي جۇگىرە جونەلدى. قاشاندا ۇمىتكەر – كوپ, ۇزدىكتەر – ساناۋلى. سول ساناۋلى جەڭىمپازدىڭ اراسىنان ءتورت بىردەي وتانداسىمىزدىڭ ەسىمىن ەستىگەندە توبەمىز كوككە جەتتى. ولار – دياس سۇلەيمەنوۆ, امينا تىنارباي, نۇرتورە تورەحان ۇلى جانە عالىمجان باقتىباي. مۇنداي قۋانعان كەزدە ادام بويىنداعى اعىل-تەگىل ساۋلەلى سەزىم بار سالماعىڭدى جەڭىپ, اسپانعا الىپ ۇشاتىنى بەلگىلى عوي. سول الىپ ۇشقان كۇيىمىزدە توپ جارعان ءتورت جۇيرىگىمىزدىڭ قاسىنا ءبىز دە جەتتىك. قاۋمالاعان جۇرت قۇتتىقتاپ, سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتىر. جەڭىسكە جەتكەن وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارى مەن ۇستازدارى ءماز-مەيرام. قۇراما كوماندانىڭ جەتەكشىلەرى باۋىرجان سمايلوۆ پەن ەرنار باتىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەتىستىك – وقۋشىلاردىڭ 4-5 جىلعى ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسى.

«مەنىڭ ويىمشا, تەك قانا ءبىزدىڭ وقۋشىلار عانا ەمەس, وسى وليمپيادانىڭ بار جۇلدەگەرلەرى وزدەرىنشە جەكە-جەكە جۇلدىز دەر ەدىم. ويتكەنى بۇل جەڭىسكە بابىنا دا, باعىنا دا سەنگەندەر يە بولادى. ءبىزدىڭ دە ءتورت وقۋشىمىز جىل بويى تىڭعىلىقتى دايىندالدى. ءبىر اي بۇرىن ءال فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پراكتيكالىق بىلىمدەرىن شىڭدادى. ارينە, التىننان ۇلكەن ءۇمىتىمىز بولعانىن جاسىرمايمىز. بىراق مۇنداي حالىقارالىق دودادا قولا جۇلدەگەر اتانۋدىڭ ءوزى – ۇلكەن جەتىستىك», دەدى باۋىرجان سمايلوۆ.

ەندى تۇعىر تورىندە تۇرىپ, قۋانىشتان جانارى جاساۋراعان وقۋشىلارعا ءسوز كەزەگىن بەرەلىك. ولار قانداي سەزىمدە ەكەن؟

ء«وزىن-ءوزى تەمىردەي تارتىپكە با­عىندىرا الماعان تالاپكەر جەڭىس تۇعىرىنا تالپىنباي-اق قويۋىنا بولادى. مەن بۇل وليمپياداعا 3 جىل تىنباي دايىندالدىم. مىنە, بۇگىن سول ەڭبەكتىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. شىنى كەرەك, وزىمنەن بۇدان دا جوعارى ناتيجە كۇتكەن ەدىم. سايىستاعى سۇراقتار ءارى قىزىق, ءارى قيىن بولدى. ەندىگى ماقساتىم – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, عىلىم جولىن جالعاستىرۋ», دەيدى استانا قالاسىنىڭ دارىندى ەر بالالارعا ار­نالعان ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى عالىمجان باقتىباي.

ال ءبىلىم بايگەسىندە توپ جارۋ ءۇشىن وقۋشىعا قانداي قاسيەتتەر كەرەگىن امينا تىناربايدان سۇراعان كەزدە, ونىڭ جاۋابى مىناداي بولدى:

«IBO 2024-كە 7-سىنىپتان باستاپ, ياعني بەس جىل ۇزدىكسىز دايىندالدىم. جالپى, وليمپيادادا تەك ءدال سول ءبىر ساتتە قاتەلەسپەگەن, تولقىماعان, نازارىن وزگەگە اۋدارماعان وقۋشى عانا وق بويى وزىق شىعادى. بۇل جارىس استانادا وتكەندىكتەن, بىزگە ارتىل­عان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگى جەڭىل بولعان جوق. بىراق ۇستازدارىمىز بەن جاقىندارى­مىز قولداي ءبىلدى. ەڭ باستىسى – سەنىم, ءتارتىپ جانە ەڭبەك», دەيدى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ №10 دارىندى بالالارعا ارنالعان وبلىستىق ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى ا.تىنارباي.

اقتوبەلىك وقۋشى دياس سۇلەي­مەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ماقسات تاۋىنا تەك ىزدەنگەن جەتەدى.

«بيولوگيا سالاسىنا 7-سىنىپتان باس­تاپ كوبىرەك دەن قويدىم. سودان بەرى بۇل پانگە ءار كۇن سايىن كەمى ەكى ساعاتىمدى, كەيدە 6-10 ساعاتىمدى ارناپ وتىردىم. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكى جىل قاتارىنان جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەر بويىنشا رەسپۋبليكالىق وليمپيادانىڭ التىن مەدال يەگەرى اتاندىم. ەندى بۇيىرسا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, عىلىم جولىن جالعاستىرامىن دەگەن نيەتتەمىن», دەيدى اقتوبە وبلىسىنىڭ ء«بىلىم-يننو­ۆاتسيا» ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى د. سۇلەيمەنوۆ.

ال نۇرتورە تورەحان ۇلى ءبىلىمىن تەرەڭدەتىپ, بولاشاقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى.

«بۇل سايىستا جۇلدەگەر اتانۋ – قيىن­نىڭ قيىنى. بيولوگيا عىلىمىنىڭ قيىنشىلىعىنا شىن قىزىققان بالا­لار عانا شىداي الادى. مەن ەلىمىزدىڭ نامىسىن قورعاپ, جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىن العانىما قاتتى قۋانىش­تىمىن. قولداۋ بىلدىرگەن ۇستاز­دارىما, اتا-اناما شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن. بيىل, مىنە, 11-سىنىپتى تامامدادىق. بۇيىرسا س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, حيرۋرگ بولعىم كەلەدى», دەيدى شىعىس قازاقستان وبلىستىق دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەيىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى ن.تورەحان ۇلى.

ايتا كەتەيىك, وليمپيادا الدىندا بارلىق قاتىسۋشى مەن قازىلار القاسى «وليمپياداعا مۇشە بولامىز. ەڭ ادال تۇردە قاتىسامىز. ەرەجە بۇزبايمىز» دەپ انت بەرگەن ەدى. ولار وزدەرى ايتقان ەرەجەنى قاتاڭ ساقتايدى. سوندىقتان بۇل جەردە قاتىسۋشى تۇگىلى قازىلاردىڭ بوساڭسۋعا قاقىسى جوق. ويتكەنى ادال باسەكەمەن كەلگەن جەڭىستىڭ ءدامى تاڭدايدان كەتپەيدى.