ستاتيستيكا عىلىمىنا كوڭىل بولگىسى كەلمەيتىن مەملەكەتتەر اقىرىندا جوسپارلاۋ, دامۋ, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى جاعدايىنىڭ شىنايى ءوسۋ باعاسىن انىقتاۋدا قاتتى قاتەلەسەدى. ادام ءومىرىنىڭ تۋ, نەكەگە تۇرۋ, وقۋ, ەڭبەك ەتۋ سياقتى بارلىق قىرلارىندا فاكتىلەر مەن ساندار تۇرادى. ولاردىڭ وزگەرىسى مەن تولىقتىرىلۋىن مەملەكەت ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك. سوندىقتان بارلىق دەرەكتەردى جيناقتاۋ, تالداۋ, ساراپتاۋ, مونيتورينگتەۋ ىسىمەن اينالىساتىن ستاتيستيكانىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋ بارىسىن انىقتاۋداعى ماڭىزى زور.
دەرەكتەردەن الىنعان قورىتىندىلار جيناقتالىپ, ستاتيستيكالىق اقپاراتتى قۇراپ, مەملەكەتتىڭ قابىلدايتىن شەشىمدەرى مەن باعدارلامالارىنا نەگىز بولادى. ستاتيستيكانىڭ ءوزى ءبىر كەزدە «مەملەكەتتىك ءىستى جۇرگىزۋ» دەپ اتالعان. تەك 1746 جىلى نەمىس عالىمى گوتفريد احەنۆالل ستاتيستيكانى عىلىمنىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە ەنگىزگەن. وركەنيەتتىڭ ورىنە شىققان مەملەكەت رەتىندە قازاقستان دا ستاتيستيكا تۋرالى زاڭىن جەتىلدىرىپ, وزگەرتىپ وتىرادى. بيىل دا «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ەندى سول ماسەلەلەرگە توقتالىپ وتەيىك.
جۋىردا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جۇلدىز نۇرعاليەۆامەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, ءبىزدىڭ وبلىستا ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, سپورت, ت.ب. سالالارىندا 38 مىڭ زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار ءىس-ارەكەت ەتەتىنىن بىلدىك. وسىلاردىڭ بارلىق قارجىلىق-شارۋاشىلىق ارەكەتتەرىنىڭ دەرەكتەرى – رەسمي ستاتيستيكانىڭ قاينار كوزى. كاسىبي تىلمەن ايتقاندا, ولاردىڭ ءبارى «رەسپوندەنت» دەپ اتالادى. مىنە, وسى رەسپوندەنتتەردىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن ءتۇرلى ادىستەرمەن جيناقتاۋ ستاتيستيكالىق اقپاراتتاردى قۇرايدى.
جۇلدىز نۇرعاليەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيىل ستاتيستيكا ورگاندارى اي سايىنعى, توقساندىق, جىلدىق كەزەڭدە 120 باقىلاۋ جۇرگىزەدى. ونىڭ 116-سى بويىنشا وبلىس كاسىپورىندارى, جەكە كاسىپكەرلەر, شارۋا (فەرمەر) قوجالىقتارى ەسەپ بەرەدى. ءاربىر كاسىپورىن وزدەرىنىڭ ەڭبەك ەتەتىن ەكونوميكا سالاسى بويىنشا دەرەكتەردى بەرەدى.
ىڭعايلى بولۋ جانە ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىكتى تاپسىرۋ 2014 جىلدان بەرى «ە-ستاتيستيكا» باج (بىرىكتىرىلگەن اقپاراتتىق جۇيەسى) پايدالانا وتىرىپ, ون-لاين فورماتقا اۋىستىرىلعان. بارلىق نىساندار بويىنشا ەسەپتەردى رەسپوندەنتتەر ەتسق (ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا) كومەگىمەن, جۇمىس ورنىنان شىقپاي-اق تاپسىرا الادى. «مەن ەسەپتەردىڭ العاشقى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرى قۇپيا بولىپ تابىلاتىنىن جانە مەملەكەتتىك ستاتيستيكا ورگاندارىمەن تەك ستاتيستيكالىق اقپاراتتى ءتۇزۋ ماقساتىندا عانا پايدالانىلاتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. العاشقى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ قۇپيالىلىعىن مەملەكەتتىك ستاتيستيكا ورگاندارى ولاردى جيناۋ, وڭدەۋ جانە ساقتاۋ كەزىندە قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ج.نۇرعاليەۆا.
سونىمەن بىرگە ول توتەنشە دەرەكتەردىڭ جينالۋىنا ۇلكەن ءمان بەرىلەتىنىن ايتتى. ويتكەنى ولارعا جاسالعان تالداۋ نارىقتىڭ ناقتى جاعدايىن, ونىڭ دامۋ ۆەكتورىن كورۋگە, اعىمداعى جىلى قاي سالاعا قانداي فاكتورلار اسەر ەتەتىنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى. ەگەر سالالار بويىنشا قاراستىراتىن بولساق, ونەركاسىپتىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىن انىقتاۋعا وبلىستاعى 72 ءىرى جانە ورتا كاسىپورىن اي سايىن ءونىم ءوندىرۋ بويىنشا ستاتيستيكالىق ەسەپ بەرەدى ەكەن. «ولاردىڭ بيىل ۇسىنعان دەرەكتەرى نەگىزىندە 30 كاسىپورىن 105 مىڭ توننا ۇن وندىرگەنى تۋرالى رەسمي اقپارات قالىپتاستىرىلدى. سول سياقتى باسقا سالالاردىڭ دا ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرى جۇيەلەنەدى», دەدى مامان.
ستاتيستيكا ورگاندارى جۇمىسىنىڭ ايقىنداۋشى شارتى – وبەكتيۆتىلىك پەن جەدەلدىك. وسىلايشا, زاڭ نورماسىمەن رەسپوندەنتكە ۋاقتىلى جانە دايەكتى دەرەكتەردى ۇسىنۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.
مەملەكەت باسشىسى بيىل 8 ماۋسىمدا كۇشىنە ەنەتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيزنەس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا تۋرالى» زاڭىنا «اكىمشىلىك دەرەككوزدەرگە قاتىستى مەملەكەتتىك ستاتيستيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ» اتتى 12-1-بابىنىڭ جانە «رەسپوندەنتتەرگە قاتىستى مەملەكەتتىك ستاتيستيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ» اتتى 12-2-بابىنىڭ نورمالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل وزگەرىستەر رەسپوندەنتتەرگە قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزۋ جانە العاشقى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى ۇسىنۋ تارتىبىنە تىكەلەي قاتىستى. سونىمەن بىرگە تولىقتىرۋلار بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ نىساندارىن رەتكە كەلتىرۋدى, بيزنەستى جۇرگىزۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋدى باقىلايدى. «اتاپ ايتقاندا, مۇندا سالالىق زاڭدار دەڭگەيىندە جەدەل دەن قويۋ شارالارىن قولدانۋ, تەرگەۋ جۇرگىزۋ تەتىكتەرى, باقىلاۋ سۋبەكتىسىنە بارماي نەمەسە بارىپ پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋدى قولدانۋ ءتارتىبى ايقىندالعان», دەدى ستاتيستيكا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
ايتا كەتەتىن جايت, رەسپوندەنتتەر ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن بۇرمالاپ بەرەتىن بولسا, وندايلارعا اكىمشىلىك زاڭ بۇزۋشىلىقتار كودەكسىنىڭ 497-بابى بويىنشا ءىس قوزعالادى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى