مارالدىنىڭ الەۋەتى ارتادى

تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگى – باستى ورىندا

ايتا كەتەيىك, وتكەن اپتادا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كاسىپورىن اۋماعىنا باسىپ كىرۋى سالدارىنان اسحانا قىزمەتكەرلەرى جاراقات العان ەدى. بۇل تۋرالى قۇقىق قور­عاۋ وكىلدەرى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن اشىپ ايتىپ بەردى.

– ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – قوعامداعى ءتارتىپتى ساقتاۋ. مارالدى اۋىلى بو­يىنشا 11 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, «بۇزاقىلىق» بابى بويىنشا ءبىر قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. سوتقا دەيىنگى ءىس-شارالار ءالى سوڭىنا جەتكەن جوق. ءبىر ادام قاماۋعا الىندى. قازىر اۋىلدىق وكرۋگتە جەرگىلىكتى ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. تۇرعىنداردىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىكتەرى ماقساتىندا ارنايى جەدەل ارەكەت ەتۋ جاساعى جىبەرىلدى, – دەدى وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى اكىمشىلىك پوليتسيا باسقارماسىنىڭ باستىعى ەركىن انۋاربەكوۆ.

بەلگىلى بولعانداي, كاسىپورىنعا باسا-كوكتەپ كىرىپ, تارتىپسىزدىك ارەكەتكە بارعان ادامداردىڭ ءبارى بىردەي – جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەمەس. ولاردى مۇنداي قادامعا بارۋعا يتەرمەلەگەن مۇددەلى توپ بولۋى دا مۇمكىن. حالىقتىڭ قولىمەن وت كوسەۋدى ويلاپ وتىرعانداردىڭ سوزىنە ەرىپ, ارانداپ قالماۋدى دا ويلاۋ كەرەك. ال بوي كوتەرىپ جاتقان كاسىپورىندا 295 جۇمىس ورنى اشىلادى. دەمەك 295 ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى. بۇل جونىندە وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى الميرا مۋسينوۆا ايتتى.

مارالدى اۋىلىندا حالقىنىڭ سانى 476 ادام بولسا, ونىڭ 92-ءسى – زەينەتكەر. سونىمەن قاتار اۋىلدا 21 كوپبالالى وتباسى جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن وتباسىلار بار.

– ءدال قازىر «مارالدى اۋىلى تۇر­عىندارىنىڭ كۇنكورىس كوزى نە؟» دەگەن سۇراق كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە ءجۇر. مۇندا بىرقاتار وتباسى مەملەكەت ەسەبىنەن بەرى­لەتىن تولەمدەرمەن كۇنەلتىپ وتىر. جالپى, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك دەگەنىمىز – وتباسىنىڭ قيىن جاعدايدان شىعىپ كەتۋى ءۇشىن بەرىلەتىن كومەك. بۇل – جاردەماقى ەمەس. ال از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ ءال-اۋقاتى ارتۋ ءۇشىن تۇراقتى كىرىس كوزى بولۋعا ءتيىس, – دەيدى ا.مۋسينوۆا.

وقۋشى سانى ازايىپ بارادى

ماماننىڭ ايتۋىنشا, شالعاي ەلدى مەكەندە ىرگەلى كاسىپورىننىڭ سالىنۋى حالىق ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. مارالدى حالقىنىڭ سانى 400-ءدىڭ ۇستىندە بولسا, التىن فابريكاسى 300-گە جۋىق جۇمىس ورنىن ۇسىنادى. ياعني اۋىلداعى ءاربىر وتباسى تۇراقتى تابىس كوزىنە قول جەتكىزەدى. بالكىم, اۋىلدى تاستاپ, كوشۋگە بەل بۋىپ وتىرعان وتبا­سى­لار دا ويلانادى. كەيىنگى جىلدارى مارالدى اۋىلىنىڭ مەكتەبىندە وقۋشىلار سانى كۇرت ازايعان. ءۇش جىل بۇرىن 126 بالا وقى­سا, قازىر 85 بالا عانا قالعان. ال مەكتەپ عيماراتى 400 وقۋشىعا ارنالعان.

– كەيىنگى ءۇش جىلدا مارالدى اۋى­لى­نىڭ ورتا مەكتەبىندە بالالار سانى ەداۋىر ازايدى. ايتالىق, ءۇش جىل بۇرىن 126 بالا بولسا, وتكەن وقۋ جىلىندا 105 بالا بولعان. قازىر 85 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 68 بالا – 1-11-سىنىپ وقۋشىلارى, قالعاندارى – شاعىن ورتالىقتىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى. 1993 جىلى سالىنعان مەكتەپتە 600 وقۋشىعا دەيىن ءبىلىم الا الادى. اۋىلدىڭ ءبىلىم سالاسى بويىنشا كەلەشەگى بار. بىراق بالاباقشا جوق. بۇگىنگى تاڭدا بالالاردىڭ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاساۋ تۋرالى مىندەت قويىلىپ وتىر. ساپالى ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن قۇرۋ قاجەت, – دەيدى شقو ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى يننەسا چەرنىشەۆا.

مەكتەپ قازىر 49 اۋىل تۇرعىنىن جۇ­مىس­پەن قامتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 24-ءى – پەداگوگ, وزگەلەرى – قوسالقى قىزمەت­كەر­لەر. دەمەك مەكتەپ اۋىلداعى ەڭ نەگىزگى جۇمىس ورنى. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ەگەر فابريكا اشىلسا, اۋىل ازاماتتارىن تولىقتاي جۇمىسپەن قامتيدى.

الايدا تۇرعىنداردى الاڭداتىپ وتىر­­عان باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ادام دەن­ساۋ­لىعى. فابريكانىڭ ەرتەڭگى كۇنى حا­لىق­تىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسە­رىن تيگىزبەي مە دەسەدى اۋىل جۇرتى. بۇل سۇراقتى دا مەديتسينا سالاسى ماماندارىنا قويدىق. كۇرشىم اۋدانىندا كەيىنگى 10 جىلدا قاتەرلى ىسىككە شالدىققانداردىڭ تالداۋ قورىتىندىسى تۋرالى شىعىس قازاقستان وبلىستىق ونكولوگيا جانە حيرۋرگيا كوپسالالى ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اننا كۋحارەۆا ايتىپ بەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, كۇرشىم اۋدانى قاتەرلى ىسىكپەن سىرقاتتانۋشىلىق كورسەتكىشى ەڭ تومەن ءوڭىردىڭ ءبىرى ەكەن. وبلىس بويىنشا توعىزىنشى ورىندا تۇر.

– قازىر بىزدە ونكولوگيالىق اۋرۋلار بويىنشا 14 مىڭعا جۋىق ادام ەسەپتە تۇرسا, ونىڭ ىشىندەگى 264 ادام كۇرشىم اۋدا­­­نىندا تۇرادى. بۇل اۋدانداعى ناۋ­قاستار وبلىستىق جالپى سىرقاتتانۋ دەڭ­گەيىنەن ايتارلىقتاي, ياعني 30,5%-عا تومەن. ال قاتەرلى ىسىكتەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم جاع­داي­لارى – كۇرشىم اۋدانىندا تىپتەن تومەن, ونىنشى ورىندا. قازىر مارالدىدا ونكولوگيا بويىنشا ون ناۋقاس قانا ەم الىپ جاتىر. كەيىنگى بەس جىلدا 437 ادام تۇراتىن مارالدى اۋىلىندا قاتەرلى ىسىك­تەن ءبىر عانا ادام قايتىس بولدى, – دەدى ونكو­لوگيالىق ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اننا كۋحارەۆا.

تسيانيدتەن قاۋىپ بار ما؟

ايتقانداي, قاتەرلى ىسىك اۋرۋى قور­­شاعان ورتانىڭ لاستانۋىنان بولۋى مۇمكىن دەگەن دە پىكىر بار. ەلدىڭ قاۋىپ­تەنەتىنى – تسيانيد. حيميالىق زات قور­شا­عان ورتاعا قانشالىقتى زيان اكەلەدى. كوپتىڭ كوكەيىندەگى ساۋالدى ەكولوگ ما­مان­عا قويدىق. قوعام بەلسەندىسى, ەكولوگ داۋلەت اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تسيا­نيد قوسپاسى ارقىلى التىن ءوندىرۋدى قا­زاقستاندا ويلاپ تاپقان جوق. بۇل تەحنو­لو­گيا وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە قولدانىلىپ كەلەدى.

– ءتسيانيدتى پايدالانۋدىڭ ارنايى تەحنولوگياسى بار. ونى ەشكىم اشىق تۇردە قولدانبايدى. مارالدىداعى التىن ءوندىرۋ فابريكاسىندا تسيانيد جابىق تسەحتا سۋ, بەلسەندىرىلگەن كومىر جانە باسقا دا زاتتارمەن ارالاستىرىلىپ قوسپا رەتىندە دايىندالادى. سودان كەيىن عانا ونى جابىق قۇبىر ارقىلى كەنگە قۇيادى. ال كەننىڭ ءوزى ەنى 4 مەتر بولاتىن دامبىمەن قورشالعان جابىق اۋماقتا ساقتالادى. بۇل – 250 مىڭ توننا مولشەرىندە. جابىق جەردە ساقتالعان كەننىڭ استىندا جەراستى سۋلارىن لاس­تانۋدان ساقتايتىن ارنايى ەكران بولادى. بۇل ەكران 30 سم قالىڭدىقتاعى بەتوماتا تاقتالاردان تۇرادى. ونىڭ ۇس­تىندە ارنايى گەومەمبرانا توسەلەدى. جو­بالىق شەشىمدە ونىڭ قالىڭدىعى 0,8 مم بولۋى كەرەك دەپ كورسەتىلسە, مارالدىداعى كاسىپورىندا ادامدار مەن قورشاعان ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونى 1,5 مم-گە دەيىن قالىڭ­دات­قان. ياعني قورعانىش قاباتى ەكى ەسەگە دەيىن قالىڭدادى. سودان كەيىن ەڭ جوعارعى قاباتىنا توپىراق جايىلادى. توپىراقتىڭ بەتىندە كەن جاتادى. ياعني كەنگە قۇيىلعان تسيانيد قوسپاسى بىرنەشە قاباتتان ءوتىپ بولعانشا, قۇرامىنا التىندى جينايدى دا, ەڭ تۇبىنە جەتكەندە كەرى قاراي تسەحقا جابىق قۇبىرمەن جونەلتىلەدى. وسىلايشا, سۋ كوزدەرى مەن قورشاعان ورتانى لاستانۋدان قورعاۋ ءۇشىن فابريكادا تۇيىق شەڭبەرلى ءوندىرۋ ءادىسى جۇزەگە اسىرىلادى. ايتالىق, فابريكا مەن سىلتىسىزدەندىرۋ الاڭىنىڭ ورتاسىندا وندىرىستىك سۋ اينالمالى جۇيەدە جۇرەدى. بۇكىل ءوندىرىس تسەحتىڭ ىشىندە, جابىق تۇردەگى ارنايى قۇرىلعىلاردىڭ ىشىندە جۇرەدى. سوندىقتان ءتسيانيدتىڭ وزەنگە نەمەسە جەراستى سۋلارىنا قوسىلۋى مۇمكىن ەمەس, – دەيدى ەكولوگ د.اسانوۆ.

ەكولوگ مامان فابريكادا سۇيىق قالدىقتار بولمايتىنىن دا اتاپ ءوتتى. الدا-جالدا توتەنشە جاعداي بولا قال­سا, قولدانىلعان تسينايد قوسپاسى ارنايى شۇڭقىرعا اعىزىلادى. وندا دا تەحنولوگيالىق قاۋىپسىزدىك قاتاڭ ساق­تالعان. بۇل جۇمىستار البەتتە ەكولوگ­تەر­دىڭ, قوعامنىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا بولادى. وسىلايشا, مارالدى اۋىلىنىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى ارتا تۇسپەك.

وكرۋگتىڭ بيۋدجەتى وسەدى

قازىر كۇرشىم اۋدانىنداعى مارالدى اۋىلدىق وكرۋگى ءوز كىرىسىنەن 22 ەسە كوپ بيۋدجەت قاراجاتىن الىپ وتىر. 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا اۋىلدىق وكرۋگتىڭ بيۋدجەتى 68,9 ملن تەڭگەنى قۇرادى. مۇنىڭ ىشىندە 3,2 ملن تەڭگە مەنشىكتى كىرىس بولسا, قالعان 65,7 ملن تەڭگە – جوعارعى بيۋدجەتتەن ترانسفەرت جانە مەملەكەتتەن سۋبۆەنتسيا تۇرىندە تۇسكەن قاراجات.

سالا ماماندارى جاعدايدى سالىستىرىپ قاراۋ ءۇشىن تاعى بىرنەشە ستاتيس­تي­كالىق دەرەكتى العا تارتتى. ماسەلەن, مارالدىداعى ءبىر وقۋشىنىڭ جىلدىق وقۋىنا مەملەكەت 2,5 ملن تەڭگە بولەدى ەكەن. ال 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا مارالدى اۋىلىنان بيۋدجەتكە جەكە تابىس جوسپارىنىڭ 66,2 پايىزى عانا ءتۇستى. بۇل قاراجات ءبىر بالانىڭ وقۋىنا دا جەتپەس ەدى. وسى ورايدا «Altai-News مەديا ورتالىعىنىڭ» باس ديرەكتورى ارسەني دۇيسەنوۆ ەلىمىزدە استانا, الماتى قالا­لارىنىڭ جانە اتىراۋ وبلىسىنىڭ عانا ءوز تابىسى وزىنە جەتكىلىكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ءۇش ايماق قانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورى بولىپ سانالادى. وزگە وڭىرلەر قاراجاتتىڭ كوپ بولىگىن مەملەكەتتىك قازىنادان الادى. ماسەلەن, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بيۋدجەتى ءوز شىعىستارىن تەك 35 پايىز جابادى, قالعان 65 پايىزدى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الادى.

وڭىرلەرگە ەلىمىزدەگى ءاربىر جەكە جانە زاڭدى تۇلعادان تۇسەتىن سالىق ەسەبىنەن قوماقتى سۋبسيديا بولىنەدى. ال جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ۇلەسى وتە زور. مىسالى, جەراستى بايلىعىن پايدالانۋشىلار بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 715,5 ملرد تەڭگە سالدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 290 كاسىپورىننان 66,4 ملرد تەڭگە مولشەرىندە سالىق ءتۇستى. مۇنداعى 69 كاسىپورىن كۇرشىم اۋدانىندا جۇمىس ىستەيدى.

ءدال قازىرگى ساتتە سۋبۆەنتسياعا سۇيەن­بەي, تۇراقتى ءارى لايىقتى تابىسقا جەتۋ ءۇشىن مارالدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇر­عىن­دارىنا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. ايتىپ وتكەندەي, التىن ءوندىرۋ فابريكاسى 300-گە جۋىق جۇمىس ورنىن ۇسىنىپ وتىر. جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسقا ورنالاسۋ ارقىلى اۋىل بيۋد­جەتىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەسىن قوسار ەدى. قازىردىڭ وزىندە مارالدى اۋى­لىندا حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن بىرقاتار جۇمىس جۇزەگە اسىپ جاتىر. جۋىقتا عانا 3 شاقىرىمعا جۋىق اۋىل ىشىندەگى جولدارعا اسفالت توسەلدى. سونداي-اق ابات­تاندىرۋ, جارىقتاندىرۋ, اۋىزسۋ تارتۋ جۇ­مىستارى قولعا الىنعان.

– ءدال قازىر 300 مەتر جولعا اسفالت توسەلدى. جۇمىس قارقىنى جامان ەمەس, – دەيدى «وبلشىعىسجول» جشس وكىلى باعلان ۇياباەۆ.

مارالدى مەن اۋدان ورتالىعىن بايلانىستىراتىن 75 شاقىرىم جولدىڭ 12,5 شاقىرىمىنا اسفالت توسەلگەن. بيىل «جول جىلى» اياسىندا تاعى 15 شاقىرىمى اسفالتتالادى. اۋىل ىشىندە 1,6 شاقىرىمعا جارىق تارتىلادى. قازىر بۇل جۇمىس بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات دايىندالىپ جاتىر. وعان قوسا قىستا حوككەي كورتى, ال جازدا فۋتبول الاڭى بولاتىن امبەباپ نىسان سالۋعا دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ايتا كەتەيىك, كۇرشىم اۋدانىندا قازىر يگەرىلىپ جاتقان كەن ورىندارىنان بولەك التىن, سيرەك مەتالل, ساز, اكتاس, قۇم سەكىلدى كەن وندىرىلەتىن 24 رەزەرۆتىك ورىن بار...

شىعىس قازاقستان وبلىسى