جاقىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازان فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى كەلىسىم اياسىندا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ فيلولوگيا جانە مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيا ينستيتۋتىندا «اباي اتىنداعى قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى ورتالىعى» اشىلدى.
ەكى ءجۇز جيىرما جىلدىق تاريحى بار, ءبىلىم سالاسىندا وراسان زور تاجىريبەسى مەن عىلىمي ىزدەنىستەرگە باي قازان فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنا ارنالعان ورتالىقتىڭ اشىلۋى – ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى. بۇل ابايتانۋدىڭ جاڭا بەلەسىنىڭ ناتيجەلى جۇمىستارىنىڭ, يگى ىستەردىڭ باستاماسى بولارى دا انىق.
سالتاناتتى ءىس-شاراعا ەلىمىزدىڭ قازان قالاسىنداعى باس كونسۋلى ەرلان ىسقاقوۆ, قفۋ پرەزيدەنتى رياز مينزاريپوۆ, شارۋاشىلىق قىزمەتى جونىندەگى پرورەكتور الماز مينگۋلوۆ, فمكي ديرەكتورى راديف زامالەتدينوۆ, ەۇۋ باسقارما مۇشەسى – اكادەميالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پرورەكتور ارداق بەيسەنباي, ەۇۋ كولىك-ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءومىرجان قوقاەۆ, تاتارستان حالىقتار دوستىعى ءۇيىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر كادىروۆ, «رەسەي – يسلام الەمى: KazanForum» فورۋمىنىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى قاتىستى.
ءىس-شارا بارىسىندا ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى جاڭاشا تۇرعىدا زەردەلەنگەن عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەر مەن كىتاپتاردى تابىستاپ, ۇلى اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى كەلەلى جوسپارىمىزدى ءبىر تالقىلاپ الدىق.
اباي ورتالىعىنىڭ اشىلۋى حالىقتار دوستىعى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ادامزاتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ مەن كوبەيتۋدەگى ميسسياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ كورىنىسى ەكەنى بەلگىلى. ورتالىق بولاشاقتا حاكىم مۇراسىن جان-جاقتى زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىمەن قاتار, بىرلەسكەن ءبىلىم باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ, قازاق ءتىلىن وقىتۋ جانە ناسيحاتتاۋ, مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ, حالىقتىڭ باي جانە ءتول مادەنيەتىن, تاريحى مەن سالت-ءداستۇرىن تانىتۋ, سونداي-اق ەكى ۋنيۆەرسيتەت اراسىنداعى زاماناۋي جەتىستىكتەرىمەن جانە دامۋ جوسپارلارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار جاسايدى دەگەن زور ءۇمىتىمىز بار.
اباي ورتالىعىنىڭ تاتار ەلىندە اشىلۋىنىڭ ماڭىزى زور. ەكى تۋىس ەلدىڭ رۋحاني جاقىندىعىمەن قاتار ابايدىڭ ۇلى اقىن بولىپ قالىپتاسۋىندا تاتار حالقىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. اباي ءبىلىم العان, ازاماتتىق كوزقاراسى قالىپتاسقان سەمەي قالاسىندا تاتار حالقىنىڭ كوپتەپ قونىستانعانى تاريحتان بەلگىلى. اقىننىڭ دانالىعى تەرەڭ تولعامدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇلعالار تۋرالى ايتقاندا, تاتار حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى شيحابەددين مارجاني ەسكە تۇسەرى انىق. اباي دالا ءداستۇرى مەن حالىق فيلوسوفياسىن بالا جاسىنان بويىنا ءسىڭىرىپ, مەدرەسەدە وقىپ, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەندە, ءوزى دە جان-جاقتى ىزدەنۋ بارىسىندا دا وقىعان كىتاپتارى مەن ءتالىم العان ۇستازدارىنىڭ تيگىزگەن اسەرى ايرىقشا. ءمارجانيدىڭ اعارتۋشىلىق باعىتىن ۇستانعان احمەت ريزانىڭ مەدرەسەسىندە وقۋ جاس ابايعا ۇلكەن مەكتەپ بولعانى انىق. سەمەي قالاسىنداعى تەرەڭ رۋحاني بiلiم بەرۋگە باسا نازار اۋدارىلعان مەدرەسەدە اباي يسلام دiنiنiڭ قاعيدالارىن, سونىمەن بiرگە سوپىلىق ءiلiمدى دە مەڭگەرىپ, جالپى, تۇركىلىك, شىعىستىق ادەبيەت پەن مادەنيەتكە, عىلىم-بىلىمگە سۋسىنداپ شىققانى اقيقات. زامانىندا قازاق دالاسىنا كەلگەن تاتار مولدالارى ەلىمىزدى يسلام دىنىنە باۋلىپ, مەدرەسەلەر اشىپ, مەشىتتەر سالىپ, ءدىني كىتاپتار تاراتىپ, بىلىمگە شاقىردى.
اباي – جاڭاشىل تۇلعا. ول جاڭا جازبا ادەبيەتتىڭ نەگىزىن قالاپ, قازاق دالاسىندا بۇرىن بولماعان ادەبي مەكتەپ قالىپتاستىردى. بۇل رەتتە مارجاني مەن ابايدىڭ ۇندەستىگىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس. جاڭاشىل باعىتتاعى «احمەت ريزا» مەدرەسەسىندە اباي مارجاني شاكىرتتەرىنەن ءتالىم الدى. اقىن تاتاردىڭ ءتۇرلى كىتابىن الدىرتىپ وقىپ تۇرعانى بارشاعا ايان.
قازان – ارحيۆتىك قۇجاتتارعا باي, عىلىم-ءبىلىم بايلىعى جيناقتالعان قالانىڭ ءبىرى. وسى ساپار بارىسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعى تاتارستان عىلىم اكادەمياسىمەن ورتاق ءوزارا ىنتىماقتاستىق كەلىسىمگە وتىرۋىنىڭ ءوزى, بولاشاقتا بىرلەسىپ اتقاراتىن يگى عىلىمي ىستەردىڭ باستاماسى بولارى حاق.
جاندوس اۋباكىر,
«اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى