قارجى مەكەمەسىنە قارىز بولىپ قالساڭىز, وندا جاعدايدى ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن جانە مۇلكىڭىزدى جوعالتىپ الماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قارىزدار مەن كىرىستەردى قالاي باعالاۋعا بولادى جانە تىم قۇرىعىندا از مولشەردە قارىزىڭىزدى وتەپ تۇرۋ نەلىكتەن ماڭىزدى؟ ءبىز بۇگىن وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورەمىز, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
ەسكەرەتىن جايت
El.kz اقپارات اگەنتتىگى جازعانداي, قازاقستاندىقتار ءارتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى قارىزعا ءجيى باتادى. ماسەلەنىڭ اۋقىمىن ءتۇسىنۋ جانە ونى شەشۋ جولدارىن انىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن قارىزدار مەن كىرىستەردىڭ ناقتى مولشەرىن باعالاۋ ماڭىزدى. قارىزدار مەن كىرىستەردى باعالاۋ بارلىق قارىزدار مەن كىرىس كوزدەرىنىڭ, سونداي-اق مىندەتتى شىعىستاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل اي سايىن قارىزدى تولەۋگە قانشا قاراجات بولۋگە بولاتىندىعىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قارىزداردى از مولشەردە تولەۋ, ءىستى سوتقا جەتكىزگەننەن گورى الدەقايدا جاقسى, مەيلى, ءتىپتى پروتسەسس بىرنەشە جىلعا سوزىلسا دا. سەبەبى تۇراقتى تولەمدەر نەگىزگى قارىزدى ازايتادى جانە قارجىلىق ىنتالاندىرۋعا كومەكتەسەدى.
قازاقستاندىقتار ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن: جۇمىسىنان ايىرىلۋ, قارىزدىڭ تىم كۇردەلى شارتتارى نەمەسە جەكە تۇلعالار, بانكتەر جانە ميكروقارجى ۇيىمدارى (مقۇ) الدىندا كوپتەگەن بەرەشەكتەر بويىنشا قارىزعا باتۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە بورىشكەرلەر قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋ جونىندە ءاردايىم دۇرىس شەشىم قابىلداي بەرمەيدى. مىسالى, ولار نەسيە بەرۋشىلەردەن اۋلاق بولا الادى جانە بارىمەن بىردەن ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر جولمەن ۇلكەن اقشا الا الادى دەپ ۇمىتتەنە الادى. بىراق بۇل كەزدە ولاردىڭ قارىزدارى تەك ءوسىپ, ادامدارمەن جانە باسقا نەسيە بەرۋشىلەرمەن قارىم-قاتىناس ناشارلاي تۇسەدى. ءىس سوتقا جەتۋى مۇمكىن, بىراق كەيدە م ۇلىكتى جوعالتۋدىڭ ءوزى ءسىزدى بارلىق قارىزىڭىزدان قۇتىلۋعا سەبەپ بولا الماۋى مۇمكىن.
شىندىعىندا, مۇنداي ماسەلەنى شەشۋ ۇنەمى كۇش سالۋدى جانە بورىشتىق پروبلەمادان شىعۋعا كومەكتەسەتىن نەمەسە كەم دەگەندە جاعدايدى ءارى قاراي ۋشىقتىرماۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن كەيبىر شەشىمدەر قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى.
جۇيەلىلىك قاجەت
- نەگىزگى قارىزداردى كەم دەگەندە از مولشەردە تولەپ وتىرۋدىڭ ماڭىزدى سەبەپتەرى بار:
- جالپى قارىزدى ازايتۋ – ءتىپتى كىشىگىرىم تۇراقتى تولەمدەر دە نەگىزگى قارىزدى بىرتىندەپ ازايتۋعا كومەكتەسەدى. بانكتىك نەسيەلەر جاعدايىندا بۇل شوتتاردى بۇعاتتاۋعا تاپ بولماس ءۇشىن تولەم تۋرالى سوت شەشىمى بولعان كەزدە پايدالى;
- جانجالداردى بولدىرماۋ – ەگەر جەكە تۇلعا نەسيە بەرۋشى بولسا, وندا وعان از-ازدان بولسا دا, بىراق تۇراقتى تۇردە تولەمنىڭ جاسالىپ وتىرعانىن كورۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ءسىز ودان قاشىپ, مۇلدە بايلانىسقا شىقپاي, ء«بارىن كەيىننەن جيناپ-تەرىپ ءبىرا-اق قايتارامىن» دەگەننەن گورى العان سومانى از مولشەردە بولسىن جىبەرىپ وتىرعان ءجون, ءسىز سول «كوزدەن تاسادا» جۇرگەن ۋاقىتتا قارىزدى تولەپ تاستار ما ەدىڭىز...
- مورالدىق قاناعاتتانۋ – قارىزدى وتەۋدە كوزگە كورىنەتىن پروگرەسس, از بولسا دا, بورىشكەر ءۇشىن موتيۆاتسيانى ارتتىرىپ, كۇيزەلىستى ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
بىراق بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءسىز الدىمەن دۇرىس شەشىم قابىلداپ, ۇزاق پروتسەسكە دايىن بولۋىڭىز كەرەك.
ءبىرىنشى قادام: قارىزدار مەن كىرىستەردى باعالاۋ
- قارىزعا باتقاننان كەيىن ءبىرىنشى كەزەكتە بارلىق مىندەتتەمەلەردىڭ ناقتى مولشەرىن انىقتاۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنىڭ اۋقىمىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. مىسالى, ءسىز ءوزىڭىزدىڭ قارىزدارىڭىزدى مىناداي جولمەن باعالاي الاسىز: بارلىق قارىزداردىڭ ءتىزىمىن جاساڭىز – وعان نەسيەلەر, ميكروكرەديتتەر, تانىستارىڭىزعا نەمەسە تۋىستارىڭىزعا, كوممۋنالدىق تولەمدەر مەن باسقا دا مىندەتتەمەلەر بويىنشا قارىزداردى قوسىڭىز. سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ نەگىزگىلەرىن انىقتاۋ ءۇشىن اعىمداعى پايىزدىق مولشەرلەمەسى مەن تولەم مەرزىمدەرىن قوسۋدى ۇمىتپاعان ءجون;
- بارلىق قارىزداردىڭ ەسەپكە الىنعانىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق قۇجاتتاردى – نەسيەلىك كەلىسىمشارتتاردى (نەسيە تاريحى ءۇشىن نەسيەلىك بيۋروعا حابارلاسىڭىز), شوتتار مەن تۇبىرتەكتەردى تەكسەرىڭىز. ءارى قاراي مىندەتتى شىعىستاردى (تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ, تاماقتانۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, كولىك جانە تاعى باسقالار) ەسكەرە وتىرىپ, بورىشكەردىڭ قانداي كىرىس مولشەرى بار ەكەنىن انىقتاۋ قاجەت. بۇل سىزگە قانداي شىعىنداردى ازايتۋعا بولاتىندىعىن جانە اي سايىن قارىزدى تولەۋگە قانشا اقشا بولۋگە بولاتىندىعىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى.
ءسىز ءوزىڭىزدىڭ كىرىستەرىڭىزدى مىناداي جولدارمەن باعالاي الاسىز:
- بارلىق كىرىس كوزدەرىنىڭ ءتىزىمىن جاساڭىز: وعان جالاقى, زەينەتاقى, جاردەماقى, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جالعا بەرۋدەن تۇسەتىن كىرىستەر جانە باسقا دا بارلىق تۇسىمدەر كىرەدى;
- تۇراقتى ەمەس كىرىستەردى ەسەپكە الىڭىز – ەگەر تۇراقتى ەمەس, ياعني اراكىدىك تۇسەتىن تۇسىمدەر بولسا, ولاردى دا ەنگىزۋ كەرەك;
- شىعىنداردى ەسەپتەڭىز – وڭتايلى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن تومەندەتىپ الماس اي سايىن قانشا اقشا جۇمساۋ كەرەك ەكەنىن انىقتاپ الىڭىز (تاماق, تۇرۋ, كولىك, كيىم جانە ت.ب.).
ناتيجەسىندە كىرىستەر قارىزداردان الدەقايدا از بولسا دا, بۇل شارالار جاعدايدىڭ اۋقىمىن تۇسىنۋگە جانە ءتيىمدى شەشىم شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى: كىرىستى كوبەيتۋگە تىرىسۋ (مىسالى, جاڭا جۇمىس, م ۇلىكتى ساتۋ جانە ت.ب.) نەمەسە بانكروتتىققا ءوتىنىش بەرۋ/تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى پايدالانۋ.
ەكىنشى قادام: قارىزداردى از مولشەردە بولسىن تولەپ وتىرۋ
بارلىعى ەسەپتەلگەندە, كىمگە جانە قانشا اقشانى قايتارۋ كەرەك, قاي نەسيە بەرۋشىلەر باسىمدىققا يە بولادى جانە كۇتە المايدى (ايتپەسە قارىز وسەدى), اي سايىن قانشا تولەۋگە بولادى, مىنە, وسىنىڭ ءبارى انىقتالادى. مىسالى, ءسىز الدىمەن مەرزىمى وتكەن نەسيەنى تولەپ (اي سايىنعى تولەمدەردىڭ ازايۋىنا قول جەتكىزە الاسىز), ال دوستارىڭىز بەن تانىستارىڭىزدان ازداپ كۇتە تۇرۋدى وتىنە الۋىڭىز مۇمكىن (نەمەسە ولارعا اي سايىن كەم دەگەندە از مولشەردە – شارتتى تۇردە 10 000 تەڭگە ءبولىڭىز).
تاڭداۋ قارىز سوماسىنا جانە ولاردىڭ جەدەلدىگىنە بايلانىستى: كەيدە جەكە تۇلعاعا بىرنەشە اي ىشىندە قارىز بەرۋ, سودان كەيىن نەسيەگە نازار اۋدارۋ وڭايىراق. ءبىر قارىز وتەلگەننەن كەيىنگى قالعان سومانى باسقا قارىزداردى ەسەپكە الۋعا جانە ت.ب. بولۋگە بولادى. بۇكىل پروتسەسس ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك – ءتىپتى ول بىرنەشە جىل ۋاقىتىڭىزدى الۋى دا عاجاپ ەمەس, دايىن بولىڭىز. بىراق بۇل تولەم جاساۋدان قاشىپ جۇرگەننەن گورى جانە ءىستى سوتقا جەتكىزۋدەن جانە م ۇلىكتى جوعالتۋدان گورى الدەقايدا جاقسى. سونىمەن قاتار شەشىم پروتسەسىندە كوبىرەك اقشا تابۋ مۇمكىندىگى تۋىنداۋى مۇمكىن, ال نەسيە بەرۋشىلەر وسى ۋاقىتقا دەيىن قىزمەتكە كەدەرگى جاسامايدى (شوتتاردى بۇعاتتاۋ, سوتقا بەرۋ جانە ت.ب.).
قارىزعا باتىپ قالۋ بۇل ادامدى كۇيزەلىسكە ۇشىراتاتىن جاعىمسىز جاعداي, بىراق دۇرىس كوزقاراس پەن شەشۋشى ارەكەت ونى جەڭۋگە كومەكتەسەدى.
قارىزدارىڭىز بەن كىرىستەرىڭىزدى دۇرىس باعالاۋ, ءتىپتى از مولشەردە بولسىن تۇراقتى تولەپ وتىرۋ جاعدايدى بىرتىندەپ تۇزەۋگە كومەكتەسەدى. ءاربىر قادام, ول ءتىپتى كىشكەنتاي بولسا دا, بورىشكەردى قارجىلىق ەركىندىككە جاقىنداتاتىنىن ەستە ۇستاعان ءجون. «عاجايىپتى» جانە ءبىر ساتتىك ۇلكەن كىرىستى كۇتۋ نەسيە بەرۋشىلەرمەن قاقتىعىستارعا جانە قارىزدىڭ وسۋىنە عانا اكەلەتىنىن ۇمىتپاڭىز.