ەكو-ترەند: جاستار تازا ەلدى قولدايدى

تابيعاتتى لاستاماۋ, قو­قىستى سۇ­رىپتاۋ – ار­كىم­نىڭ قولىنان كەلە­تىن ءىس. الايدا جينالعان قالدىقتى كادەگە جاراتىپ, پايدالى دۇنيە جاساپ شىعارۋ – تەك جاسامپاز ادامعا ءتان قاسيەت. وسىنداي يدەيا­مەن جىل سا­يىن «3.2.1.ستارت!» الەۋمەتتىك جوباسى ەلىمىزدىڭ جو­عارى وقۋ ورىندارى اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرادى. بيىل دا داستۇردەن جاڭىلماي, پلاستيك جيناۋ مەن وڭدەۋدەن كونكۋرس ءوتىپ, 10 ۋنيۆەرسيتەت ءوزارا باق سىنادى.

«جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاس­تاردىڭ ەكولوگيالىق ساناسىن, قورشاعان ورتا الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋ. جىلدار بويى ءبىز قوعام, ۇكىمەتپەن بىرلەسە قاپتاما جيناۋعا ۇلەس قوساتىن ءتۇرلى جو­بانى ءساتتى جۇزەگە اسى­رىپ كەلەمىز. سونىڭ ءبىرى – «3.2.1.ستارت!» جوباسى. باستاما اياسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, ستۋدەنتتەر پلاستيك قالدىقتارىن جيناپ, ولاردىڭ كولەمىن ەسەپتەپ, اي سا­يىن قايتا وڭدەۋگە جىبەرىپ وتىردى. قاتىسقان جوو-عا تەگىن ارنايى قاعازدان جاسالعان قوقىس جا­شىكتەرىن ورناتتىق. قاي جوو كوپ پلاستيك جينايدى, سۇرىپتاۋ بويىن­شا قانداي تىڭ يدەيا ۇسىنا­دى, سول جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. ناتيجەسىندە, 17 توننا پلاستيك جي­نالدى. ستۋدەنتتەردەن بولەك, ءبىز قالدىق جيناۋمەن جانە ونى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن ۇيىم­دارمەن بىرلەسە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قا­لاسىندا قالدىق جيناۋ ين­فراقۇرىلىمىنا ينۆەستي­تسيا جاساپ كەلەمىز. ويتكەنى قاپ­تاما قال­دىقتار ماسەلەسىن شەشۋگە ار­قايسىسىمىز ۇلەس قوسا الامىز», دەدى «CCI Kazakhstan» كوم­پانياسىنىڭ كورپوراتيۆتىك باي­لانىستار جانە تۇراقتى دامۋ جو­نىن­دەگى ديرەكتورى ءاليما يسەمباەۆا.

جارىسقا تۇسكەن جاستار قارا­پايىم پلاستيك بوتەلكەدەن ءۇي جي­ھازى, گۇل قۇمىراسى, جول جيەكتەرى, ءتىپتى زاماناۋي 3D پرينتەرىنە ار­نال­عان قوسپا جاساپ شىعارۋعا بولاتىن جوبالارىن ۇسىنعان. اراسىنان 8 تونناعا جۋىق پلاس­تيك جيناپ, ءبىرىنشى ورىن العان «Satbayev University»-ءدىڭ جاس ينجەنەرلەرى تىڭ يدەيالارىمەن كوپتى ءتانتى ەتتى.

«پلاستيك قالدىقتارىن وڭدەپ, ودان بولمە وسىمدىكتەرىنە ارنال­عان ىدىستار مەن قۇتىلاردى جاساۋ­­دى جوسپارلاپ وتىرمىز. سەبە­بى ۋني­ۆەرسيتەتىمىزدىڭ ىشىندە وسىم­دىكتەر­دىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. سۇرانىس بار. جول جيەكتەرىن جا­ساۋعا بولا­تىنىن دا كورسەتتىك. سوسىن زەرتحانالارىمىزدا سىناقتاردا دا قولدانعىمىز كەلەدى. الدا پروتەزدەر مەن گيپس ماتەريالىن جاساۋدى كوزدەپ وتىرمىز. پلاستيك جيناۋعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق ستۋدەنتى بەلسەندى قاتىستى. قالدىق سالاتىن ارنايى ىدىس ستۋدەنتتىك قالاشىقتىڭ بارلىق جەرىنە ورناتىلىپ, قولدانىلعان پلاستيكتەر سوعان سالىندى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەت ماڭايىنا جاسىل جەلەك وتىرعىزىلىپ, تولىق كولەمدەگى 5 سەنبىلىك وتكىزىلدى. وعان جوو-نىڭ 3 مىڭنان استام ستۋدەنتى قاتىستى. بۇل تاباندىلىق پەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەتكەن جەڭىس», دەدى «Satbayev University» ستۋدەنتى ميراس اسقار.

ال د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ ورەندەرى 4 جارىم توننا پلاستيك قالدىعىن جيناپ, بايقاۋدا جۇرتتى 3D پرينتەر قوسپاسىن جاساپ تاڭعالدىردى.

ء«بىز پلاستيكتى وڭدەيتىن ستانوك قۇراستىردىق. ول ءۇشىن فيلامەنت دەگەن زاتتى جاساپ شىعاردىق. ال ونى جاساۋ ءۇشىن پلاستيك بوتەلكەنى الىپ, قاجەتتى ولشەمدە تارامداپ كەسىپ, جوعارى تەمپەراتۋرادا وڭدەپ, فيلامەنت قوسپاسىن الدىق. كەيىن ونى پرينتەردەن ءتۇرلى زاتتاردى باسىپ شىعارۋعا ارنايى شيكىزات رەتىندە قولدانۋعا بولاتىنىن ءتۇرلى تاجىريبە نەگىزىندە كوز جەتكىزدىك», دەيدى د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ ستۋدەنتى ۆالەريا پارۋبچيشينا.

بايقاۋدا يننوۆاتسيالىق جوبالارمەن قاتار, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قامتاماسىز ەتە الاتىن يدەيالار دا كوپتى قىزىقتىردى. ماسەلەن, اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ جاس ەكولوگتەرى ديزاين, بيزنەس جانە باسقارۋ سالا­سىنداعى ستۋدەنتتەرمەن بىرىگىپ, پلاس­­تيك قالدىقتارىنان ءسان ونىم­دە­رىن جاسايتىن زاۋىت اشۋ جوباسىن ۇسىنىپتى. وسى ورايدا فورۋم بارى­سىندا باستاما اۆتورى, «ايالا» ەكو-كلۋبىنىڭ بەلسەندىسى نازەركە جۇما­عالي قازىرگى جاستاردىڭ ەكو­ما­دە­­نيەتى تۋراسىندا ويىمەن ءبولىستى.

«قوعامنىڭ ءموبيلدى بولىگى, جاڭا يننوۆاتسيالار كوزى باستاماشىسى – جاستار. ولار كەز كەلگەن دۇ­نيەنى تەز مەڭگەرەدى. جەدەل ماشىق­تانادى. سوندىقتان ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى جاستارمەن بىرلەسە شەشۋگە ءارى ولاردى قورشاعان ورتانى ايالاۋعا تاربيەلەۋدە باسىم­دىق بەرۋ ماڭىزدى. وسى ماقساتتا 2-كۋرس­تا وقىپ ءجۇرىپ, «ايالا» ەكو-كلۋ­بىن قۇرۋعا اتسالىستىم. بۇعان بالا كەزدەن قالىپتاستىرعان كوم­مۋنيكاتسيالىق داعدى, ىزدەنىس, كەز كەلگەن پروبلەمانى شەشۋگە ۇمتى­لىس كومەكتەستى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە ءتۇرلى اكتسيا, جوبالارعا, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى قاتىسىپ ءجۇرمىز. ناتيجەسىندە, بەلسەندىلەردىڭ سانى 20-عا جۋىق­تادى. باسىم بولىگى – ءوزىم سەكىلدى جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا ينس­تيتۋتىنىڭ «ەكولوگيا» مامان­دىعىنداعى 4-كۋرس ستۋدەنتتەرى. بايقاعانىمىز, وتانداستارىمىز اراسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەت ءالى تولىق قالىپتاسپاعان. قوقىستى سۇرىپتاۋدى بىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, كوشەدەگى جاشىكتەرگە سالۋعا جالقاۋلاناتىندارى بار. ال وڭتۇستىك كورەيادا ۇلكەن ءبىر جيھازدى شىعارۋ ءۇشىن ءتىپتى ارنايى اكىمشىلىككە بارىپ, ءوتىنىش جازادى. بىزدە مۇنداي قوقىستاردى جاشىكتەرگە تاستاي سالادى», دەدى ول.

ەكوبەلسەندى سونىڭ وزىندە ەكو­لو­گيالىق مادەنيەتتى قالىپتاس­تىرۋدا, ونى ترەندكە اينالدىرۋدا جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى باسىم ەكەنىن ايتادى.

«مۇنى الەۋمەتتىك جەلىدەن, اسىرەسە Tik-Tok-تان كورەدى. ماسە­لەن, بىلعارى سومكە ەمەس, شوپپەر ۇستاۋ كەيىنگى 4-5 جىلدا ترەند­كە اينالدى. ولار شوپپەردىڭ ەكو­لوگياداعى نەگىزگى ءمانىن بىلمەسە دە, كوپكە ىلەسەدى. وسىلايشا, ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوسادى. ەكوبەل­سەندىلىك پەن مي­نيماليزم ۇعىمى ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن. ەكەۋىندە دە ارتىق دۇنيەدەن ارىلۋ قاعي­داسىمەن جۇمىس ىس­تەيدى. سول ءۇشىن ادامدار مۇنىڭ ەكولوگياعا ءتيىمدى ەكەنىن بىلمەي-اق, جاي عانا ترەندكە ىلەسىپ ءجۇر. سىيلىققا شىنى بوتەلكە سىيلاپ جاتادى. مۇنىڭ دا پايدالى ەكەنىنە ەمەس, ترەند ەكەنىنە نازار اۋدارادى. اقيقاتىندا تەك ترەند رەتىندە ەمەس, قاجەتتىلىككە اينالۋى كەرەك. جالپى, ەكوبەلسەندى بولۋ قانداي دا ءبىر كەلىپ-كەتەتىن ءسان كەيپىنە ەنۋىنە قارسىمىن. ناعىز ەكوبەلسەندى بولۋ – كۇندەلىكتى قوقىستى سۇرىپ­تاپ, وزىڭە جاۋاپكەرشىلىك الۋ. سون­دىقتان قالدىقتاردى سۇرىپ­تاۋدىڭ, تابيعاتتى قورعاۋ كرەا­تيۆتى جاڭا دۇنيەلەردىڭ ەسەبىمەن كوبىرەك ناسيحاتتالعانى ماڭىزدى. بۇل مىندەت, قاجەتتىلىك ءارى مادە­نيەتتىڭ ءبىر بولىگى بولعانى ءجون. ەكولوگيالىق سانانى كوتەرۋگە ايىپ­پۇل سالۋ جانە ادامنىڭ ءوز ەر­كى­مەن جاساۋى سەپ بولادى. بىزدە ال­عاشقى ەكولوگيالىق كودەكس نە­گىزىندە لاستانعان دۇنيە تەك ايىپ­پۇلمەن وتەلەتىن. ەكىنشى, 2021 جىلعى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس­تەگى وزگەرىستەر مەن تۇزە­تۋلەرگە سايكەس «لاستا – ورنىنا كەلتىر – ايىپپ ۇلىن تولە» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيدى. مەنىڭشە, بۇل وتە ءتيىمدى, ساناعا اسەر ەتەدى. بايقاۋدا ۇسىنىلعان جوبامىزدا ماقساتتى اۋديتوريا – اكىمشىلىك, جەكەمەنشىك كاسىپكەرلەر, وسىنىڭ بارلىعىن ءبىر جەرگە جيناي وتىرىپ, تابىستىڭ كوزىن, ياعني جۇمىسپەن قامتۋ جا­عىن قاراۋ ۇسىنىلعان بولاتىن. مۇنى وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, شۆەتسيا ەلىنىڭ تاجىريبەلەرىن زەردەلەپ, باقىلاپ, باعدارلاپ جۇزەگە اسىردىق», دەدى نازەركە جۇماعالي.

اتالعان جارىستا جۇلدەلى بول­عان ۋنيۆەرسيتەتتەر پلاستيك قال­دىق­تارىن تولىق وڭدەۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەتىن اپپاراتتار مەن قال­دىق ۇگىتكىش جابدىققا يە بولدى. وسىلايشا, كەزەكتى ماۋسىمىن ءساتتى اياقتاعان جوبا كەلەسى جىلى دا جالعاسىن تابادى.

«بىرنەشە جىلدان بەرى ءبىز «CCI قازاقستان» كومپانياسىمەن بىرلەسە جاڭا تالانتتاردى اشىپ, ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان يدەيالارىن قولداپ, ەڭ قىزىقتى ءارى ءتيىمدى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. «3.2.1.ستارت!» اياسىندا قاراستىرىلىپ جاتقان ستان­دارتتان تىس شەشىمدەر مەن جو­بالاردىڭ كوبەيۋى ءبىزدى قات­تى قۋان­تادى. بىلتىر 3,5 مىڭ تون­نا­عا جۋىق قالدىق جينالىپ, كادەگە جاراتىلدى. «Plastic in Art» كور­مەسى ۇيىمداستىرىلىپ, كوپتە­گەن ءتۇرلى ەكسپونات, پلاستيك وڭدەۋشىلەردىڭ جۇمىسى, قايتا وڭدەلگەن پلاستيكتەن جاسالعان كيىم مەن ينتەرەر ديزاينى ۇسىنىلدى. كورمەگە كەلۋشىلەر نەلىكتەن قالدىقتى سۇ­رىپ­­تاۋ قا­جەت ەكەنىن, ونى ۇيدە قالاي ۇيىم­داستىرۋعا بولاتىنىن, جينالعان شيكىزاتتان نە وندىرۋگە بولاتىنىن كوردى. ارنايى ەكومارافون دا ءوتتى.  وندا ءۇش تونناعا جۋىق پلاستيك جينالىپ, ءبىر بولىگى الماتى قالاسىنا سىيعا تارتۋ ەتىلگەن 12 ۇزىن ورىندىق جاساۋعا جۇمسالدى. سونداي-اق ەكى ەكوستانسا اشىلدى. بۇل باستاماعا «3.2.1.ستارت!» جوباسىنىڭ وتكەن ماۋسىمدارىنىڭ جەڭىمپازى «ەكوسەن» كومپانياسى سەرىكتەس بولدى. ەكوستانسالارعا الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى قال­دىق­تىڭ 11 ءتۇرىن اكەلىپ, اقى رە­تىندە «CCI قازاقستان» كومپا­نياسىنىڭ فيرمالىق مەرچتەرىنە ايىرباستاۋعا بولاتىن ۇپاي­لار الادى. جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدە تاعى 25 ەكوستانسا اشىلادى. بۇدان بولەك 6 ەكو-سەنبىلىك ۇيىمداستىرىلدى. جالپى, 2030 جىلعا قاراي وتاندىق نارىققا شىعارىلاتىن قاپتامانىڭ 100% بالامالى كولەمىن جيناۋ جوس­پارلانىپ وتىر. بۇل باستامالاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى اتاپ وتكەن. ول «CCI قازاقستانعا» الەۋمەتتىك جاۋاپتى بيزنەستىڭ ءبىرى رەتىندە «پارىز» سىيلىعىن تابىس ەتتى. ءبىز كومپانيانىڭ ۇستانىمىن بولىسەتىن, وسى باستامانى قول­دايتىن ءاربىر تۇلعاعا ال­عىس ايتا­مىز», دەپ تۇيىندەدى «جا­سىل» ەكونوميكانى قولداۋ جانە G-Global دامىتۋ كواليتسياسى» زاڭ­دى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ باس مەنەدجەرى اسىل وقاپوۆا.