دۇنيەنى ءبۇلدىرۋ وڭاي, بۇتىندەۋ قيىن

ەكى باپ قىلمىسسىزداندىرىلادى

الدىمەن «ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتاردى ودان ءارى قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋ جانە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىس­تەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەر­رو­­ريزم­دى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرا­لى زاڭ جوباسى بويىنشا زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇ­شەسى ابزال قۇسپان باياندادى. وسى زاڭ جوبا­­سى بويىنشا كوميتەت مۇشەسى نۇر­سۇلتان بايتىلەسوۆ قوسىمشا بايانداما جاسا­دى. جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا بۇدان بى­لاي قىل­مىستىق كودەكستەن قوعامعا قاۋىپ توندىر­مەيتىن ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى باپتار الىنىپ تاستالماق.

وسىلايشا ءماجىلىس ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ودان ءارى قىلمىس­تىق سيپاتتان ارىلتۋ جانە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىس­تاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ىلەسپە تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.

سونداي-اق قىلمىستىق كودەكستىڭ ەكى بابى تولىعىمەن قىلمىسسىزداندىرىلادى. اۋىر قوعامدىق قاۋىپ توندىرمەيتىن ەكونو­ميكالىق سيپاتتاعى قىلمىستار اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە اۋىستىرىلاتىن بولدى.

بۇدان بولەك, ەكونوميكالىق كونتراباندا جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋ ءىشىنارا قىلمىسسىزداندىرىلادى. سونىمەن قاتار قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى اجىراتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا «1-باپتا ۇسىنىلعان اقبتك-ءنىڭ 233, 545, 549 جانە 550-باپتارىندا «ەگەر بۇل ءىس-ارەكەتتەر ءىرى زالال كەلتىرمەسە» دەگەن سوزدەر «ەگەر بۇل ارەكەتتەردە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى بولماسا» دەگەن سوزدەرمەن اۋىستىرىلسىن» دەلىنگەن.

سالىق قىلمىستارى بويىنشا دا كەيبىر ىستەردى تىركەۋگە جول بەرىلمەيتىن بولدى. باستاماشى توپ بۇنى ءوز كەزەگىندە كاسىپكەرلەردى سالىق قىلمىستارى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نورمالارىنىڭ شەگىن ايقىندايتىن ءادىل مەحانيزم ەنگىزۋ ماقساتىندا ۇسىنىپ وتىر.

قازاقى جىلقى ازايىپ بارادى

جالپى وتىرىستا قازاقتىڭ جويىلىپ بارا جاتقان اسىل تۇقىمدى جىلقىلارىن قور­­­­­­عاي­­تىن, ولاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋ ماسە­لە­­­­لەرى تۋ­رالى زاڭ قابىلدادى. بۇل زاڭ پار­لا­­­­­مەنت دە­­پۋ­تات­تارىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن.

وسى زاڭعا باستاماشى بولعان دەپۋتاتتار­دىڭ ءبىرى ايداربەك قوجانازاروۆ جالپى وتىرىستا بايانداما جاساپ, باستى ماق­سات – مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ارقى­لى وتاندىق سپورت باعىتىنداعى جىلقى تۇ­قىم­ىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە اسىل تۇقىم­دىق قاسيەتتەرىن جاقسارتۋ ەكەنىن ايتتى.

– قوستاناي تۇقىمى 70 جىلعا سوزىل­عان عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە شىعا­رىل­عان, مامانداندىرىلعان سپورتتىق باعىت­تاعى جانە ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىن دامىتۋ ءۇشىن كەڭىنەن قولدانىلاتىن قازاق­تىڭ شا­باندوز تۇقىمى, حالىقتىڭ ۇلتتىق قازى­نا­سى. 1969 جىلى ەلىمىزدە 44 مىڭنان استام قوس­تاناي جىلقى تۇقىمى تىركەلگەن, ياعني بار­لىق اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ جالپى سا­نىنىڭ 9,7 %-ىن قۇراعان. الايدا بۇگىندە قوس­تاناي جىلقى تۇقىمىنىڭ رەسمي تىركەل­گەن سانى 270-تەن اسپايدى, ال اداي جىلقى تۇ­قى­مىنىڭ 1 300 باسى تىركەلگەن, – دەدى دەپۋتات.

ا.قوجانازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر سپورت­تىق ماقساتتا پايدالانىلاتىن وتان­دىق جىلقى تۇقىمدارىن ساقتاۋ مەن كوبەيتۋ بو­يىن­شا ءبىر قۇجات قابىلداماساق, بابالارى­مىز­دىڭ, عالىمدارىمىزدىڭ كوپجىلدىق ەڭبەگى دالاعا كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر.

– 2014 جىلى تۇقىمدى دامىتۋعا باعىت­تال­عان مەملەكەتتىك قولداۋ توقتاتىلعان­نان كەيىن قوستاناي جىلقىلارىنىڭ سانى كۇرت ازايىپ, جويىلۋ الدىندا تۇر. بۇل جاعداي ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى تەجەۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت دەپۋتاتتارى وتاندىق جىلقى تۇقىمىن ساقتاۋ مەن ءوسىمىن مولايتۋعا باعىتتالعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى, – دەدى دەپۋتات.

سونىمەن قاتار «اسىل تۇقىمدى مال شا­رۋاشىلىعى تۋرالى» جانە «سەلەكتسيالىق جە­تىس­­تىكتەردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭدارعا دا تۇ­زە­تۋ­­لەر ەنگىزىلەدى. دەپۋتات اتاپ وتكەندەي, زاڭ­­ناما­لىق تۇزەتۋلەردە قوستانايلىق جىل­قى تۇ­قى­مىن ساقتاۋعا جانە ءوسىمىن مولايتۋعا با­عىت­­تالعان ءىس-شارالاردى سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن.

– اتالعان قولداۋ تەتىكتەرى, وتاندىق سپورت­تىق باعىتتاعى جىلقى تۇقىمدارىن دامى­تۋعا جاعداي جاساپ, بايگە, كوكپار, اۋدارىس­پاق, جامبى اتۋ, تەڭگە الۋ سىندى ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىن بۇقارالىق دامىتۋ­عا ىقپالىن تيگىزەدى, – دەدى ا.قوجانازاروۆ.

زاڭ جوباسىن تالقاۋعا قاتىسقان دەپۋتات امانجول ءالتاي ايتىلعان ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا «اسىل تۇقىم­دى جانۋار» جانە «تۇقىم ستاندارتى» ۇعىم­دارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن ايتىپ ءوتتى.

ال وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە پىكىر قوسقان دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجانوۆ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا قالعان قولتۋما, ءتولتۋما سايگ ۇلىكتەردىڭ بۇگىنگى تۇقىمىنىڭ تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقانىن جەتكىزدى.

– ەستەرىڭىزگە سالار بولساق, ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعى الەمدىك ستاندارتپەن سەرتيفيكاتتالعان قازاقتىڭ ءتول تۇقىمدارى جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇرعاندىعى جونىندە ءجيى دابىل قاقتى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ حالقىمىز ءۇشىن جىلقىنىڭ ورنى قاشاندا ەرەكشە, قازاقتىڭ ارعىماقتارى شولگە شىدامدى, الىس جولعا ءتوزىمدى ەكەنىن ايتىپ, ۇكىمەتكە قازاقى جىلقى ءناسىلىن عىلىمي تۇردە اسىلداندىرىپ كوبەيتۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستاردى جەدەل قولعا الۋدى تاپسىرعان بولاتىن. جانە العاشقى شەشىمدەرى قابىلدانىپ تا ۇلگەردى. وسى تۇرعىدا ماجىلىستە ازىرلەنىپ جاتقان زاڭ جوباسى ۇلتىمىزدىڭ جوعالىپ بارا جاتقان ءبىر اسىلىن تۇگەندەۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەدى دەپۋتات ج.ءاشىمجانوۆ.

ۆانداليزمگە سالىنعان تىيىم

وتىرىستا قوعام الاڭداتۋشىلىعىن تۋعىزعان ۆانداليزمگە قاتىستى ماسەلە تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداندى. ياعني «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام ساۋ­دا­سىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جاڭا زاڭ اياسىندا دەپۋتاتتار ەكىنشى وقىلىمدا ۆان­دا­ليزم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بو­­­­يىن­شا نورمالار ەنگىزىلدى. جاڭا زاڭ تالا­بى­­نا سايكەس ۆانداليزم ءۇشىن 600 ساعاتقا دە­يىن قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلىپ وتىر.

ەستەرىڭىزدە بولسا, مەملەكەت باسشىسى «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» ۇلت­تىق قۇ­رىلتايىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ءۆان­دا­ليزمنىڭ تەرىس سالدارىنا توقتالا كەلە, ونىمەن كۇرەسۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان بولاتىن.

قىلمىستىق كودەكستىڭ «ەرەكشە قۇندى­لىعى بار زاتتاردى قاساقانا جويۋ, اكەتۋ نەمەسە ءبۇلدىرۋ» جونىندەگى 203-بابى الدىن الا ءسوز بايلاسقان ادامدار توبى, بىرنەشە رەت جاساعان ادامدار توبى ارنايى نورمالارىمەن تولىقتىرىلادى.

«ۆانداليزم», ياعني 294-باپ بويىنشا بۇزۋشىلىق اياسىندا 100 اەك-تەن (بۇرىن 50 اەك) 200 اەك-كە (بۇرىن 160 اەك-كە) دەيىنگى ايىپپۇل تۇرىندەگى جازا نەمەسە سول مولشەردەگى تۇزەۋ جۇمىستارىنا نە ءجۇز الپىس ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نەمەسە 50 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الۋ (بۇرىن 40 تاۋلىك) جازاسى قولدانىلادى.

سونىمەن بىرگە بۇل باپتىڭ 2-بولىگى «الەۋمەتتiك, ۇلتتىق, ناسiلدiك نەمەسە دiني ارازدىق ءۋاجى بويىنشا, ادامدار توبىمەن, الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى ادامدار توبى, پايداكۇنەمدiك نيەتپەن بiرنەشە رەت جاسالعان» دەگەن نورمامەن تولىقتىرىلدى. مۇنداي ارەكەتتەر 500-دەن 200 مىڭ اەك-كە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل سالۋ نەمەسە تۇزەۋ جۇمىستارىمەن, 300 ساعاتتان 600 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نەمەسە 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە ءدال سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن جازالانباق.

ەلەكتروموبيلدى تانىمال ەتۋ تەتىگى

ماجىلىستە ەكىنشى وقىلىمدا قابىل­دان­عان زاڭ جوباسى بويىنشا بۇدان بىلاي ەلەكتر قۋاتتاۋ ستانسالارىن ەلەكتر جەلى­لەرىنە ءوز بەتىنشە قوسقاندار دا جازالانادى.

بۇل جونىندە «قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكولوگيالىق تازا كولىكتى تانىمال ەتۋ جانە ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان ينفراقۇ­رى­لىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىست­ەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە ءماجىلىستىڭ ەكو­لوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كومي­تەتى­نىڭ مۇشەسى ارمان قالىقوۆ باياندادى.

بۇل ستاندارت ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇراقتارىندا ەلەكتر قۋاتتاۋ ستانسالارىن ەلەكتر جەلىلەرىنە زاڭسىز قوسۋ قاۋپىن جويۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن. بۇدان بولەك ەكولوگيالىق تازا كولىكتەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن سۇرانىستى ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن زاڭدا ولارعا دەگەن ارتىقشىلىقتار دا قاراستىرىلعان.

ماسەلەن, زاڭدا ەلەكتر قۋاتتاۋ ستان­سالارى­مەن جابدىقتالعان ورىندارعا وزگە كولىك قۇرالدارىن توقتاتۋ نەمەسە قويۋ ەرە­جەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەر­شىلىك ەنگىزىلەدى. ياعني ەلەكتر قوزعالت­قىش­تارىمەن جابدىقتالماعان كولىكتەر­دىڭ جۇرگىزۋشىلەرىنە كولىگىن تۇراققا قويۋعا تىيىم سالىنادى. بۇدان بولەك ەلەكترو­موبيلدەردىڭ يەلەرى كولىك تۇراعىنا اقى تولەۋدەن بوساتىلادى.

ۇكىمەتكە جولدانعان ساۋالدار

جالپى وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتار جولداعان ساۋالدار دا وزەكتىلىگىمەن ەرەك­شەلەندى. دەپۋتات نۇرسۇلتان بايتىلەسوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ت.دۇي­سەنوۆاعا جولداعان ساۋالىندا سوت جۇيە­سىن­دەگى ماڭىزدى مىندەتتى اتقاراتىن اۋدارما­شىلارعا تولەنەتىن تولەماقى تۇر­لەرى­نىڭ ماردىمسىزدىعىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدارماشىلاردىڭ قولدانىستاعى وتەماقى مولشەرىن كوتەرۋگە بىرنەشە رەت ۇسىنىس جاسالسا دا ۇكىمەت تاراپىنان بۇل ماسەلە قولداۋ تاپپاي كەلە جاتىر.

ال اناس باققوجاەۆ اۋىل شارۋاشىلى­عى ءمينيسترى ا.ساپاروۆتىڭ نازارىنا 2011 جىلى قولعا الىنىپ, اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار ءوزىن-ءوزى باس­قارۋ ۇيىمدارىن قۇرىپ, مەملەكەتتىڭ قاداعا­لاۋىنان شىعىپ, ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋى جولىنداعى رەفورمالار 13 جىلدان بەرى ەش ناتيجە بەرمەي كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. قىسقاسى, قوي شارۋاشىلىعىندا قويدان دا قويشىنىڭ كوپ بولىپ تۇرعانى قىزىق بولىپ تۇر. مەملەكەت مەنشىگىندە بىردە-ءبىر مال بولماسا دا, سول مالدىڭ ماسە­لەسى­مەن اينالىساتىن مەملەكەت قاراما­عىنداعى 17 پالاتا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقانى ءتىپتى پارادوكس. وسىنداي وزەكتى نارسەگە قوزعاۋ سالعان دەپۋتات ا.باققوجاەۆ مينيسترگە قاپتاعان پالاتالاردىڭ قاتارىن ازايتىپ, جۇمىسىن جەتىلدىرۋدى ۇسىندى.

ماجىلىستەگى جسدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى نۇرلان اۋەسباەۆ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆقا بالىق شارۋاشىلىعى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وندا نەگىزىنەن براكونەرلەر جايلى وتكىر ماسەلە قوزعادى.

دەپۋتاتتىڭ ءتيىستى مينيسترلىككە جولداعان ساۋالىنان بۇل سالاعا دا «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدىنىڭ» كەرى كەلىپ تۇرعانىن بايقادىق. بىراق مۇنداعى تۇيتكىلدى ماسەلە قويشىنىڭ كوپتىگىندە ەمەس, كەرىسىنشە جوقتىعىندا بولىپ تۇر.

– براكونەرلىككە جول بەرمەۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ قاجەت ەتەتىن سۋ ايدىندارىنىڭ سانى ۋاكىلەتتى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىنان بىرنەشە ەسە ارتىق ەكەنىن بايقايمىز. قىزمەتكەرلەر مۇنداي اۋماقتى فيزيكالىق تۇرعىدان تولىق كولەمدە باقىلاي المايدى, ارينە بۇل براكونەرلەر ءۇشىن ءتيىمدى.

تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – برا­كونەر­لەردىڭ ەلەكتر تاياقشالارىن قول­دانۋى. بالىق اۋلاۋدىڭ بۇل ءتۇرىن تابيعات قاس­كويلەرى ىلە وزەنىندە كەڭىنەن قولدانىپ ءجۇر. 4-5 قايىقتان تۇراتىن براكونەرلەر بىرىگىپ, بالىق قىستايتىن شۇڭقىرلاردى توقپەن ۇرعىلاپ, وڭاي ولجاعا كەنەلىپ ءجۇر. ەلەكتر قارماقتارى قولدانىلعان ايماقتا بالىق شاباقتارىنىڭ, ۋىلدىرىقتاردىڭ, سونداي-اق كوپتەگەن قۇرتتىڭ, مولليۋسكا­لار­دىڭ, شايان تارىزدىلەردىڭ جانە باسقا دا سۋ تىرشىلىك يەلەرىنىڭ, قاراپايىم ورگانيزم­دەردىڭ دە جاپپاي قىرىلۋى ورىن الىپ وتىر. باقىلانبايتىن جانە شەكتەن تىس بالىق اۋلاۋ وڭىرلەردە ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلە­مالارعا اكەلۋى مۇمكىن, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

يرينا سميرنوۆا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە جولداعان ساۋالىندا ەلىمىزدە قانت ديابەتى دەرتىنە شال­دىق­قان­داردىڭ سانى 2000 جىلدان بەرى 45 ەسە كوبەيىپ كەت­كەنىن ايتىپ, تاعى دا دابىل قاقتى (2000 جىلى – 10 742, ال 2024 جىلى 496 210 ناۋقاس تىركەل­گەن). دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن قانت ديابەتىمەن كۇرەسەتىن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ستراتەگيا جوق.