عىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى, جالپى عىلىمي قاۋىمداستىق كوپتەن كۇتكەن زاڭ قابىلداندى. بۇل – «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ. جاڭا زاڭ وتاندىق عىلىمداعى قانداي ماسەلەلەردى شەشەدى, وندا نەندەي جاڭالىق پەن وزگەرىس بار؟ زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ۇتىمدى تۇسى قايسى؟
بيزنەس عىلىمعا بەت بۇرا ما؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر ساۋىردە وتكەن پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ۇكىمەت ەلىمىزدە عىلىمنىڭ اشىق مودەلىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك ەكەنىن ايتقان ەدى.
«ەڭ الدىمەن, عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن زاڭ جۇزىندە بەكىتىپ, مەملەكەتتىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتكەن ءجون. عىلىم مەن تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى ارنايى زاڭ ازىرلەۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. بيزنەستى عىلىمعا قارجى قۇيۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالاردى «اۋقىمدى شەگەرىمدەر» تۇرىندە ەنگىزۋ قاجەت. سالىق, كاسىپكەرلىك جانە بيۋدجەت كودەكستەرىنە ناقتى نورمالاردى بيىلدان قالدىرماي ەنگىزۋ كەرەك», دەپ ق.توقاەۆ تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
وسىلايشا, جاڭا زاڭ ازىرلەنىپ, اپتا باسىندا پرەزيدەنت قول قويدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك تەلەگرام ارناسىندا اتالعان زاڭنىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجات عىلىمدى دامىتۋعا, ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋ جونىندەگى تەحنولوگيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا, سونداي-اق عىلىمي قىزمەتتىڭ ستراتەگيالىق, كاسىبي جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان.
«بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ءوزارا بايلانىسى ماقساتىندا يدەيادان سەريالىق وندىرىسكە دەيىنگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرۋعا ۇسىنىلاتىن نەگىزدىلىك پەن تەحنولوگيالىق دايىندىقتى (TRL) باعالاۋدىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى. TRL عىلىمي-وندىرىستىك تسيكل مەن كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىن قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, عىلىم قورىنىڭ تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك رەتىندەگى مارتەبەسى كەڭەيتىلدى. بۇل عىلىم جانە تەحنولوگيالار سالاسىنداعى باعدارلامالار بويىنشا بىرىڭعاي كوپىر بولىپ, يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردى قولداۋدى جۇزەگە اسىرادى. ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعىن قۇرا وتىرىپ, عىلىمي جەتىستىكتەردى, يننوۆاتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار نارىعىن مونيتورينگتەۋ ماقساتىندا عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتتى جيناۋ, وڭدەۋ جانە تالداۋ بويىنشا جاڭا تەتىك ەنگىزىلدى. تورتىنشىدەن, جاس عالىمدار جەڭىلدىكپەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا قۇقىلى. بەسىنشىدەن, زاڭ عىلىمدى باسقارۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ نىسانىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيلەستىرۋ بويىنشا قۇزىرەتتەر بەرۋ ۇسىنىلادى», دەدى مينيستر س.نۇربەك.
مەملەكەت باسشىسى ايتقان سالىق شەگەرىمدەرىنە كەلسەك, جوعارىدا جازعانىمىزداي, پرەزيدەنت ءاۋ باستا وسى زاڭدى ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرگەندە عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ءوزارا بايلانىسىن كۇشەيتۋ, بۇل ءۇشىن بيزنەستى عىلىمعا قارجى قۇيۋعا ىنتالاندىرۋ كەرەگىن ناقتىلاعان ەدى. جاڭا زاڭدا وسى جاعى قالاي دەرسىز؟ «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان كۇنى پرەزيدەنت سول قۇجاتتاعى عىلىم ماسەلەلەرىن زاڭ جۇزىندە شەشۋ ءۇشىن تاعى بىرقاتار قۇجاتقا قول قويدى. سونىڭ ءبىرى – «سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ. وسى زاڭ بويىنشا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ جانىنان عىلىمي ورتالىقتار اشۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ورىنداۋ ءۇشىن جۇمسالعان قاراجاتتىڭ 100%-ى سالىق شەگەرىمىنە جاتادى. ال جەكە كومپانيالارعا تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالعان شىعىستار بويىنشا سالىناتىن سالىق سوماسى 50%-عا تومەندەتىلدى. وسىنداي جەڭىلدىكتەردەن سوڭ, بيزنەس عىلىمعا بەت بۇرا ما – مۇنى ۋاقىت كورسەتەدى.
جابدىقتار جىرى
عىلىمي مەتريكا بويىنشا ساناۋلى ماماننىڭ ءبىرى, پروفەسسور بولات كەڭەسوۆ بىرقاتار جاقسى وزگەرىسكە قاراماستان, جاڭا زاڭدا زەرتتەۋلەرگە قاجەتتى ءىرى جابدىقتار ماسەلەسىنىڭ قالاي شەشىلەتىنى ناقتى كورسەتىلمەگەنىن ايتادى.
«2011 جىلعى «عىلىم تۋرالى» زاڭ ۇسىنىلعان كەزدە ازىرلەۋشىلەردەن جابدىقتى ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋ جونىندە اشىق سۇرادىم, سوندا بولەك باعدارلامالار ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىنى ايتىلدى. بىراق سودان بەرى مەن زەرتتەۋگە قاجەتتى ءىرى جابدىقتارمەن جابدىقتاۋ تۇرعىسىنان ناتيجەلى وزگەرىستەردى كورمەدىم. عىلىمي قارجىلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى – قولدانىلاتىن جابدىققا تىكەلەي تاۋەلدى. عىلىمدا كوپتەگەن قاۋىپ بار, ال وزىق عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر مەن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جۇمىسى ءتيىستى قۇرال-جابدىق جەتىسپەگەن جاعدايدا ەڭسەرىلمەۋى مۇمكىن. مۇنداي جابدىقتاردىڭ كوبى ەلىمىزدەگى عىلىمي ەمەس زەرتحانالاردا بار ەكەنى, ال ءبىزدىڭ عالىمدارعا ونى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەيتىنى تاڭعالدىرادى. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە مەن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ءتۇرى ەتىپ عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا گرانتتىق قارجىلاندىرۋدى قوسۋ كەرەگىن ايتىپ, بايانداما جاسادىم. سونىمەن قاتار (كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە جاسالعانداي) ۇيىمدارعا گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ قاراجاتىنان جابدىقتار مەن باسقا دا جالپى ينفراقۇرىلىمدى ساتىپ الۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قاراجات ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى سۇرادىم», دەدى ب. كەڭەسوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, جابدىقتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ ساپاسىنا دا تەرىس اسەر ەتەدى جانە بولاشاعى بار جاستاردىڭ عىلىمي زەرتحانالاردىڭ جابدىقتالۋ جاعدايى الدەقايدا جاقسىراق شەتەلدەرگە كەتۋىنە يتەرمەلەيدى. وسى ماسەلەگە «سۋ رەسۋرستارىن, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىن ۇتىمدى پايدالانۋ, ەكولوگيا» باعىتى بويىنشا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, PhD ناسيبا بايماتوۆا دا: «بىزگە شەتەلدەردەگىدەي ءىرى قۇرىلعىلار ارمان عانا, ءتىپتى جوبالارعا سالىنعان ۇساق جابدىقتار دا قارجىلاندىرۋدىڭ كەشىگۋىنە بايلانىستى, دوللار, ەۋرو باعامىنىڭ كۇندەلىكتى وسۋىنەن قولجەتىمسىز. گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جوبالارى قارالىپ, شارتتارعا قول قويىلعانشا كۇز بولادى. جابدىقتار مەن ماتەريالداردىڭ باعاسى وتىنىمدەر بەرىلگەن 2023 جىلدىڭ قاراشاسىنداعىداي, ءتىپتى جوبالار باستالاتىن 2024 جىلدىڭ قاڭتارىنداعىداي ەمەس, ءوسىپ كەتتى. ەگەر دەۆالۆاتسيا مەن ينفلياتسيا فاكتورلارى ەسكەرىلمەسە, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ بىرنەشە ەسە ءوستى دەپ قالاي ويلاۋعا بولادى؟ عىلىمدى قارجىلاندىرۋ عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە جابدىقتار, رەاكتيۆتەر مەن كەرەك-جاراقتاردى قاجەت ەتپەيتىندەر ءۇشىن عانا ءوستى دەگەن دۇرىسىراق», دەپ ءوز تاجىريبەسىنەن وي قوستى.
«عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭمەن قاتار قابىلدانعان قۇجاتتىڭ تاعى ءبىرى — «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ. وسى زاڭعا سۇيەنگەن پارلامەنت ءماجىلىسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ كەرىسىنشە جاڭا زاڭدا عىلىمي زەرتتەۋلەر جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى تاۋارلاردى, مىسالى, رەاكتيۆتەر مەن جۇمسالاتىن ماتەريالداردى ساتىپ الۋ ۇدەرىسى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىلگەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ويىنشا, قازىر ساتىپ الۋ ۇدەرىسى قاتتى بيۋروكراتيالانعان, ەندى ولاي بولمايدى.
«زەرتتەۋلەرگە قاجەتتى ماتەريالداردى الۋ ءۇشىن ءوتىنىش كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنەن باستاپ دەكان, پرورەكتور جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋشىعا دەيىن كوپتەگەن ينستانتسيادان ءوتۋى كەرەك, ودان كەيىن تەندەر جاريالانىپ, بۇل ايلارعا, ءتىپتى جىلدارعا سوزىلادى. ال عىلىم ءۇشىن ءاربىر كۇن ماڭىزدى بولعاندىقتان, مۇنداي قيىندىقتار زەرتتەۋدى تولىقتاي ماعىناسىز ەتەدى. ەندى جاڭا تۇزەتۋلەر عالىمداردى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن بوساتادى. ساتىپ الۋلار بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىمەن ەمەس, ۋاكىلەتتى مينيسترلىكتىڭ بەكىتكەن ارنايى ەرەجەسىمەن رەتتەلەدى. بىراق بۇل ماسەلەنى شەشكەندە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ دە الدىن الۋ ماسەلەسىن قاراۋىمىز كەرەك. سوندىقتان اشىقتىق پەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بۇل تالاپ ورىندالادى. اتالعان وزگەرىستەر تەك قاجەتتى ماتەريالداردى الۋدى جەدەلدەتىپ قانا قويماي, تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ مەن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەدى دەپۋتات. قىسقاسى, قوس تاراپتىڭ قايسىسىنىكى دۇرىس ەكەنىن زاڭ قولدانىسقا تولىق ەنگىزىلگەننەن كەيىن كورە الاتىن سياقتىمىز.
اكادەميا جانە عالىمداردى قولداۋ
ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ قايتادان قۇرىلعان پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىندەي. اكادەمياعا قاراستى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ ومبۋدسمەنى, PhD ءمۇسىلىم حاسەنوۆ جاڭا مارتەبەگە يە بولعان ۇيىمنىڭ زاڭ اياسىنداعى ءىرى مىندەتتەرىنە توقتالدى.
«زاڭدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى بەلگىلەندى, اكادەميا – قازىر ەلدەگى بىردەن-ءبىر جوعارى عىلىمي ۇيىم. اكادەميا ءوز قىزمەتىن عىلىمنىڭ ماڭىزدى باعىتتارى بويىنشا جۇرگىزىلەتىن ىرگەلى جانە (نەمەسە) قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرادى. ەلدەگى ەڭ جوعارى عىلىمي ۇيىم زاڭ بويىنشا الدىمەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باسىمدىقتارىنا سايكەس عىلىمي جانە (نەمەسە) عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتىڭ, سونداي-اق ستراتەگيالىق, ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ جونىندە ۇسىنىمدار ازىرلەيدى. ودان كەيىن پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەسكە ۋاكىلەتتى ورگان ۇسىنعان عىلىم مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باسىم باعىتتارىنا تالداۋ جۇرگىزەدى. سونىمەن قاتار باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسياعا ۇسىنىلعان عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرمالارعا ساراپتاما جۇرگىزەدى. وسىعان قوسا عىلىم سالاسىندا اتاۋلى سىيلىقتار مەن ستيپەنديالار الۋعا كونكۋرستار وتكىزەدى, عىلىمي جۋرنالدار شىعارادى, حالىقارالىق عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا قاتىسادى», دەدى م.حاسەنوۆ.
«عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ عالىمداردى الەۋمەتتىك قولداۋعا دا ايتارلىقتاي ىقپال ەتە الاتىن سەكىلدى. سەبەبى زاڭنىڭ 28-بابىندا فيلوسوفيا دوكتورى (PhD), بەيىنى بويىنشا دوكتور دارەجەسى ءۇشىن 17, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور (دوتسەنت) عىلىمي اتاعى ءۇشىن 25, عىلىم كانديداتى عىلىمي دارەجەسى ءۇشىن 17, عىلىم دوكتورى عىلىمي دارەجەسى ءۇشىن 34, عىلىم دوكتورى عىلىمي دارەجەسى جانە قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور (دوتسەنت) عىلىمي اتاعى ءۇشىن 42, پروفەسسور عىلىمي اتاعى ءۇشىن 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە قوسىمشا ۇستەمەاقى تولەنەتىنى جازىلعان. ال 29-بابىندا مەملەكەتتىك, مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا تەڭەستىرىلگەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ عىلىم دوكتورلارىنا ۇزاقتىعى كۇنتىزبەلىك 56 كۇن, عىلىم كانديداتتارىنا, فيلوسوفيا دوكتورلارىنا (PhD), بەيىنى بويىنشا دوكتورلارعا كۇنتىزبەلىك 42 كۇن, وزگە عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە كۇنتىزبەلىك 35 كۇن اقى تولەنەتىن جىل سايىنعى ەڭبەك دەمالىسى بەرىلەتىنى كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار 26-باپتىڭ 5-تارماعىندا زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە كوپ كوتەرىلگەن شىعارماشىلىق دەمالىس ماسەلەسى تۋرالى: «ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندايتىن حالىقارالىق رەتسەنزيالاناتىن باسپالاردا (جۋرنالداردا) عىلىمي ەڭبەكتەردى دايىنداۋ مەن جاريالاۋدى قوسا العاندا, عىلىمي جانە عىلىمي-پەداگوگيكالىق سيپاتتاعى جۇمىستاردى اياقتاۋ ماقساتىندا جوعارى جانە (نەمەسە) جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, عىلىمي ۇيىمداردا جۇمىس ىستەيتىن جەتەكشى عالىمداردىڭ وسى ۇيىمدا كەمىندە 5 جىلدى قۇرايتىن ۇزدىكسىز عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۇمىس ءوتىلى بولعان كەزدە ۇيىمنىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن ورتاشا جالاقىسى ساقتالا وتىرىپ, ءبىر جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە شىعارماشىلىق دەمالىس الۋعا قۇقىعى بار. شىعارماشىلىق دەمالىس 10 جىلدا ءبىر رەتتەن كوپ بەرىلمەيدى. شىعارماشىلىق دەمالىس اياقتالعاننان كەيىن جەتەكشى عالىم وسى ۇيىمدا ءۇش جىل جۇمىسپەن وتەۋگە مىندەتتى», دەلىنگەن.