قاسىم-جومارت توقاەۆ: ءبىز وزىق تەحنولوگيالار كوشىنىڭ باسىندا بولۋىمىز كەرەك

– بۇگىن سىزدەرمەن عىلىم ورداسىندا جينالىپ وتىرمىز. بۇل – قازاق عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى, – دەپ ءسوز باستاعان پرەزيدەنت ءبىراز جىلدان بەرى جون­دەۋ كورمەگەن عيماراتتىڭ قايتا جاڭارعانىنا قۋانىشىن ءبىلدىردى.

– وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر, سوڭعى كەزدەرى بۇل عيمارات ابدەن توزىپ كەتتى. سوندىقتان مەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن بۇل جەردە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەردىم. سودان بەرى ءبىراز شارۋا اتقارىلدى. ءىشى دە, سىرتى دا زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتىلدى. ەڭ باستىسى, عيماراتتىڭ تاريحي كەلبەتى ساقتالدى. جىل سوڭىنا دەيىن بۇل جۇمىس تولىق اياقتالادى, اباتتاندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. جاڭارعان عىلىم ورداسى بۇگىنگى جانە بولاشاق عالىمدار ءۇشىن قىزمەت ەتە بەرەدى. جالپى, وسى جەردە حالقىمىزدىڭ كوپتەگەن كورنەكتى عالىمى ەڭبەك ەتكەن. عىلىم ورداسىندا ەسىمى ەل تاري­حىندا جازىلعان ءبىرتۋار تۇل­عالا­رىمىزدىڭ ءىزى قالعان. سونداي ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – اكادەميك قانىش ساتباەۆ. بيىل عالىمنىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولدى. اكادەميك قانىش ساتباەۆ ەلىمىزدى وركەندەتۋگە وراسان زور ۇلەس قوستى. «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن. حالقىمىز ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ اشقان جاڭالىقتارىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. قازىر – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ زامانى. وتانىمىزدى كوركەيتەمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن وسى ەكى سالانى دامىتۋىمىز كەرەك. بۇدان باسقا جول جوق, – دەپ وي ساباقتادى.

جيىندا عىلىم سالاسىنا قا­تىستى ماسەلەلەر جان-جاقتى تال­قى­لاندى.

مەملەكەت باسشىسى شيكىزاتقا ارقا سۇيەپ وتىرعان ەل الىسقا بارمايتىنىن, بىزگە ينجەنەرلەر, ونەرتاپقىشتار قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.

– ماماندارىمىز الەمدىك با­سەكەگە توتەپ بەرە الاتىنداي ءبى­لىمدى, بىلىكتى بولۋى كەرەك. بۇگىندە الپاۋىت ەلدەردىڭ اراسىندا بارلىق سالادا باقتالاستىق ءورشىپ تۇر. ءبىز وسى كۇردەلى كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشە باستادىق. ءادىل, ينكليۋزيۆتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋعا كىرىستىك. عىلىم مەن ين­نوۆاتسيا ونىڭ باستى تىرەگى بولۋعا ءتيىس.ءبىز كوشكە ىلەسەتىن ەمەس, كوشتى باستايتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا بولۋىمىز كەرەك. ءبىر سوزبەن, عىلىمي الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋ قاجەت. جالپى, وسى باعىتتا ءبىراز شارۋا اتقارىلىپ جاتىر. مەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس وتىرىسىندا بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردىم. بارلىق ماسەلە مە­نىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمدا. قازىر «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى پار­لامەنتتە قارالىپ جاتىر. كەشە سەنات ونى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇل­دادى. بۇل – وتە ماڭىزدى ءارى كوپ­تەن كۇتكەن قۇجات. عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. عا­لىمدارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كور­سەتۋ ماسەلەسى دە وتە ماڭىزدى. سون­دىقتان زاڭدا عى­لىمي قا­ۋىمداستىق مۇددەسى بارىنشا ەس­كەرىلەتىن بولادى, – دەدى ول.

قازىر مەملەكەت تاراپىنان وتاندىق عىلىم ۇلكەن قولداۋعا يە. ماسەلەن, جىل ساناپ عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ۇلعايعان. بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا ارنال­عان گرانت سانى سوڭعى جىلدارى ءبىر جارىم ەسە كوبەيگەن. بۇگىندە ەلىمىزدە الەمنىڭ بەدەلدى 12 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالى جۇمىس ىستەپ تۇر. الداعى تاڭدا تاعى بىرنەشەۋى اشىلماق. زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارى ارتتى. سونداي-اق تەحنولوگيا پاركتەرى جانە ينجينيرينگ ورتالىقتارى اشىلدى. جىل سايىن 500 عالىم شەتەلدە تاعىلىمدامادان وتەدى. مينيسترلىك جاس عالىمدارعا مىڭداعان گرانت ءبولىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى عىلىمدى دامىتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. وسىنى بايانداي كەلىپ ق.توقاەۆ شەتەلگە ساپارعا شىققاندا عالىمدارمەن ءجيى كەزدەسىپ, ولاردى قازاق عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا شاقىراتىنىن ايتتى.

– وتكەن اپتادا سينگاپۋرلىق عالىمدارمەن جانە ونداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارىمەن ارنايى جۇزدەستىم. ەندى سينگاپۋردا عىلىمي كادرلارىمىزدى وقىتاتىن بولدىق. جالپى, سينگاپۋر سياق­تى ەكونوميكاسى وزىق ەلدەردەن كوپ نارسە ۇيرەنۋگە بولادى. پوست­­يندۋستريالدى داۋىردە الەمگە اشىق بولۋ جانە يننوۆاتسياعا ۇم­تىلۋ كەز كەلگەن ەلدىڭ تابىسقا جەتۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى فاكتور سانالادى. سوندىقتان ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى مۇقيات زەرتتەيمىز جانە ودان ۇلگى الامىز. وزىق تەحنولوگيالار مەن يدەيالاردى ەنگىزەمىز, – دەدى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت تەڭگەرىمدى ءارى سىندارلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزە وتىرىپ, بارلىق مۇددەلى مەملەكەتپەن تەڭقۇقىقتى جانە ءوزارا ءتيىمدى قاتىناس ورناتۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– ءبىز سەرىكتەستىككە باسا ءمان بەرەمىز. ارامىزدى اجىراتىپ, سەنىمگە سىزات تۇسىرەتىن قابىرعا تۇرعىزۋ ءۇشىن ەمەس, ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە باستايتىن كوپىر سالۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىس ىستەيمىز. الايدا قازىرگى ۋا­قىتتا جانجالدار مەن سوعىس ءورتى باسىلماي تۇرعان ايماقتاردا مۇنداي سىندارلى ساياسات جۇرگىزۋ وتە اۋىر. ول ءۇشىن تاباندىلىق پەن سابىرلىق كەرەك. ديپلوماتيا مەن ديالوگ جولىن ۇستانا وتىرىپ, ءبىز ۇيلەسىمدى ءارى ادىلەتتى حالىقارالىق قۇرىلىم قۇرۋدى جاقتايمىز. ءبىز ەل ىشىندە جان-جاقتى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. سونداي-اق قانداي دا ءبىر ساياسي جاعدايدىڭ ىعىنا جىعىلماي نەمەسە بوتەن پىكىرلەرگە ەرمەي, ۇلتتىق مۇددەمىزدى كوزدەيتىن تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرمىز. مەملەكەت باسشىسى رەتىندە مەن ءۇشىن تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جانە ەلىمىزدى قارقىندى دامىتۋ – باستى مىندەت. مەن ءاردايىم وسى نەگىزگى قاعيداتقا باسا ءمان بەرەمىن. بەس جىل ىشىندە ءبىز ساياسات پەن ەكونوميكادان باستاپ, مادەنيەت پەن ءبىلىم بەرۋ ىسىنە دەيىنگى بارلىق ماڭىزدى سالالار بويىنشا اۋقىمدى ءارى ينستيتۋتسيونالدى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرا الدىق. ەڭ باستىسى, ءبىز حالىقتىڭ بويىنداعى شىنايى وزگەرىستەرگە دەگەن سەنىمدى وياتتىق. ءبىز ءوز باعىتىمىزدان قايتپايمىز. قولعا العان رەفورمالاردىڭ ءبارىن جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرا بەرەمىز, – دەپ ويىن تۇيىندەدى.

ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعدارى مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋعا جانە حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتى, اسىرەسە جاستار مۇنى جاقسى ءتۇسىنىپ, رەفورمالاردان شەت قالماعانى ابزال. پرە­زيدەنت كەزدەسۋدە جاس ۇرپاق جاڭ­عىرۋ ۇدەرىستەرىنە اتسالىسىپ, ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفور­مالاردىڭ يگىلىگىن تولىق سەزىنۋى قاجەت ەكەنىن باياندادى.

– دارىندى, تالاپتى جانە ەڭبەكقور جاستار, ونىڭ ىشىندە عالىمدار – زاماناۋي قازاقستاننىڭ جارقىن كەلبەتى. جاس ءارى تەرەڭ ءبىلىمدى ازاماتتار – ۇلتىمىزدىڭ باستى كاپيتالى جانە قوعامداعى وڭ وزگەرىستەردىڭ قوزعاۋشى كۇشى.

حالقىمىز قاشاندا جاڭا­شىلدىققا قۇشتار بولعان. ءاردايىم بىلىمگە, شىعار­ماشىلىققا جانە جاسامپازدىققا ۇمتىلعان, بىرلىك پەن ىنتىماقتى تۋ ەتكەن. بۇ­گىندە حالقىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيى, وزىق ويلاۋ جۇيەسى, ازامات­تاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, كوپ ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋى جانە مادە­ني ارالۋاندىلىعى ۇلتتىق بىرە­گەيلىگىمىز بەن قازاقتىڭ «جۇمساق كۇشى» دەيتىن ۇعىمنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىراۋىز سوزبەن قازاقتىڭ «جۇمساق كۇشى», ياعني «soft power» دەۋگە بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

زامانىندا شوقان, اباي, ءالي­حان, احمەت, قانىش سياقتى ارىس­تارىمىز زيالىلىعىمەن تالايدى تاڭعالدىرعان. وزگە جۇرتتىڭ قازاق تۋرالى پىكىرى وسىنداي تۇلعا­لارىمىز ارقىلى قالىپتاستى. قازىر دە ءوزىنىڭ ءبىلىمى, ونەرى ارقىلى الەمدى مويىنداتىپ جۇرگەن جاستارىمىز از ەمەس. ولار كەز كەلگەن ءتىلدى تەز مەڭگەرىپ, قانداي ورتاعا دا جىلدام بەيىمدەلەدى. مەملەكەت باسشىسى حالقىمىزدىڭ وسىنداي اسىل قاسيەتتەرىنە دە توقتالدى.

– ءبىزدى الەم ەلدەرى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ حالىق رەتىندە تانيدى. بىلىمپازدىق, ەڭبەكقورلىق, ال­عىرلىق پەن جاسامپازدىق – قا­نى­مىزعا سىڭگەن قاسيەت. وسى قاسيەتتەرىمىزدى ءاردايىم ءتيىمدى پاي­دالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز قازىرگى زامانعى تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن جاس عالىمدارعا زور ءۇمىت ارتامىز. جاستاردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا بارىنشا جاعداي جاساپ جاتىرمىز. بيىل ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنان جاس عالىمدار كەڭەسى قۇرىلدى. بۇل كەڭەس تالاپتى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, عىلىم جولىنا جۇمىلدىرادى دەپ سەنەمىن. شاكارىم «جاس كوڭىل­دە جارىق بار», دەپ ايتقان. جاس­تارىمىز جاسامپاز جانە جاڭاشىل بولۋى كەرەك.جاستىق شاق – ۋا­قىتتى بوسقا وتكىزەتىن ەمەس, ەل ءۇشىن تاباندى قىزمەت ەتەتىن كەز. اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ءومىر جولى – وسىنىڭ جارقىن مىسالى. عۇلاما عالىم نەبارى 25 جاسىندا «الگەبرا» وقۋلىعىن جازۋعا كىرىس­كەن. ال 30 جاس شاماسىندا جەزقازعانداعى كەن ورنىن اشقان. جاس عالىمدارىمىز تۋعان ەلىنە پايداسى تيەتىن جۇمىسپەن اينالىسقانى ءجون. ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدى, وتانشىل, مەملەكەتشىل بولۋى ماڭىزدى. جاستارىمىز ادال ازامات بولۋى كەرەك. ەلىنە, ءوز ىسىنە ادال ازاماتتار عانا قازاقستاندى كوركەيتە الادى, – دەپ وي قورىتتى.

سونداي-اق ق. توقاەۆ جاھاندىق پوليۋستەر مەن مەملەكەتتەر اراسىندا كۇشەيە تۇسكەن باسەكەلەستىك – جاڭا داۋىرگە قادام باسقانىمىزدىڭ ايقىن دالەلى ەكەنىن مىسالعا كەل­تىردى.

– بۇرىن ەلدىڭ ءال-اۋقاتى اۋما­عىنىڭ كولەمىنە جانە حالقىنىڭ سانىنا بايلانىستى بولسا, قازىر تەحنولوگيا مەن ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. مىسالى, ءحىح عاسىردىڭ باسىندا جەر شارى حالقىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى قىتايعا تيەسىلى بولعان. بۇل ەلدىڭ الەمدىك ەكونو­ميكاداعى ۇلەسى دە وسى شامادا ەدى. الايدا ءححى عاسىردىڭ باسىنا قاراي جاعداي تۇبەگەيلى وزگەردى. دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ 5 پايىزى عانا تۇراتىن اقش الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 20 پايىزىن يەلەندى. بۇگىندە ەكونوميكالىق باسەكە گەوساياسي كۇرەستىڭ كەزەكتى كەزەڭىنە ۇلاستى. وسى ورايدا يننوۆاتسيانىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. الەمدىك دامۋدان شەت قالماۋ ءۇشىن ەلىمىزدى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ قارقىنىن ۇدەتۋ كەرەك. ءبىز وركەنيەتتىڭ كوشىن قۋىپ جەتەتىن ەمەس, باسىپ وزاتىن مودەلدى نەگىزگە الۋىمىز قاجەت. ايتپەسە, ساعىم قۋىپ جۇرە بەرەمىز. قولدا بار رە­سۋرس­تىڭ ءبارىن جانە باسەكەلەستىك جولىنداعى ارتىقشىلىعىمىزدى تولىقتاي پايدالانۋ ماڭىزدى. جاھاندىق عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا عالىمدار مەن ءبىلىمپازداردىڭ ءرولى بىردەن ارتادى. الايدا ەڭ باي ەلدەردىڭ ءوزى بارلىق سالا بويىنشا جوعارى دەڭگەيدە زەرتتەۋ جۇرگىزە الماي­دى.تابىسقا جەتۋ ءۇشىن باسىم باعىتتاردى ايقىنداپ الىپ, عى­لىمي قاۋىمداستىقتىڭ, مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ كۇش-جىگەرىن جۇ­مىلدىرۋ كەرەك. بۇل رەتتە عالىم­دارىمىز كابينەتتەرىندە تىپ-تىنىش وتىرىپ, تەك تەوريالىق ىزدەنىستەرمەن شەكتەلمەي, ناقتى ىسپەن جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋعا ءتيىس, – دەپ ءسوز ساباقتادى.

ەكونوميكامىزدىڭ اسا ماڭىزدى سالالارى ءۇشىن يننوۆاتسيالىق جوبالار مەن ۇتقىر شەشىمدەر قاجەت ەكەنى انىق. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە وسى باعىتتا, ەڭ الدىمەن, قوعامداعى بارلىق ۇدەرىستەر مەن سالالاردى ودان ءارى تسيفرلاندىرۋعا نازار اۋدارۋ كەرەك دەدى. وسى ورايدا جاس عالىمداردىڭ, ينجەنەرلەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ الەۋەتىن بىرىكتىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارماق.

– بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا جوعارى تەحنولوگيالىق بيزنەس تۋرالى پىكىرىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇگىندە وراسان زور كاپيتال نەمەسە قىزمەتكەرلەردىڭ كوپ­تىگى ەمەس, بىرەگەي يدەيالاردى تۋدىرىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرا ءبىلۋ قابىلەتى باستى ارتىقشىلىق سانالادى. ال ول جاستاردىڭ, وزگەرىستەردەن قورىقپايتىن تاباندى ءارى باتىل ادامداردىڭ, سونىڭ ىشىندە عا­لىمداردىڭ قولىنان كەلەدى. الەمدەگى Google, Microsoft, Apple سياقتى كوپتەگەن تەحنولوگيالىق الپاۋىتتاردىڭ نەگىزىن ستۋدەنتتەر قالاعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تالانتتى كوماندالار پايدا بولادى جانە ولار جاھاندىق نارىقتا كوش باس­تايتىن IT-كومپانيالار قۇرادى دەپ سەنەمىن. ءوز مۇمكىندىگىمىزدى ءمۇلت جىبەرمەي, الەمدىك تەحنولوگيالىق باسەكەدەگى پوزيتسيامىزدى نىقتاي ءتۇسۋ قاجەت. قارجى تەحنولوگياسى مەن ەلەكتروندى ۇكىمەت سالالارىن دامىتۋدا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەدىك. الايدا مۇنىمەن توقتاپ قالۋعا بولمايدى. قازاقستان ەۋرازياداعى ەڭ ءىرى تسيفرلىق حابتاردىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىس. وعان ەلىمىزدىڭ الەۋەتى تولىق جەتەدى. ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى بارلىق سالاعا جىلدام ەنگىزۋ قاجەت.قازىر الەم ەكونوميكاسىنداعى وزىق تەحنولوگيالاردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. ساراپشىلار ونىڭ كولەمى 2030 جىلعا قاراي 16 تريلليون دوللارعا جەتەدى دەپ بولجاپ وتىر. ءبىز وسى كوشتىڭ باسىندا بولۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا تەزىرەك قولايلى جاعداي جاساعانىمىز دۇرىس. بۇل قادام ەكونوميكانى ورنىقتى دامىتۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ تەح­نولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋعا ىقپالىن تيگىزەدى, – دەدى.

قازىر وسى سالانىڭ ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قولعا الىنعان. سۋپەر­كومپيۋتەر جاساۋعا قاتىستى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ يگىلىگىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار, عىلىمي قاۋىمداستىق پەن بيزنەس تە كورەدى. ق.توقاەۆ جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ىسىندە ەلدىڭ كادرلىق الەۋەتى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن جەتكىزدى.

– سوندىقتان بىلىكتى مامان­داردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ كەرەك. جوعارى وقۋ ورىندارى بۇل جۇ­مىسپەن مىقتاپ اينالىسۋى قاجەت. بۇگىندە الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىندە پراكتيكاعا باسىمدىق بەرىلەدى جانە ستۋدەنتتەردىڭ جاڭا­شىلدىققا ۇمتىلىپ, ستارتاپتار ازىرلەۋىنە جاعداي جاسالعان. ەلىمىز­دىڭ وقۋ ورىندارى وسىنداي ادىستەن ۇلگى الۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.

ماشينالىق ۇيرەتۋدى دامىتۋ ماڭىزدى. بۇل ساراپتاما جاساۋ جانە مۇقيات پىسىقتالعان شارالار قابىلداۋ ءۇشىن وزىق تاسىلدەردى يگەرۋگە ىقپال ەتەدى. بىراق اتالعان تەحنولوگيانى كەڭ كولەمدە ەنگىزۋمەن قاتار مۇقيات زەردەلەۋدى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەتىن جاڭا سىن-قاتەرلەر دە پايدا بولادى. ەڭ الدىمەن, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ, قولدانۋ ىسىندە اشىقتىق پەن ەتيكاعا ساي بولۋ ماسەلەلەرىنە باسا ءمان بەرگەن ءجون. ال دەرەكتەردىڭ تاراپ كەتۋى – ءوز الدىنا بولەك قاۋىپ. تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە مالىمەتتەر ساف «التىنعا» اينالادى. سوندىقتان ولاردى تولىققاندى قورعاۋ ما­سەلەسىنىڭ ماڭىزى زور. بۇگىننەن باستاپ كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا مامان دايارلاپ, وزىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.جالپى, قازىر كوز الدىمىزدا الەمدىك ەكونوميكادا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ورىن الىپ جاتىر. عالامدىق دەڭگەيدە ەنەر­گيانىڭ جاڭارتىلاتىن جانە با­لامالى تۇرلەرىن كوبىرەك پاي­دا­لانۋعا نەگىزدەلگەن قۋات كوزىنە كوشۋ قارقىن الدى, – دەدى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قازاقستان 2060 جىلعا قاراي كومىر­تەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋگە نيەتتى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. الايدا ول ءۇشىن ءبىز ەكونوميكانى تەرەڭ ترانسفورماتسيالاۋىمىز كەرەك.

– بۇل كۇردەلى ۇدەرىس زور سىن-قا­تەرمەن قاتار جۇرەدى. تاياۋ بو­لا­شاق­تا ەلىمىز ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىن ايتارلىقتاي سەزىنۋى مۇمكىن. اتالعان ماسەلە جاعدايدى ۋشىقتىرا تۇسەدى. كەيبىر بولجامدار بويىنشا ناقتى شەشىمدەر قابىلدانباسا, 2030 جىلعا قاراي ەنەرگيا قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى التى گيگاۆاتقا جەتەدى. بۇل ەكونو­ميكامىزدىڭ دامۋ قارقىنىن ەداۋىر باسەڭدەتىپ, تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق سالاسىن داعدارىسقا اكەپ سوقتىرادى. ول حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىنا كەرى اسەر ەتەدى. پرو­بلەمانى شەشۋدىڭ ءبىر جولى اتوم ەنەرگەتيكاسى بولۋى مۇمكىن. ەنەرگەتيكالىق سەكتور وكىلدەرى وسى امالدى ءبىراۋىزدان قولدايدى. قازاقستان تابيعي ۋران ءوندىرۋ كو­لەمى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا. ءبىز يادرولىق وتىننىڭ كوم­پونەنتتەرىن ءوز ەلىمىزدە وندىرەمىز. بۇل – باسەكەلەستىكتەگى ءبىزدىڭ باس­تى ارتىقشىلىعىمىز. ونى پايدالانا ءبىلۋىمىز قاجەت. اتالعان ماسەلەنى قوعامدا جانە كاسىبي ورتادا كەڭ اۋقىمدا ءارى جان-جاقتى تالقىلاۋ كەرەك. بىراق پوپۋليزم مەن داۋ-دامايعا جول بەرۋگە بولمايدى. عىلىمي قوعامداستىق بۇعان قوماقتى ۇلەس قوسىپ, وبەكتيۆتى جانە پراگماتيكالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن سالماقتى پىكىر ايتادى دەپ ويلايمىن. يادرولىق ەنەرگەتيكانى قۇرۋعا قاتىستى سوڭعى شەشىمدى حالىق جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدايدى, – دەپ وي قورىتتى.

جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قارقىندى دامىتۋ جاعدايىندا ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋ كەرەك. «جاسىل» سۋتەگى وندىرىسىندە الەۋەتىمىز مول. قازىردىڭ وزىندە بۇل سالادا سەرپىندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. وسىنى ايتا كەلىپ پرەزيدەنت مۇناي حيميا­سىندا ءداستۇرلى پلاستيك جانە جاڭا ماتەريالدار سياقتى قوسىمشا قۇنى جوعارى ونىمدەر شىعارۋدى جولعا قويۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

– «جاسىل» ەكونوميكانىڭ دامۋى اككۋمۋلياتور وندىرىسىنە قاجەتتى سيرەك جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارعا سۇرانىستى ارتتىرادى. مىسالى, ساراپ­شىلاردىڭ باعالاۋىنشا, كو­مىر­تەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن عاسىر ورتاسىنا قاراي ەۋروپاعا قازىرگىدەن 35 ەسە كوپ ليتي قاجەت بولادى. بىزدە وسى جانە وزگە دە مەتالداردىڭ مول قورى بار. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, بۇل سالاعا ۇزدىك الەمدىك تاجى­ري­بەنى ەنگىزۋ قاجەت.ماشينا جاساۋ باعىتىنىڭ بولاشاعى زور. ەلى­مىزدە كولىك قۇراستىراتىن بىر­قاتار كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ ۇلەسىن جانە تەحنولوگيانىڭ يمپورتىن ارتتىرۋ كەرەك, – دەدى ول.

سونداي-اق وتاندىق مەديتسينا, فارماتسەۆتيكا, بيوتەحنولوگيا سالاسىنداعى عالىمدارىمىزدىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. بۇگىندە ەلىمىزدە سۇرانىسقا يە پرەپاراتتاردىڭ بالاماسىن, ۆاكتسينالاردى جانە باسقا دا مەديتسينالىق ونىمدەردى وندىرۋگە قابىلەتتى ءىرى كاسىپورىندار تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى حالىقتى وتاندىق مەديتسينالىق بۇيىمدارمەن جانە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەرۋ ماڭىزىن ءسوز ەتتى.

ء«بىز وسى سالادا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جەتەكشى كومپانيالارمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ جاتىرمىز. وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋى حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنان كورىنەدى. قازاقستاندا بۇل مەجە 75 جاستان استى. بىراق وسى كورسەتكىش بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردەن ونداعان جىلعا ارتتا قالىپ قويدىق. بۇل – ءبىز ۇمتىلاتىن ماقساتتىڭ ءبىرى», دەدى ول.

قازاقستان اگروونەركاسىپ كە­شەنىن دامىتۋدا مول الەۋەتكە يە ءارى ايماقتاعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى. پرەزيدەنت وكىنىشكە قاراي, بۇل – العا قويىلعان مۇرات قانا ەكەنىن ايتتى. ول ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.

– اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بار­لىق مۇمكىندىكتى ىسكە اسىرۋ ماق­ساتىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرۋ قاجەت. سوندىقتان اگرار­لىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ ءمانى زور. عالىمدارىمىز مالدىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىسىپ, كليماتىمىزعا بەيىمدەلگەن, مول ءونىم بەرەتىن ءارى قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى وسىمدىك سۇرىپتارىن شى­عارىپ جاتىر. بۇل جۇمىستى بارىنشا كۇشەيتۋ قاجەت.ەلىمىزدىڭ وراسان زور كولىك-لوگيستيكالىق الە­ۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى الەمدىك ساۋدادا مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. 2027 جىلعا قاراي وسى ءدالىز ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن جىلىنا 10 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەلىمىزدىڭ ەۋرازياداعى باستى ترانزيت حابى رەتىندەگى ءرولىن نىعايتۋ ءۇشىن اۆتوكولىك, اۋە جانە تەمىرجول تاسىمالىن دامىتقان ءجون, – دەدى.

جيىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتى­راۋداعى وتىرىسىندا جول سالۋ جانە جوندەۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستاردى باستاۋدى تاپسىرعانىن ايتىپ ءوتتى. بۇل كەمىندە 12 مىڭ شا­قىرىم اۆتوجولدى قامتيدى ەكەن.

– اۆتوكولىك جولدارى – ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ كۇرە تامىرى. نەگىزگى قالالارىمىز بەن ايماقتارىمىزدىڭ اراسىن ساپالى جولدارمەن جالعاۋ ماڭىزدى. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن – ساپالى جولدارمەن. اشىعىن ايتساق, جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى ءارى بۇل ماسەلە ءجيى كوتەرىلەدى. جول ساپاسىنىڭ ناشارلىعىنا قاتىستى حالىقتىڭ نارازىلىعى ورىندى. ونىڭ سەبەبى كوپ. ەڭ باستىسى, سالانى جەمقورلىق جايلاعان. ۇكىمەت پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنت­تىگىنە جول قۇرىلىسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. مەملەكەت بولەتىن قارجىنىڭ بارلىعى تالان-تاراجعا تۇسپەي, تەك قانا قۇرىلىسقا جۇم­سالۋى كەرەك. بۇل قازىر باسىم مىندەت. ماسەلەن, قىزىلوردا – جەزقازعان اۆتوكولىك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسى بىرقاتار ايماقتىڭ, ونىڭ ىشىندە, جاڭادان قۇرىلعان ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرۋى كەرەك ەدى. بىراق جوندەۋ جۇمىستارى وتە ناشار جۇرگىزىلگەن. حالىق ونداعان جىلدان بەرى جولدىڭ  جاقسارعانىن كۇتىپ وتىر.

ءبىر جاعىنان, ەلىمىزدەگى اۆتو­كولىك جولدارىنىڭ جاي-كۇيىنە وبەكتيۆتى مونيتورينگ جۇر­گىزى­لۋگە ءتيىس. ناقتى احۋالدى اي­قىن كورسەتەتىن تىڭ تاسىلدەردى وي­لاستىرعان ءجون. جول قۇرىلىسى جانە رەكونسترۋكتسيا جۇمىستارى كەزىندە بارلىق قاجەتتى قۇزىرەتكە يە, نارىقتاعى بەدەلى ءمىنسىز, جاۋاپتى وتاندىق جانە شەتەلدىك كوم­پانيالاردىڭ الەۋەتىن بارىن­شا پايدالانۋ كەرەك. بۇل ىسكە اشىقتان-اشىق دەمپينگپەن اينالىساتىن جالعان كومپانيالاردى تارتۋدىڭ قاجەتى جوق. ساپالى جول جالپىۇلتتىق مىندەتكە اينالۋى كەرەك. جولدىڭ ساپاسى جاقسارماي, ەلىمىزدىڭ دامۋى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ مۇمكىن ەمەس, – دەدى ول.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى اۆتوماگيسترالداردى پايدالانۋ ىسىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.

– جول جابىندىسىن بۇزاتىن بىرنەشە توننالىق جۇك كولىكتەرىنە ايىپ­پۇل سالۋ كەرەك.قارجى قۇ­يىپ قانا قويماي, عىلىمنىڭ دا جەتىستىكتەرى قولدانىلاتىن جوبا بولعاندىقتان جوعارى ساپالى كولىك ماگيسترالى كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ جارقىن كەلبەتى سانالادى. سوندىقتان جول سالاسىنداعى قازاق­ستاندىق كومپانيالار عى­لىمي ءتاسىلدى قولدانۋعا جانە ين­نوۆاتسيالاردى ەنگىزۋگە جاڭا مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانۋى قاجەت.جالپى, بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن عىلىمي مەكەمەلەر مەن بيزنەستىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل جۇمىس بارىسىندا عىلىمي يدەيالاردى كوممەرتسيالىق تابىستى ونىمگە اينالدىراتىن يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەر, تەحنوپاركتەر مەن بيزنەس-ينكۋباتورلار اشىلادى. مۇنداي قۇرىلىمدار ءتيىستى جوبالارعا يدەيادان باستاپ ونى نارىقتا جۇزەگە اسىرۋعا دەيىنگى بارلىق كەزەڭدە قولداۋ كورسەتۋى كەرەك, – دەپ ءسوزىن ءبىر تۇيىندەپ ءوتتى.

سونداي-اق پرەزيدەنت ەلدى مەكەندەردەگى تۇرمىس ساپاسىن جاق­سارتۋ ءۇشىن وزىق تەحنولوگيالاردى كوبىرەك پايدالانۋ قاجەت ەكەنىنە دە توقتالدى.

– ءبىزدىڭ قالالارىمىز, ءتىپتى اۋىل­دارىمىز دا سمارت ستاندارتىنا ساي بولۋى كەرەك. بۇل – ۇكىمەت پەن اكىمدەر باسىمدىق بەرۋگە ءتيىس باعىتتاردىڭ ءبىرى. بىراق وسى جۇمىسپەن وبلىس باسشىلارىنىڭ ەشقايسىسى بىلەك سىبانىپ اينالىسپايدى. سوندىقتان ناتيجە جوق.الماتى وبلىسىندا سالىنىپ جاتقان Alatau City «اقىلدى قا­لانىڭ» جارقىن ۇلگىسىنە اينالۋى قاجەت. بۇل قالا سينگاپۋرلىق «Surbana Jurong» كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتىر. شاھار ءومىر سۇرۋگە, بيزنەس جۇرگىزۋگە ىڭعايلى ءارى جەتەكشى حالىقارالىق ىسكەرلىك حابقا اينالۋى كەرەك. اتالعان جوبا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.وتان­دىق عىلىمنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەتى – تابيعي جانە تەحنوگەندى سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ ءارى ونىڭ الدىن الۋ. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىز سۋ تاسقىنى, سەيس­ميكالىق قاۋىپ, ەنەرگەتيكالىق اقاۋ, قۇرعاقشىلىق جانە ەپيدەميا سياقتى كۇردەلى سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلدى, – دەدى.

جۋىردا بولعان الاپات تاسقىن سالدارىنان ونداعان مىڭ وتباسى زارداپ شەكتى. كوپتەگەن ادام دۇنيە-مۇلكىنەن ايىرىلدى. ەكونوميكاعا وراسان زور زيان كەلدى. اپات سالدارىن جويۋعا توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ بارلىق كۇش-قۇرال­ى جۇمىلدىرىلدى جانە باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ جەكە قۇرامى قاتىستى. سۋ تاسقىنى كە­زىندە 120 مىڭعا جۋىق ادام, ونىڭ ىشىندە 45 مىڭ بالا قۇتقارىلىپ, ەۆاكۋاتسيالاندى. وسى جاعدايعا ارنايى توقتالعان ق. توقاەۆ باتىلدىق پەن قىزمەتتىك مىندەتتەرىنە ادال­دىقتىڭ ناعىز ۇلگىسىن كورسەتكەن توتەنشە جاعدايلار جانە قۇتقارۋ قىزمەتىنىڭ بارلىق قىزمەتىنە ال­عىسىن ايتتى.

– قۇتقارۋشىلارىمىزدىڭ ۇيلەسىمدى ءارى شۇعىل ءىس-ارەكەتى مەم­لەكەتىمىز ءۇشىن ادام ءومىرى ەڭ جوعارى قۇندىلىق ەكەنىن ناقتى كورسەتتى. ءبىز بۇل قيىن سىناقتان ازامات­تارىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىن­تىماعىنىڭ, ءبىر-بىرىنە جانا­شىرلىعىنىڭ ارقاسىندا سۇرىنبەي وتتىك. حالقىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ ايقىن دالەلىنە اينالعان ەرىك­تىلەردىڭ ەرەن ەڭبەگى ەرەكشە قۇرمەتكە لايىق. ولار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن سۋ باسقان وڭىرلەرگە بارىپ, بوگەندەر سالدى. حالىقتى ەۆاكۋاتسيالاۋعا اتسالىسىپ, زارداپ شەككەن ادامدارعا گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ەرىكتىلەر كۇن سايىن جوعارى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, جاناشىرلىق پەن كومەك كورسەتۋدىڭ جانە دۇنيەنى جاقسارتۋعا دەگەن شىنايى ۇمتىلىستىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى.

سونىمەن قاتار احۋالدى دەر كەزىندە بولجاي العاندا, تابيعات اپاتىنىڭ سالدارى ايتارلىقتاي اۋىر بولماس ەدى. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا الماتى اكىمدىگى سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عيما­راتىن جوندەۋگە قارجى ءبولدى. قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى جوندەۋ كورمەگەن عيماراتتا عالىم­دار ادام توزگىسىز جاعدايدا جۇمىس ىستەپ جاتىر, – دەدى ول.

قازىر سۋ شارۋاشىلىعىن بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ – وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىن تارازداعى قازاق گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينس­تيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋدى تاپ­سىرعان ەدى. وسى ماسەلەگە توق­تالدى.

 – بىزگە سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ, گيدرومەليوراتيۆتىك جانە ەكولو­گيالىق تۇراقتىلىقتىڭ قازىرگى ماسەلەلەرىن شەشۋگە قابىلەتتى ماماندار دايارلايتىن, وسى سالاداعى عىلىمي بازانى نىعايتاتىن جوعارى وقۋ ورنى قاجەت. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جەدەلدەتۋدى تاپسىرامىن. جالپى, تابيعات اپاتتارىن باقىلاۋ, باعالاۋ جانە بولجاۋ, سونداي-اق تابيعي رەسۋرس­تاردى ساقتاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ كەرەك. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ونجىلدىقتاردا تابيعات اپاتتارىنىڭ سانى ايتارلىقتاي وسكەن. بۇۇ بولجامى بويىنشا الداعى ونجىلدىقتىڭ باسىندا الەمدە جىلىنا 560-قا جۋىق تا­بيعات اپاتى بولادى. وسى ورايدا عالىمدار اۋا رايى قۇبىلۋىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىن كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستىرادى. مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكانىڭ دامۋى­نا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتىنا وراسان زور كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. سوندىقتان قازىر الەمدىك قاۋىمداستىق كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسكە باسا نازار اۋدا­رىپ وتىر. بۇل ىسكە قازاقستاننىڭ الماتىدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كليمات جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرى جونىندەگى جوبالىق كەڭسەسىن اشۋ تۋرالى باستاماسى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الادى. ۋا­قىت وتكەن سايىن سەزىلىپ كەلە جاتقان سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسى ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز ءۇشىن وتە وزەكتى بولىپ وتىر. سۋ – نەگىزگى تىرشىلىك كوزى. وعان ەكونوميكالىق دامۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ادامداردىڭ تۇرمىس ساپاسى تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋ, ۇتىمدى پايدالانۋ جانە سالانى باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى جۇيەلى عىلىمي جۇمىستاردى قولعا الۋ كەرەك, – دەپ وي ءتۇيدى.

سونداي-اق پرەزيدەنت 2026 جىلى بۇۇ اياسىندا ەلىمىزدە ايماقتىق كليماتتىق سامميت وتەتىنىن اتاپ ءوتتى. سامميت كلي­ماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەستە حالىقارالىق قو­عامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىك­تىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتتى. سونىمەن بىرگە قوعامدا ەكولوگيالىق ما­دەنيەت قا­لىپ­تاستىرۋ جانە قور­شاعان ور­تاعا قامقورلىقپەن قاراۋ سياق­تى قۇندىلىقتاردى ناسي­حاتتاۋ ماڭىزدى. قازىرگى جاع­دايدا ەكو­لوگيالىق ويلاۋ قابىلەتى بار­لىق ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي باع­دارلامانىڭ نەگىزى بولۋى كەرەك. تابيعات رەسۋرستارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ جانە قور­­شاعان ورتاعا قامقورلىق تانىتۋ قوعامدىق سانانىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالۋى قاجەت.

– بيىل ەلىمىزدە «تازا قازاق­ستان» اكتسياسى باستالدى. بۇل – جاي ناۋقان ەمەس, بۇل –حالقىمىزدىڭ كوزقاراسىن, بولمىسىن وزگەرتە الاتىن وتە ماڭىزدى جوبا. اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستاماعا, اسىرەسە جاستار بەلسەنە اتسالىستى. بۇل دا – جاقسى ءۇردىس. از ۋاقىت ىشىندە 2,5 ميلليوننان استام اعاش ەگىلدى, 200-دەن استام وزەن-كولدىڭ جاعاسى تازارتىلدى. وسى باستاما تۇراقتى جالعاسىپ, جاقسى داستۇرگە اينالۋى قاجەت. بۇل اكتسيا تال ەگىپ, قوقىس جيناۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. اتقارىلاتىن باسقا دا شارۋا كوپ. ەڭ باستىسى, بارلىعى شىن نيەتپەن جاسالۋى كەرەك. «تازا قازاقستان» اكتسياسى ايماقتاردا قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن مەن مۇقيات قاداعالاپ وتىرامىن. مۇنى, ەڭ الدىمەن, اكىمدەردەن تالاپ ەتەمىن. ءبارىن اكىمگە جۇكتەپ, قاراپ وتىرۋعا دا بولمايدى. جاز ماۋسىمى باستالدى, ەندى ىشكى تۋريزم جاندانا تۇسەدى. دەمالۋعا شىققان ءار ازامات تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا ءتيىس. تازالىقتىڭ باستى كەپىلى – اينالانى لاستاماۋ. بۇل – بارشاعا ورتاق مىندەت, – دەدى ول.

كەلەلى جيىندا ەلىمىزدە قو­قىس وڭدەيتىن كاسىپورىندار سالۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ونسىز قالالارىمىز تازا بولمايتىنىن ايتتى.

– جالپى, «تازا قازاقستان» دەگەن ءسوزدى كەڭ اۋقىمدا تۇسىنگەن ءجون دەپ سانايمىن. تازالىق ەڭ اۋەلى ادامنىڭ سانا-سەزىمىنەن باستالۋعا ءتيىس. پەيىلى تازا ادامنىڭ ءىسى بەرەكەلى بولادى.ءبىز قازىر ۇلت ساپاسىن جاقسارتۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىرمىز. مەن اتىراۋدا وتكەن قۇرىلتايدا جاڭا قۇندىلىقتار قالىپ­تاستىرۋ ماسەلەسىنە توق­تالدىم. قازىر مەملەكەت پەن قو­عامنىڭ اراسىندا وسىعان قاتىستى ورتاق ۇستانىم بار. بۇل قۇن­دى­لىقتار وقۋ ورىندارىنىڭ تاربيە جۇمىسىنا ارقاۋ بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قوعامدا وزبىرلىق پەن قاتىگەزدىك تىيىل­ماي تۇر. مۇنداي جاعىمسىز ءۇردىس, اسىرەسە جاستار اراسىندا بەلەڭ الۋدا.ءبىز ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن اشىق ايتۋى­مىز كەرەك. الەۋمەتتىك جەلى بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا كەرى اسەر ەتىپ جاتقانى ءسوزسىز. بىر­اق ءبارىن الەۋمەتتىك جەلىگە جابا سالۋعا بولمايدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىندە كەمشىلىكتەر كوپ. وت­باسى تاربيەسىندە دە ولقىلىق بار. ءاربىر اتا-انا بالاسىنا دۇرىس ءتا­لىم-تاربيە بەرۋى قاجەت. ۇل­كەن­دەر ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى ءىس-ارە­كەتىمەن بالالارعا ۇلگى بولۋى كەرەك. ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ ءبارى قور­شاعان الەممەن ۇيلەسىمدى, اتا-اناسى مەن جاقىندارىنىڭ سۇيىس­­پەنشىلىگىنە جانە مەيىرىمىنە بو­لەنىپ ءوسۋى ماڭىزدى. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, وتباسىنداعى زورلىق-زوم­بىلىق سىندى قاراڭعىلىقتىڭ, مو­رالدىق دەگراداتسيانىڭ ءورشۋىن ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ قاجەت, – دەدى ول.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قوعامدا تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىق ماسەلەسى كەڭىنەن تالقى­لانىپ جاتقانىن ءسوز ەتتى. بۇل اگرەس­سيا مەن قاتىگەزدىكتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە توزبەيتىنىن كورسەتىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ قوعامنىڭ قۇن­دىلىقتار جۇيەسىندەگى وڭ وزگەرىس­تەردى كورسەتەدى.

– مەن پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىسكەن العاشقى كۇندەردەن باس­تاپ ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇ­­قىقتارىن قورعاۋعا باسا ءمان بە­رەمىن. ءبىز بۇل باعىتتا زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق شارالاردى دايەكتى تۇردە قابىلداپ كەلەمىز.2022 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى جولداۋىمدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋدى تاپسىردىم. ارينە, جۇرتشىلىقتىڭ ءبارى بىردەي ەمەس, دەگەنمەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىستىق ارەكەت دەپ تانۋدى جاقتاعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سول كەزدە بۇل باعىتتاعى نەگىزگى نورمالار مەن باستامالاردىڭ جۇمىس ىستەپ تۇر­عانى جانە كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, سونداي-اق قوعامنىڭ كون­سەرۆاتيۆتى بولىگى بۇل زاڭعا

قارسى بولادى دەگەن پىكىر ايتىلدى. بىراق مەن مۇنداي تاعىلىق ارەكەتپەن قۇقىقتىق, اسىرەسە زاڭ­نامالىق تۇرعىدا كۇرەستى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن قاداپ ايتتىم. وز­دەرىڭىزگە ءمالىم, بيىل ءساۋىر ايىندا تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەي­تەتىن, ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتەتىن زاڭعا قول قويدىم. ەكى اپتادان كەيىن بۇل تولىق­تىرۋلار كۇشىنە ەنەدى.جاڭا نورمالار ءبىزدىڭ قوعامدى جاڭعىرتۋعا, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن. ويتكەنى ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن جان-جاقتى قورعاۋ ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا مۇلدەم قايشى كەلمەيدى, كەرىسىنشە ولاردى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى.انا – ۇلتتى تاربيەلەيدى. ايەلدى قۇرمەتتەي بىلەتىن قوعام شىن مانىندە وركەنيەتتى, مادەنيەتتى قوعام بولماق. ارينە, ءبىر زاڭمەن بارلىق ماسەلە شەشىلمەيتىنى انىق. ەڭ باستىسى, وزگەرىستى اركىم وزىنەن باستاۋى كەرەك. ءار ۇيدە وتباسى قۇندىلىقتارى ورنىعۋى قاجەت. ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپ­تاس­تىرۋ وسىنداي قاراپايىم دۇنيەدەن باستالادى, – دەپ پاراساتتى وي تۇيىندەدى.

سونداي-اق پرەزيدەنت ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى ۇنەمى ايتادى. ەلىمىزدە وسى باعىتتا وتكەن بەس جىل ىشىندە ءبىراز شارۋا اتقارىلعان. ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جالاقى كو­تەرىلدى. باسقا دا الەۋمەتتىك قول­­داۋ شارالارى قولعا الىندى. مەم­لەكەتتىك ماراپاتتار دا نا­عىز ەڭ­بەك ادامىنا تاپسىرىلىپ جاتىر. وسىنداي ناقتى جۇ­مىستىڭ ناتي­جەسىندە ءتۇرلى مامان­دىق يەلەرىنىڭ بەدەلى ارتا ءتۇستى. مەملەكەت باسشىسى وسى تاراپتا وي قورىتا كەلىپ:

«ماماندىقتىڭ جامانى جوق. ەلىمىز ءۇشىن بارلىق كاسىپ يەلەرى قاجەت. ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرى اتانعان ادام مىندەتتى تۇردە تابىسقا جەتەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل – قوعامدا ەڭ­بەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىكتى جاپپاي دارىپتەۋ دەگەن ءسوز. باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت بولۋ ءۇشىن قوعامدا وسى قۇندىلىقتار ورنىعۋى قاجەت», دەدى.

قازىر مەملەكەت تاراپىنان عا­لىمدارعا بارىنشا قولداۋ كورسە­تىلىپ جاتىر. ماسەلەن, الداعى ەكى جىلدا جاس عالىمداردىڭ زەرت­تەۋىنە بولىنەتىن گرانت سانى تاعى دا كوبەي­مەك. بيۋدجەتتەن 18 ميلليار­د تەڭگە بولىنەدى. بىلتىر 284 جاس عالىم باسپانا العان. بيىل مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى­مەن ولارعا تاعى 200 پاتەر بەرىلەدى. وتاندىق عىلىمدى, جالپى عا­لىم­داردى قولداۋ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسادى.

سونداي-اق جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزي­دەنتى جانىنداعى ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرە­زيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ, ۇلت­تىق عى­لىم اكادەمياسى جا­نىن­داعى جاس عالىمدار كەڭەسى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى شاحيسلام لايسحانوۆ ءسوز الدى.