قازاق ايتىس ونەرىنىڭ «التىن دىڭگەگى» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ باعا بەرگەن ءسۇيىنباي اقىن قىرعىز اقىنى قاتاعانمەن ايتىسىندا:
«ودان دا ارى شۋ دەيىن,
ەسكەن جەلدەي گۋلەيىن.
سارىارقانى جايلاعان,
جەلىگە بيە بايلاعان.
ماماداعى اتتارى,
ق ۇلىن تايداي ويناعان.
ەرەگەسكەن دۇشپانىن,
الدىنا سالىپ ايداعان.
سارىارقانى قىستاعان,
لاشىن دا, سۇڭقار ۇساعان.
ارقا دەگەن جەرىمدە,
ارعىن دەگەن ەلىم بار»,
دەپ ءبىر قايىرىپ,
«اناۋ جاتقان ارعىنىم,
ارعىنىم اتقا قونعاندا,
كىشكەنتاي عانا قىرعىز-اۋ,
باسىڭنان سەنىڭ قارعىدىم.
ارعىن دەگەن سانسىز ەل,
مەكەن ەتكەن قونىس قىپ,
دۇنيەنىڭ جارىمىن.
ەشكىم باسىپ كورگەن جوق,
ولاردىڭ قارقىن ارىنىن.
جەرگە كىرىپ كەتەرسىڭ,
بۇلاردىڭ باسساڭ تامىرىن»,
دەپ التىن ارىپپەن ابىزدەپ, باعاسىن بەرەتىن جەرى بار. ءسۇيىنباي اقىننىڭ بۇل ءسوزدى ايتقانىنا ەكى عاسىرعا جاقىندادى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعانىن وسىدان بايقاساق بولادى.
مەنىڭ الدىمدا استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتتەگى پولكوۆنيك رىمبەك قاجى قوراباي ۇلىنىڭ «دارا تۇلعالار تاعىلىمى» اتتى بابالارىنا ارناعان قالىڭ كىتابى جاتىر. قازاقتا تەكتىلىك دەگەن ءسوز بار.تەكتىلىك, ادام بويىنداعى اسىل دا ۇلى قاسيەتتەرىنىڭ كوركەم مىنەز پاراساتتىلىعىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا رۋحاني ساباقتاستىقپەن جالعاسۋى, ياعني ادام بالاسىندا كەزدەيسوق قالىپتاسپايتىن اتا-بابالاردان جالعاسا بەرەتىن ۇلى قاسيەت دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. رىكەڭ ءبىر سوزىندە, شانشاردىڭ ءبىر بالاسى نۇربيكەدەن – تىلەۋكە, بەرتىس تۋادى. بەرتىس باباسىنىڭ بيىل 390 جىلدىعى ەكەنىن ايتا كەلىپ, بابام جاي بەرتىس ەمەس, حان بەرتىس. جالپى, ءبىزدىڭ ەلدە ول كىسىنى «قارقارالى حان بەرتىس» دەپ بىلەدى. شانشاردىڭ بالاسى, قازىبەكتىڭ اكەسى كەلدىبەكپەن قاتار تۇرعان ءىرى تۇلعا دەگەنى بار ەدى.
ارعىن تايپاسىنىڭ بەس مەيرام توبىنىڭ قاراكەسەك رۋىنان اقشا — بوشان – تاز – بۇلبۇل – شانشار تارايدى ەكەن. ءبىز ايتقالى وتىرعان بەرتىستىڭ ارعى باباسى شانشار بۇلبۇل ۇلى ءحVى-ءحVىى عاسىردىڭ بوز دالاسى بۋسانعان, قان قاساپ جويقىن سوعىس توپالاڭىندا قازاق ەلىنىڭ, حالىقتىڭ بىرلىگىن ساقتاۋدا حاندىعى مەن مەملەكەتتىگىنىڭ نىعايۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, ەرەن ەڭبەك ەتىپتى. 1613-1627 جىلدارى تاشكەنت تاعىنا وتىرعان جالىم ۇلى تۇرسىن حان ون ءتورت جىلداي بيلىك قۇرادى. جالىم سۇلتان قاسىم حاننىڭ ۇلى بولاتىن. شانشاردىڭ اكەسى بۇلبۇل باتىر وسى جالىم سۇلتاننىڭ باس ساردارى بولعاندىعى ايتىلادى. بۇلبۇل باتىردىڭ ەكى بالاسىنىڭ ءبىرى شانشار ەسىم حاننىڭ تۇسىندا تۇركىستان جۇرتىن ەسىمنىڭ ماڭىنا توپتاستىرۋدا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ,تۇرسىن حانمەن جانجالداسۋىنا جول بەرمەگەن داناگوي عۇلاما دەلىنەدى. ورتا جۇزدە اسا بەدەلدى, بيلىگى دە, ءسوزى دە ءوتىپ تۇرعان بي, كەلە-كەلە «شانشار ابىز» اتانعان تاريحي تۇلعا بولعاندىعىن جازادى عالىمدار.
شانشار ابىزدان —كەلدىبەك, بەرتىس, قاز داۋىستى قازىبەك, بەكبولات, الشىنباي, ەسپەنبەت ءتارىزدى ەلگە بەلگىلى بيلەر مەن اتى التى الاشقا ءمالىم مامىلەگەر بەكتەر تارايدى ەكەن. قازاقتىڭ ۇلتتىق كۇي, ءان ونەرىنە ۇلكەن ولجا سالعان, باباسىنا ارنايى «بەرتىس» اتتى كۇي شىعارعان تاتتىمبەت, ءمادي, ايتباي, بالتا, عابباس ءتارىزدى ونەر مايتالماندارىنىڭ شىققاندىعىن دا ايتۋىمىز ءلازىم.
بۇل اۋلەت تۋراسىنان قالام تارپاعان جازۋشى, زەرتتەۋشىلەر كەمدە كەم سياقتى. «شانشار ابىز بۇلبۇل ۇلى» دەگەن كولەمدى ماقالاعا كوزىم ءتۇستى. «ەل ىشىندە حان بەرتىس دەگەن ءسوز بار. بۇل بەرتىس حان بولدى دەگەن ەمەس, قارادان حان قويمايدى. «بەرتىس ون جەتى ۇلدى بەرتىس اتانعان. ون جەتى ۇلى ات ارقاسىنا ءمىنىپ, سوڭىنان ەرگەن سوڭ جالعاننىڭ جارتى پالەسى بولعان, باسىنا قۇستىڭ قاۋىرسىنىن قاداپ الىپ «قارقارالى حان بەرتىس» اتانسا كەرەك. تاشكەنتتى شابۋعا قاتىسىپ, سوندا بيلىك قۇرادى. مۇنى بۇقار حانى ەستىپ, سوعىسۋعا كەلگەندە بەرتىس بۇقار حانىنا:
ون جەتى ۇلىم بار, سەن تۇگىلى قۇدايدىڭ دا وكپەسى قابىنىپ, السا دا زورعا الار, – دەپتى. سوندا بۇقار حانى:
مىناۋ قۇدايدان دا قورىقپاعان ەكەن. قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق دەپ ەدى, – دەپ قايتىپ كەتىپتى» دەسەدى.
بەرتىس تاشكەنتتى بيلەگەن, تاشكەنتتى بيلەۋشى قاشاندا حان بولعان. باسىنا قۇستىڭ قاۋىرسىنىن قاداپ الىپ جۇرگەن. ويتكەنى ونىڭ سۇيەگى قارا ەدى. سوعان وراي باسىنا مۇراق, بولماسا ءتاج كيە المايتىن ەدى. «قارقارالى حان بەرتىس» اتانعان سەبەبى بەرتىس كەشەگى قاتاعاننىڭ تۇقىمىنا سەنبەگەن. سوعان وراي جان-جاعىن, حان كۇزەتىن قارقارالى جاقسىمدارىنان جاساقتاعان. جان-جاعىن دىرىلدەتكەن بۇقار حانىنىڭ ءوزى بەرتىسپەن سوعىسۋدان باس تارتىپ تۇر. قارت تاريح شىندىقتى ايتسا, تۇرسىن, ەسىمحاندار قاتار ءجۇرىپ, بۇقار حاندىعىن اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ تىزەرلەتكەن. بۇل ماقالانى جازۋداعى ماقسات بىرەۋدى مۇقاتۋ ەمەس, ارۋاقتاردى القاۋ ەدى – دەپ قورىتىندىلايدى ءسوزىن جازۋشى سەرىك سەكسەنوۆ.
ارينە ەل اۋزىنان جەتكەن دەرەك دەگەن كۇننىڭ وزىندە, جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنىنداي بۇل مالىمەتتەردى قابىلداۋىمىزعا تۋرا كەلەدى.
شانشار اۋلەتىنەن شىققان تۇلعالاردىڭ ەلدىڭ ەل بولۋى, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ بولاشاعى جولىندا جانىن سالا قىزمەت ەتكەن ءىرى تۇلعالار شىققانى حاق. وسى ساتتە ابىلاي حاننىڭ كەڭەسشىسى, كومەكەي اۋليە اتانعان بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا ايتاتىن ماداق جىرىنان مىنا ءبىر ءسوزى ەسىمە ورالدى.
«كەيى باتىر كەيى بي,
ۇيسىننەن شىققان تولە بي,
بار قازاققا توبە بي.
قاز داۋىستى قازىبەك,
كەرەيدە باتىر جانىبەك.
كىشى جۇزدە ايتەكە,
سىرگەلى قارا تىلەۋكە» –
دەپ ءبىراز باتىرلاردى تىزبەكتەپ كەلىپ,
«قازاقتىڭ بايتاق جەرى ءۇشىن,
جاۋدا كەتكەن كەگى ءۇشىن.
اسىل تۋعان تەگى ءۇشىن,
بيلەرى مەن بەگى ءۇشىن.
ەنەسى مەن تايى ءۇشىن,
تاۋلارى مەن سايى ءۇشىن.
بەتەگەلى بەلى ءۇشىن,
ايناداي ءمولدىر كولى ءۇشىن.
كون ساداقتى اسىنىپ,
قالماقتى قۋدىڭ قاشىرىپ.
سوندا سەنىڭ باعىڭا,
قۇت قوندىرعان تاعىڭا,
ءتاڭىرىم بەردى ارتىق سىي»,
دەپ جالعاستىرىپ اكەتەدى. ادامنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, رۋحىن كوتەرەتىن نەتكەن اسىل سوزدەر دەسەڭىزشى. بۇل ءسوزدىڭ دە ايتىلعانىنا ءۇش جارىم عاسىردان اسىپ تۇر. «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى», دەپ عۇلامالارىمىز دا بەكەر ايتپاعان عوي.
قوڭىراۋلى قۇبا نارداي كوش باستاعان بابامىزدىڭ بىرەۋ باتىرلىعىن جازسا, ەندى بىرەۋى شەشەندىگىنە توقتالادى: «بەرتىس بي (بەردىبەك) شانشار ۇلى (1633-1707ج.ج) سىرداريا بويىندا تۋىپ, ءومىرىن قاراتاۋ,تۇركىستان,تاشكەنت, بالقاش پەن قارقارالى ماڭىندا بيلىك قۇرىپ, ەل باسقارىپ وتكىزسە كەرەك. جاسى ۇلكەن بەرتىس كەلدىبەك ءبيدىڭ اعاسى, قاز داۋىستى قازىبەكتىڭ تالىمگەرى, ەرجۇرەك باتىر, قارا سوزدە ەشكىمگە دەس بەرمەگەن شەشەن, اۋزىن ايعا بىلەگەن اقىن بولعان ەكەن. قازاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن ءحVىى عاسىرداعى جوڭعار-قازاق سوعىسى كەزەڭىندەگى ناۋبەت جىلدارى بەرتىس بي ەلىن قورعاۋ جولىندا تۇتقىنعا دا تۇسكەن. ەرتەدە سارىارقا جەرىندە ءبىر داۋلى وقيعا بولادى. بي-شەشەندەر ءسوز سايىسى بىرنەشە كۇنگە سوزىلىپ, ەشقانداي مامىلەگە كەلە المايدى. وسى داۋ ۇستىنە قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن ايگىلى بەرتىس كەلىپتى. ەكى جاق ءادىل تورەلىگىن ايتۋدى بەرتىس بيدەن ءوتىنىپتى. سوندا بەرتىس بي:
«قىزىل تىلدە سۇيەك جوق,
جالتىر كولدە قۇراق جوق.
ادىلەتتى ەسكە الماي,
سىلدىر سوزدە تۇراق جوق.
ادىلەتتى ويلاماي,
قۇرعاق سوزبەن
كوپىرگەن ەلدە بىرلىك جوق.
مەن سىزدەرگە نە ايتايىن؟
اركىم ءوز كورگەنىن ايتادى.
قاساپشىمەن سويلەسسەڭ,
ۇستاراسى مەن قايراعىن
ايتادى.
جىلقىشىعا جولىقساڭ,
جۇيرىگى مەن جورعاسىن
ايتادى.
تۇيەشىگە جولىقساڭ,
وركەشى بيىك تايلاعىن
ايتادى.
سيىرشىعا جولىقساڭ,
شەلەكتەگى قايماعىن ايتادى.
قويشىعا جولىقساڭ,
قازان-قازان مايىن ايتادى.
جامانمەنەن سويلەسسەڭ,
قايداعى جوق,جايداعىنى
ايتادى.
وندايمەنەن سويلەسسەڭ,
كوڭىل جۇدەپ, بەتىڭ قايتادى».
ەل بولىپ اقىلداسىپ, بيلىكتى ەلدىڭ بىرلىگىن ويلايتىن بيگە بەرسەڭ, اعايىننىڭ تىرلىگى ساقتالادى. اعايىندا بىرلىك بولسا, بەرەكە سوندا. «بەرەكە بەسىگى – ىنتىماق», دەپ تورەلىگىن ايتقان ەكەن», دەپ-ءسوزىن تۇيىندەيدى قارت جۋرناليست نىعمەت توكەشوۆ.
وسى تۇستا «قارادان شىققان حان اتانىپ», ءوز ءامىرىن زورلىق-قاتالدىعىمەن تانىتقان «ارقانىڭ قىسى التى اي, قۇنانبايمەن جەتى اي» دەگەن سوزگە ىلىنگەن قۇنانباي قاجىنىڭ بالاسى ابايدىڭ اناسى ۇلجاننىڭ قاراكەسەك ىشىندەگى بەرتىس تۇقىمىنان شىققانىن ايتپاساق بولماس. ول تاۋىپ ايتقىش سوزگە شەشەن تۇرپاننىڭ قىزى ەدى. عۇلاما ابايدىڭ بۇلارعا جيەن ەكەندىگىن, ولەڭ سوزدەرگە ەرەكشە ىنتىق بولۋى, اقىندىق شەشەندىك ونەردى قادىرلەيتىن مىنەز بالا ابايعا اناسىنان كەلگەندىگىن دە ايتا كەتۋىمىز ءلازىم. ش.ءۋاليحانوۆ, ش.قۇدايبەردى ۇلى, ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.اۋەزوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن دە بەرتىس بي تۋرالى مالىمەتتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. بەرتىس بي شانشار ۇلى ءوزىنىڭ اماناتى بويىنشا تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن ەكەن.
مىنە, بەرتىس بي, بۇقار جىراۋ, ءسۇيىنبايلاردىڭ ۇرپاعىنا ايتىپ كەتكەن ۇلاعاتتى سوزدەرىنەن ۇلتجاندىلىعىن, ەلىم دەپ سوققان جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن سەزۋگە بولادى. بۇگىندە اۋىزبىرلىكتى, ىنتىماقتى ەل بولىپ, ايرانداي ۇيۋدىڭ ورنىنا اقساقالدارىمىز, وتكەن حاكىم, ۇلت جاناشىرلارى, قايراتكەرلەرىمىزدىڭ بويىنا كىر جاعۋ دەگەن دەرتكە شالدىققان جاعدايى بار. «بولار ەلدىڭ بالالارى ءبىرىن-ءبىرى باتىر دەيدى», دەگەن ءسوز وسى بابالارىمىزدىڭ وسيەتى ەكەندىگىن ۇمىتپاساق جارار ەدى.
قوشان مۇستافا ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جۋرناليست