ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ, كۇن تارتىبىندە نەگىزىنەن الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق ماسەلەلەردى قاراستىرعان زاڭ جوبالارى تالقىلاندى. سونداي-اق بىرقاتار حالىقارالىق كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا باعىتتالعان زاڭدار قابىلداندى. سونىمەن قاتار ءماجىلىس كوميتەتتەرى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا الدى.
قازاقستان-سينگاپۋر قاتىناسى نىعايا تۇسپەك
كۇن تارتىبىندە قارالعان العاشقى ەكى زاڭ جوباسى تۋرالى, ياعني «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى پايدالانعانى ءۇشىن تولەم الۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ جايلى ىلەسپە باياندامانى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاتيانا ساۆەلەۆا جاسادى. سونداي-اق ول وسى ماسەلەگە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ سالىق كودەكسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى دا باياندادى.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا قارالعان حالىقارالىق كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋعا قاتىستى زاڭ جوبالارىنان قازاقستان-سينگاپۋر ىنتىماقتاستىعى اياسىنداعى كەلىسىم دە ماقۇلدانىپ, ءتيىستى شەشىمى شىعارىلدى. وسى راتيفيكاتسيانىڭ ارقاسىندا ەندى ەلىمىزدىڭ قىزمەت ەكسپورتتاۋشىلارى سينگاپۋر نارىعىنا شىعا الادى.
ءماجىلىس راتيفيكاتسيالاعان قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساۋداسى جانە ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىم بىلتىر 22 مامىردا استانادا جاسالعان. قوس تاراپتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋدى كوزدەگەن قۇجات ەكى ەل اراسىندا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ەركىن ساۋداسى تۋرالى العاشقى كەلىسىم بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار الدىندا ەلىمىزدىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ حابارلادى.
– سينگاپۋر كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردە دامۋدىڭ وزىق تاجىريبەسىنە يە, بۇعان ونىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى مەن يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرى دالەل بولا الادى. بۇل ەل – وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ايماعىنداعى جانە جالپى الەمدىك ەكونوميكاداعى فلاگمان, سونداي-اق ءىرى IT جانە قارجى حابى. قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى 1,8 ملرد دوللاردى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە, وتاندىق ەكسپورت – 94%. قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساۋداسى بىلتىر 9,6 ملن دوللارعا جەتىپ, قازاقستان تاراپىنىڭ قىزمەتتەر ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى 37%-دى قۇراعان. ياعني ەلىمىزدىڭ قىزمەت بەرۋشىلەرى – 3,5 ملن, ال سينگاپۋرلىقتار 6 ملن دوللارعا قىزمەت كورسەتتى, – دەدى مينيستر ا.شاققاليەۆ.
جالپى, بۇل كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ وتاندىق قىزمەت بەرۋشىلەردىڭ سەرىكتەس نارىققا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار قازاقستان كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن كاسىپورىندار قۇرۋعا, ءوزارا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا جانە قورعاۋعا باعىتتالعان قوسىمشا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلادى. كەيىنگى 10 جىلدا سينگاپۋردىڭ قازاقستانعا سالعان تىكەلەي ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 1,7 ملرد دوللاردى قۇراعان ەكەن.
كولىك سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر
ءماجىلىس كولىكتى دامىتۋعا جانە كولىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىن تالقىلادى. الدىمەن وسى ماسەلە تۋرالى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ ەسەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان تەمىر جولى» اق كومپانيالار توبىنىڭ قارىزى 10 جىلدا 928 ملرد تەڭگەدەن 2,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 212,7 پايىزعا ۇلعايعان.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەسەبىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى كۇتىپ ۇستاۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى دە ايتىلدى. وعان باستى سەبەپ – جولداردىڭ پايدالانۋ تەحنيكاسى مەن نورماتيۆكە سايكەس جابدىقتالماۋى. سونىمەن قاتار تالقىلاۋدا ۆاگونداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ۆاگونداردىڭ سانيتارلىق تالاپقا ساي كەلمەۋى, جول ساپاسىن باقىلاۋدى تولىق تسيفرلاندىرۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋى مەن قۇنىنىڭ جوعارىلاۋى سىندى سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەر ءسوز بولدى.
وتىرىس بارىسىندا ۇكىمەت پەن كولىك مينيسترلىگىنە جانە «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-نا قارىز جۇكتەمەسىن ازايتۋ شارالارىن قابىلداۋ, تەمىرجول كولىگى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, تاسىمالداۋشىنىڭ جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى مىندەتتەمەلەرىن بەلگىلەۋ, اكتيۆتەردى رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە جاڭارتۋ شارالارىن جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. سونداي-اق كونكۋرستار وتكىزۋ ۇدەرىستەرىن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تەمىرجول تاسىمالدارىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ءبولۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, جەكە ينۆەستيتسيالار ارقىلى ماگيسترالدىق تەمiرجول جەلiلەرiن دامىتۋ ءۇشiن جاعداي جاساۋ, سالماق ولشەمدەرى ارتىپ كەتكەن اۋىر سالماقتى اۆتوكولىك قۇرالدارىن اۆتوموبيل جولدارىنا جىبەرمەۋ شارالارى دا جۇكتەلدى.
ارنايى ورتالىق قۇرىلادى
ءماجىلىس تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. زاڭدى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازاماتتاردى قولجەتىمدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ازىرلەگەن.
ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ۇلىقبەك تۇماشينوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى قۇرىلماق. وسى ماقساتتا «وتباسى بانكى» اق ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتىنا اينالادى. تۇرعىن ءۇيدى ورنالاستىرۋ, ەسەپكە الۋ جانە ءبولۋ فۋنكتسيالارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان وسى ينستيتۋتقا بەرىلەدى.
ەكىنشى وقىلىمعا دايىنداۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار «وتباسى بانكىنىڭ» ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر جۇيەسىندە جانە دەپوزيتتەرگە مىندەتتى كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىندە ساقتالۋىنا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. سونداي-اق بانك قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋ جالعاسا بەرەتىن بولدى.
سونىمەن قاتار «تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى» جاڭا ەلەكتروندى دەرەكتەر بازاسى قۇرىلادى, وندا باسپاناعا مۇقتاج جانە «وتباسى بانكىندە» تىركەلگەن ازاماتتار تۋرالى مالىمەتتەر قامتىلادى. بۇعان قوسا زاڭ جوباسىنا «ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز» ازاماتتارعا جالعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەرگە ەندى «جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىن بەرۋ» تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلىپ, قولداۋ تاپتى.
– ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا عانا بەرىلەتىنى بەلگىلى. بۇل ازاماتتارعا جالعا بەرىلەتىن باسپانانى جەكە مەنشىك رەتىندە قالدىق قۇنىمەن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي جاڭا جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىن بارلىق وڭىردەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جاتاتىن 51 مىڭ ازامات پايدالانا الادى, – دەدى ۇ.تۇماشينوۆ.
ەندىگى جەردە بۇرىن مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان باسپانا الىپ, ونى جەكەشەلەندىرىپ العان ازاماتتاردى تىركەۋدەن باس تارتۋ نورماسى دا ەنگىزىلەدى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا يپوتەكالىق نەسيە العاندار دا تىركەلمەيدى.
– جالعىز باسپاناسى «اپاتتى تۇرعىن ءۇي» دەپ تانىلعان ءۇيدىڭ ورنىنا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيگە جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىن بەرۋ ەنگىزىلىپ وتىر. ول دا قولداۋ تاپتى. بۇل ۇسىنىس 1 600 استام ازاماتتىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان. «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 13-بابىنىڭ 8-تارماعىنا سايكەس, مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرىپ جاتقان ۇيلەردى 11 ساناتقا «مەنشىگىنە وتەۋسىز الۋعا» قولدانىستاعى قۇقىق ساقتالدى. دەپۋتاتتاردىڭ تۇزەتۋىنە ۇكىمەت وڭ قورىتىندىسىن بەردى, – دەگەن بايانداماشى مەملەكەتتىك قوردان باسپانا الۋ باسىمدىقتارىنىڭ تىزبەسى كەڭەيتىلەتىنىن دە جەتكىزدى.
جاڭا زاڭدا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قامتىلعان توپتارىنىڭ ءتورت ساناتى ءۇشىن مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان باسپانا الۋدىڭ باسىم قۇقىعى ساقتالادى. بۇلار – سوعىس ارداگەرلەرى, جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, كوپبالالى انالار, «التىن القا», «كۇمىس القا» يەگەرلەرى, سونداي-اق كوپبالالى وتباسىلار.
قىزمەت بابىندا قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارىنا باسپانا بەرىلەدى. زاڭدا مەملەكەتتىك نەمەسە قوعامدىق مىندەتتەرىن, اسكەري بورىشىن وتەۋ كەزىندە, ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋ جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ كەزىندە قازا تاپقان ادامداردىڭ وتباسىلارىنا تۇرعىن ءۇي بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى ساناتتاعى ازاماتتاردى قىزمەتكەر قايتىس بولعان كۇننەن باستاپ ءبىر جىلدان كەشىكتىرمەي تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى.
بۇدان بولەك حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قامتىلعان توپتارىنىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلەدى. «جەسىرلەر» ساناتى جەكە تاۋەلسىز ساناتقا بولىنەدى. تۇزەتۋلەر اسىراۋشىسىنان ايىرىلعانداردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن ەنگىزىلىپ وتىر.
ازاماتتار اپاتتى ۇيلەردىڭ ورنىنا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردى جەكەشەلەندىرۋگە مۇمكىندىك الادى. دەپۋتاتتار ەنگىزگەن تۇزەتۋلەردىڭ ارقاسىندا بىرقاتار وتانداسىمىز وزدەرى تۇرىپ جاتقان باسپاناعا مەنشىك قۇقىعىن الا الادى. ولارعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعى جالعىز باسپاناسى قاۋىپتى دەپ تانىلعان ازاماتتارعا بەرىلەدى.
وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رومان سكليارعا ساۋال جولداعان «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتى قازىبەك الىشەۆ اقتوبە قالاسى الماتى اۋدانىندا جاڭا اۋرۋحانا قاجەتتىگىنە قاتىستى ماسەلە كوتەردى. ول اقتوبە قالاسىنىڭ شالعاي شەتىندە ورنالاسقان الماتى اۋدانىنىڭ 35 مىڭ تۇرعىنىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن زاماناۋي اۋرۋحانا سالۋ قاجەت دەيدى.
– اۋداننىڭ 35 مىڭ تۇرعىنى قىستا بورانداتىپ, كوكتەم مەن كۇزدە جاڭبىرلاتىپ 7-8 ايالداما قاتىناپ, №2 قالالىق اۋرۋحاناعا بارۋعا ءماجبۇر. ساۋالىمىزدى بۇعان دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە جولداعانبىز. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا, «وڭىرلەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىن دامىتۋ شارالارىن قابىلداۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە» دەگەن شىعارىپ سالما جاۋابىن الدىق, – دەيدى دەپۋتات.
ال ناۋرىز سايلاۋباي قوعامداعى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق جايىن قوزعادى.
– تاريحى تەرەڭ ءبىلىم وردالارىنداعى جەمقورلىق جانە بالدىرعانداردىڭ تاماعىنا تالاسقاندار قازىرگى تاڭدا تىيىلماي تۇر. جەمقورلىق ارەكەتى مەكتەپكە قاراپايىم ەدەن جۋشى, كۇزەتشى جانە اۋلا سىپىرۋشى بولىپ جۇمىسقا تۇرايىن دەسەڭ دە جاعاڭنان الىپ, تىعىرىققا تىرەيدى. ۇستاز بولىپ, شاكىرت تاربيەلەيمىن دەسەڭىز ونىڭ ستاۆكاسى بولەك اڭگىمە. جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن جاس ماماننىڭ ساعى سىنىپ, وسىنىڭ كەسىرىنەن باسقا سالاعا كەتۋگە ءماجبۇر, – دەگەن دەپۋتات ءسوزىنىڭ دايەكتىلىگى ءۇشىن ءبىراز فاكتىنى مىسالعا كەلتىردى.
دەپۋتات وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆقا ەسەپ جۇيەلەرى اراسىنداعى بايلانىستى تۇزەتۋ, ياعني سالاداعى باسشىلار مەن ەسەپشىلەر اراسىنداعى سىبايلاستىقتى جويۋ, مەكتەپتەردە مۇعالىمدەردەن «بەلگىسىز قورلارعا» قاراجات جيناۋدى تىيۋ, بيۋدجەتتىك جوسپار مەن ءبولىنىستىڭ اشىقتىعى جانە وسى جۇيەنى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى اقپاراتتىق اشىقتىقتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەكاقىنى ەسەپتەۋ جانە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ءبىلىم سالاسىنداعى بيۋدجەتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ سىندى ۇسىنىستارىن جولدادى.