«سايگ ۇلىكتى قۇيرىق-جالى تارالعان, سۇيەتۇعىن قازاق وسى, قاراڭدار» دەپ جىرلاپتى قادىر مىرزا-ءالى. راسىندا, قازاق جىلقى دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلى دالادا ەركىن تەبىندەگەن جىلقىلاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى.
كۇنى كەشە ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا سپورتتىق باعىتتاعى جىلقىلاردىڭ قازاقى تۇقىمىن ساقتاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى قابىلداندى. بۇل دەر كەزىندە قولعا الىنعان زاڭناما دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى تۇلپارلاردىڭ سانى كۇرت ازايعان.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتات ايداربەك قوجانازاروۆ اتالعان ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, قوستاناي تۇقىمىن مىسالعا كەلتىردى. ايگىلى سايگ ۇلىكتىڭ تۇقىمىن وسىدان 70 جىلداي بۇرىن عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءوسىرىپ-وندىرگەن ەدى. اسىل تۇقىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ 2014 جىلى توقتاتىلعاننان كەيىن قوستاناي تۇلپارى كۇرت ازايدى.
«1969 جىلى ەلىمىزدە 44 مىڭنان استام قوستاناي جىلقى تۇقىمى تىركەلگەن, ياعني بارلىق اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ 9,7 پايىزدى قۇراعان. الايدا, بۇگىندە قوستاناي جىلقى تۇقىمىنىڭ رەسمي تىركەلگەن سانى 270 باستان اسپايدى, ال اداي جىلقى تۇقىمىنىڭ 1300 باسى تىركەلگەن», دەدى ا.قوجانازاروۆ.
جاڭا زاڭ جوباسىندا قوستانايلىق جىلقى تۇقىمىن ساقتاۋعا جانە ءوسىمىن مولايتۋعا باعىتتالعان سۋبسيديا قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, اسىل تۇقىمدى ورتالىقتارعا شەتەلدەن سپورتتىق باعىتتا ارنالعان ايعىرلار ساتىپ الۋعا, اسىل تۇقىمدى بيەلەردى وسىرۋگە قارجى بەرىلەدى. سونداي-اق ولاردى كۇتىپ-باپتاۋعا دا قولداۋ جاسالىنباق.
جىلقىعا مەملەكەتتىڭ ەرەكشە كوڭىل بولۋىنە بىرنەشە سەبەپ بار.
بىرىنشىدەن, جىلقى مەن قازاق – ەگىز ۇعىم. قامبار اتا ۇرپاعىن ەڭ العاش قولعا ۇيرەتكەن قازاقتار ەكەنى ءمالىم. بۇل – عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن, داۋعا تۇسپەيتىن فاكت. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى بوتاي قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىن كورسەتتى.
كەي عالىمدار يەن دالادا ەركىن جۇيتكىگەن سايگ ۇلىكتەردى قازاقتاردىڭ قولعا ۇيرەتكەنىن مويىنداعىسى كەلمەي, بوتاي قورعانىنان تابىلعان جىلقىلار جابايى دەگەن پىكىر ۇستانعان ەدى. الايدا دنق زەرتتەۋلەر قازاق دالاسىنان تابىلعان سۇيەكتەر ءۇي جىلقىسىنا تيەسىلى ەكەنىن دالەلدەدى. سونداي-اق تىسىندەگى تەمىر ىزدەرى اۋىزدىق سالىنعانىنىڭ بەلگىسى ەكەنىن كورسەتتى. بۇعان قورعاننان تابىلعان تەزەكتەردىڭ ءبىر ورىندا كوڭ بولىپ قاتقانىن قوسىڭىز. سول سەكىلدى قازبا جۇمىستارىندا تابىلعان ىدىستاردان جىلقى ءسۇتى انىقتالعان. دەمەك, بوتايلىقتار بيە بايلاپ, قىمىز ىشكەن دەگەن ءسوز.
وسىلايشا, «Science» جۋرنالىنا شىققان اكادەميالىق زەرتتەۋ ەڭ العاش رەت بوتاي مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرى جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەنىن بۇلتارتپاسىز مالىمەت دەپ دالەلدەدى. الان وۋترام باستاعان عالىمدار وسى زەرتتەۋدە بوتاي مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 3500 جىلدارى بيە بايلاپ, قىمىز ءىشىپ, جۇيرىك باپتاعانىن ايتادى.
سايگ ۇلىك مىنگەن اتا-بابامىز جاۋعا شاپقاندا قارسىلاستارى تىزەسى دىرىلدەي, تىم-تىراقاي قاشقانى بەلگىلى. ءتىپتى, «ەجەلگى گرەكتەر كەنتاۆر تۋرالى اڭىزدى قازاناتپەن اتويلاعان ساقتاردى كورگەندە شىعارعان» دەگەن پىكىر بار. بۇل ءسوزدىڭ راس-وتىرىگىن بىلمەدىك, بىراق الەمدىك وركەنيەتكە اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىن سىيلاعان, جىلقى شارۋاشىلىعىنا ۇيرەتكەن ۇلى دالانى مەكەندەگەن اتا-بابامىز ەكەنى – عىلىمي ايعاقتارمەن دالەلدەنگەن دەرەك.
ەكىنشىدەن, قامبار اتا تۇقىمىنىڭ سانى مەن ساپاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى دوكتورى, پروفەسسور يگور نەچاەۆتىڭ 1999 جىلى جاريالاعان ماقالاسىنا سۇيەنسەك, 1916 جىلى قازاق دالاسىندا 4,6 ميلليون باس جىلقى جايىلىپ ءجۇرىپتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى دەرەكتەرىنە سايكەس, ازاتتىققا قول جەتكىزگەن تۇستا 1,6 ميلليون تۇلپار قالعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, 2001 جىلعا دەيىن قامبار اتا ۇرپاعى بىرتىندەپ ازايىپ, ميليوننان كەمىپ كەتكەن ەدى. بىراق سودان كەيىن جىلقىلار سانى كوبەيە باستادى. مىسالى, 2012 جىلى تاۋەلسىزدىك العان تۇستاعى دەڭگەيگە تەڭەسكەن. بىلتىر التاي مەن ەدىلدىڭ اراسىندا 3,8 ميلليون تۇلپار تەبىندەپتى.
بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شارتاراپتا 57 ميلليون جىلقى جايىلىپ ءجۇر. سونىڭ 10,6 ميلليونى اقش-قا تيەسىلى. مەكسيكا دا تۇلپارى كوپ ەل سانالادى. وندا قامبار اتانىڭ 6,4 ميلليون ۇرپاعى بار. برازيليادا دا جىلقىلار جەتەرلىك (5,7 ميلليون). سول سەكىلدى موڭعوليا مەن قىتاي دا ەر قاناتىن كوپتەپ وسىرەتىن ەلدەر قاتارىندا. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان بۇل تىزىمگە قوسىلدى. تىزىمدەگى العاشقى ۇشتىكتى قۋىپ جەتە الماساق تا, جىلقى سانى جونىنەن كورشى ەلدەردەن كەم ءتۇسىپ تۇرعانىمىز جوق.
ايتسە دە, جىلقى قولعا ۇيرەتكەن حالىقتىڭ مەملەكەتىندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ اتالعان ءتۇرى الەمدە كوپ بولۋعا ءتيىس. جاراتقان قازاققا جەردى اياماي بەرگەن ەكەن. قۇدايعا شۇكىر, التاي مەن ەدىلدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىنداعى ۇلان-عايىر اتىراپ بوس جاتىر. باسقا ەلدەر سەكىلدى جىلقىنى شەتتەن اكەپ, جەرسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. قولعا ۇيرەتىلگەلى جىلقى مالى قازاقپەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, اسىل تۇقىمدى جىلقىلار دا ۇلى دالاعا جات ەمەس.
ۇشىنشىدەن, حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ەجەلدەن جىلقى جانۋاردىڭ ورنى ەرەكشە. مىنسە – كولىك, جەسە – اس.
بۇدان بولەك, ات سپورتىنا قاتىستى ءتۇرلى ۇلتتىق ويىنىمىز بار. بايگە مەن كوكپار دەسە, دەلەبەسى قوزبايتىن قازاق كەمدە-كەم. تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ سەكىلدى سايىستاردىڭ ورنى ءبىر توبە.
جامبىل جەرىندە تۋعان, تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەندەگەن ابسەنتتىڭ جەڭىستى جىلناماسى بارشاعا ايان. قۇلاننىڭ قۇرىم كەرى ءوزى قاتىسقان جارىستاردان جۇلدەسىز قايتقان ەمەس.
ارعىماق ابسەنت وليمپيادادا دا توپ جارىپ, تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. سوناۋ 1958 جىلى ات ۇيرەتۋ شەبەرى سەرگەي فيلاتوۆ بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىندە قۇلاننىڭ قۇرىم كەرىن بايقاپ قالىپ, ءوزى باپتاۋعا كىرىسەدى. ءسويتىپ, ەكى جىلدان كەيىن, ياعني 1960 جىلى ريم وليمپياداسىندا وزا شاۋىپ, كسرو قورجىنىن التىن مەدالمەن تولىقتىردى. سودان كەيىنگى ءتورت جىلدىقتىڭ ءدۇبىرلى باسەكەلەردە ءبىر كۇمىس, ەكى قولا جۇلدەنى جەڭىپ الدى.
وكىنىشكە قاراي, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ات سپورتىنان وليمپيادادا جۇلدە العان ەمەس. قامبار اتا ۇرپاعىن سپورتتىق ماقساتتا قولدانۋعا جەتە كوڭىل بولمەي وتىرعانىمىزدى كورسەتەدى بۇل. ايتپەسە, قۇلاگەر مەن شالقۇيرىقتىڭ تۇقىمى قالمادى دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. الىسقا بارماي-اق قويالىق. اداي جىلقىسى بۇگىندە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ تاراپىنان جوعارى باعالانىپ وتىر.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدە العاش رەت « ۇلى دالا جورىعى» اتتى مارافون-بايگە وتكىزىلدى. ون ەكى كۇنگە سوزىلعان سايىستا اداي جىلقىسىن باپتاپ مىنگەن ماڭعىستاۋلىق شاباندوزدار كومبەگە ءبىرىنشى كەلدى. بىلتىر وتكەن ەكىنشى « ۇلى دالا جورىعى» بايگەسىندە اداي جىلقىسى جەكەلەي سىندا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرعان جوق. ءسويتىپ, مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ كەستى. دەگەنمەن, بۇل مارافوندا توپتىق ەسەپتە جەتىسۋ وبلىسىنىڭ شاباندوزدارى جەڭىس تۇعىرىنان كورىندى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, العاشقى مارافون-بايگەدەن سوڭ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ماڭعىستاۋ وڭىرىنە بارعان ساپارىندا اداي جىلقىسىنىڭ اسىل تۇقىمدى ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ, سونداي-اق ونىڭ سانىن, ءوسىمىن مولايتۋدى جەدەل قولعا الۋدى تاپسىرعان ەدى.
«حالقىمىز ءۇشىن جىلقىنىڭ ورنى قاشاندا ەرەكشە. قازاقتىڭ اداي جىلقىسىن ماڭعىستاۋدىڭ بىرەگەي بايلىعى دەۋگە بولادى. بۇل ارعىماقتار شولگە ەرەكشە شىدامدى, الىس جولعا ءتوزىمدى ەكەنىن ءبارى بىلەدى. ماڭعىستاۋ تۇلپارلارى الىسقا شاباتىن حالىقارالىق مارافون جارىستارىندا ءاردايىم بايگە الىپ ءجۇر. قازاقى اداي جىلقىسىن الەمگە تانىتا الساق, بۇل ءبىزدىڭ تاعى ءبىر تاماشا برەندىمىزگە اينالادى! سوندىقتان ۇكىمەتكە ونى عىلىمي تۇردە اسىلتۇقىمدى مال رەتىندە تانۋ جانە كوبەيتۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستاردى جەدەل قولعا الۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ سول كەزدە.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ناتيجەسىندە اداي جىلقىلارى عىلىمي تۇرعىدا دەربەس تۇقىم رەتىندە تانىلدى. ءسويتىپ, بىلتىر جاڭا جىل اۋىسار تۇستا ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتى بىرنەشە تۇقىمعا پاتەنت بەردى.
ۇلتتىق رۋحتى نىعايتاتىن, حالىقتى بىرىكتىرەتىن سايىس بيىل دا جالعاسىن تاپتى. بۇل جولى « ۇلى دالا جورىعى» كورنەكتى گەولوگ-عالىم قانىش ساتپاەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي پاۆلوداردان باستالدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 19 كوماندا استاناعا دەيىنگى 500 شاقىرىم قاشىقتىقتى ەڭسەرۋگە ءتيىس. كوماندالار مارەدەن ءبارى ءبىر ۋاقىتتا اتتانبايتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ارقايسى وزىنە بەرىلگەن مەرزىمدە جولعا شىعادى. اقىرىندا كومبەگە كەلگەن ۋاقىتى بويىنشا جەڭىمپاز انىقتالادى.
وسىلايشا, بيىلعى وتكەن تارتىستى سايىستا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ وكىلدەرى توپ جاردى. مارە سىزىعىن ەكىنشى بولىپ كەسكەن ماڭعىستاۋلىق شاباندوزدار جۇلدەلى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. الماتى قالاسىنىڭ كومانداسى كومبەگە ءۇشىنشى جەتتى.
« ۇلى دالا جورىعىنىڭ» بيىلعى جەڭىمپازدارى الداعى V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىنى قارساڭىندا وتەتىن حالىقارالىق سايىسقا قاتىساتىن بولدى. وعان الەمنىڭ 15 ەلىنەن كوماندا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن. ەندى قازاق جىلقىلارى ءوز مىقتىلىعى مەن جۇيرىكتىگىن حالىقارالىق سپورتتىق جارىستاردا دالەدەيدى.
تورتىنشىدەن, جىلقى ەتى – قازاق ءۇشىن جەڭسىك استىڭ ءبىرى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جىل سايىن 605 مىڭ توننا ەت وندىرىلەدى. سونىڭ ىشىندە 77 مىڭ تونناسى جىلقىعا تيەسىلى. ءبىر قىزىعى, ۇلى دالادا قامبار اتا تۇقىمى ميلليونداپ سانالسا دا, شالعاي شەتەلدەردەن جىلقى ەتىن تاسىمالدايدى ەكەنبىز. مىسالى, بىلتىر ەلىمىزگە 3 مىڭ تونناعا جۋىق ەت يمپورتتالعان.
ءبىز جىلقى ەتىن ساتىپ الاتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا ارگەنتينا, ۋرۋگۆاي سەكىلدى مەملەكەتتەر بار. ۇلى دالانىڭ قۇنارلى ءشوبىن جەپ قوڭ بايلاعان جىلقى جەتىپ جاتقاندا, سوناۋ لاتىن امەريكاسىنان جال-جايا تاسىمالداۋدىڭ سەبەبىن كىم ءبىلسىن؟
كەيبىرەۋلەر شەتەلدە جىلقى ەتى ارزان ەكەنىن العا تارتادى. بىراق دجۋنگليدە جايىلىپ, امازونكادان سۋ ىشكەن جىلقىنىڭ قازىسى تابان شىعا قويۋى ەكىتالاي. ەندەشە, قازاقستاندا اسىل تۇقىمدى سايگ ۇلىكتەر سانىن كوبەيتىپ قانا قويماي ەت قورىن دا مولايتۋ كەرەك-اق.
ءاليحان قىستاۋبايتەگى