زاڭداردىڭ ورىندالۋى قوعامدىق باقىلاۋعا الىنادى

ۇكىمەتتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2023 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ جونىندە قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى تاتيانا ساۆەلەۆا باياندادى. ول الدىن الا باعالاۋ بويىنشا 2023 جىل­عى ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسىمى 5,1 پايىز­دى قۇراعانىن, بۇل كورسەتكىش ەلد­ىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بول­جامى اياسىندا ماقۇلدانعاننان 1,1 پا­يىزعا ارتىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەكونوميكانىڭ بارلىق بازالىق سالاسىندا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى.

– بۇل رەتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى 12,9 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, جوسپارداعى 14,3 تريلليون تەڭگەدەن 1,4 ترلن تەڭگەگە كەم شىقتى. شىعىنداردىڭ ورىندالۋى جىل جوسپارىنىڭ 99,6 پايىزىن قۇراپ, 99,6 ميلليارد تەڭگە ورىندالماعان, ال وڭىرلەرگە اۋدارىلعان ترانسفەرتتەر 39,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى, – دەدى ت.ساۆەلەۆا.

ۇكىمەتتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ جونىندە قاۋلىسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زياتكەرلىك مەنشىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ جونىندە زاڭناما جانە سوت-قۇقىق­تىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى سنەجانا يماشەۆا بايانداپ, بۇل زاڭ جوباسى دا قابىلداندى.

سونداي-اق جالپى وتىرىستا «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تاۋارلاردىڭ شىعارىلعان ەلىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اقپارات, قوعامدىق دامۋ, مادەنيەت جانە ارحيۆ ءىسى سالالارىنداعى نورمالاردىڭ ارتىق (شامادان تىس) زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋىن بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى قارالىپ, ءتيىستى شەشىمدەرى قابىلداندى.

وسى تۇستا ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى شارتتاردىڭ ورىندالۋى قوعامدىق باقىلاۋعا الىنباق. وسىلايشا, ءماجىلىس جاڭا رەداكتسياداعى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. جاڭا زاڭعا سايكەس, اسىرەسە, قۇرىلىسقا بايلانىس­تى جۇمىستارعا قوعامدىق مونيتورينگ ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەرزىمى قىسقارتىلاتىن بولدى.

ءماجىلىس راتيفيكاتسيالاعان قازاق­ستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى «قاراسۋ» جانە «اق-تىلەك» اۆتوجول وت­كىزۋ بەكەتتەرى اۋدانىندا يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەن قۇرۋ جانە قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم اياسىندا قازاق-قىرعىز شەكاراسىندا يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيس­تيكالىق كەشەن سالىنادى. بۇل كەلىسىم 25 جىلعا جاسالادى جانە اۆتوماتتى تۇردە بەس جىل مەرزىمگە ۇزار­تىلادى.

جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى اراسىنداعى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋ جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا تالقىلانىپ, قابىلداندى. قۇجات جونىندە ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ باياندادى. دەپۋتات بۇل كەلىسىم ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا جۇكتەردىڭ تاسىمال كولەمىن ۇلعايتىپ, ەلىمىزدىڭ قىتايمەن اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىنىن ايتىپ ءوتتى.

سونىمەن قاتار ترانسكاسپي حالىق­ارا­لىق كولىك باعىتىن, ونىڭ ىشىن­­دە قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى كون­تەي­نەرلىك پويىزداردى دامىتۋ جونىن­دەگى قازاقستان-قىتاي ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەرىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى دا ماسەلە قارالىپ, ءتيىستى زاڭ جوباسى قابىلداندى.

سونداي-اق دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەك­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىن­داعى «ورتالىق ازيا» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بو­يىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ ماسەلەسىن قولدادى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدانىپ, سەناتتىڭ ماقۇلداۋىنا جىبەرىلدى.

ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭعا جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە كولىك قۇرالدارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ ءجۇرۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەنگىزىلگەن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. قارالعان ەكى ىلەسپە زاڭ جوباسى جونىندە ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا باياندادى.

ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, بۇدان بىلاي موپەدتەر كولىك قۇرالىنا جات­قىزىلىپ, ولاردى تىركەۋگە الۋ مىندەت­تەلمەك. نەگىزگى زاڭدا شاعىن ەلەكتر­لى جانە كولىك قۇرالدارىنىڭ جەكە­لەگەن تۇرلەرىنىڭ قوزعالىسىن باقى­لاۋ ۇسىنىلادى. بۇل موپەدتەردى پايد­ا­لانۋ مەن قوزعالىس ەرەجەلەرىن رەتتەۋ­گە كو­مەكتەسەدى. وسىعان بايلانىستى قوزعالت­قىش كولەمى 50 تەكشە سانتيمەتردەن تومەن موپەدتەر اۆتوكولىك قۇرالىنا جاتقىزىلادى. ولار تىركەۋدەن ءوتىپ, مەملەكەتتىك ءنومىر الۋى قاجەت.

سونىمەن قاتار زاڭ جوبالارىن پىسىقتاۋ كەزىندە ەلگە اكەلىنگەن موپەد­تەردىڭ كوپتىگىنە قاتىستى تاۋەكەل­دەر دە ەسكەرىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە جاپپاي دۇربەلەڭگە جول بەرمەۋ ءۇشىن ولاردى تىركەۋدىڭ جاڭا تالاپتارى زاڭعا قول قويىلعان سوڭ 6 ايدان كەيىن كۇشىنە ەنەدى. بۇل ۋاقىت موپەدتەردى «زاڭداستىرۋ» ءۇشىن بەرىلىپ وتىر.

سونىمەن قاتار موپەد جۇرگىزۋشىلەرى جول قوزعالىسىنىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىلارىمەن تەڭەستىرىلۋ ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. موپەدتەردى باسقارۋ ءۇشىن ازاماتتار ۋاكىلەتتى ورگاندا مىندەتتى تىركەۋدەن جانە جىل سايىنعى تەحنيكالىق بايقاۋدان وتەدى. وعان قوسا ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋدى راسىمدەۋى قاجەت.

تاعى ءبىر ماڭىزدى تالاپ – «ا1» ساناتىنداعى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ. ول «ا», «ۆ» جانە «س» ساناتىنداعى جۇرگىزۋ­شىلەرگە قوسىمشا دايىندىقسىز اۆتوماتتى تۇردە بەرىلەدى. سونداي-اق جۇرگىزۋشى كۋالىگىنە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە 6 اي ۋاقىت بەرىلەدى.

بۇل رەتتە موپەد جۇرگىزۋشىلەرى دە اۆتو­كولىك جۇرگىزۋشىلەرى سياقتى جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلادى. بۇرىن جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزعا­نى ءۇشىن ولار باسقا جول قوزعالىسى­نا قاتىسۋ­شىلار سياقتى اقبتك-ءنىڭ 615-بابىنا سايكەس 2 اەك مولشەرىن­دە ايىپپۇلمەن جازالاناتىن. ەندى ەرەجە قابىلدانعاننان كەيىن اۆتوكو­لىك جۇرگىزۋشىلەرى سەكىلدى موپەد جۇر­گىزۋشىلەرىنە دە بارلىق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ماسەلەن, تىيىم سالىنعان باعدارشامنان وتكەنى ءۇشىن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 599-بابىندا كوزدەلگەن 10 اەك كولە­مىندە ايىپپۇل سالىنادى.

قازىر ماس كۇيىندە موپەد جۇرگىز­گەندەر اقبتك-ءنىڭ 440-بابىمەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. زاڭعا سايكەس قوعامدىق ورىندارعا ماس كۇيىندە شىققاندارعا 5 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. ەرەجە قابىلدانعاننان كەيىن موپەد جۇرگىزۋشىلەرى اقبتك-ءنىڭ 608-بابى – جۇرگىزۋشىنىڭ كولىك قۇرالىن الكوگولدىك ماساڭ كۇيدە باسقارعاندار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. بۇل باپتا 15 تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ جانە 7 جىل مەرزىمگە كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, جۇرگىزۋشى كۋالىگى جوق جول ەرەجەسىن بۇزۋشىلار 7 جىلعا دەيىن قۇجات الا المايدى. زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگە دە وزگەرىستەر نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ اۆتوجولدارىندا ورتاشا جانە ماكسيمالدى جىلدامدىق ەنگىزىلەدى.

بۇل رەتتە «ورتاشا جىلدامدىقتى» اسىرعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلمەيدى. قولدانىستاعى اقبتك-ءنىڭ 592-بابىندا بەلگىلەنگەن جىل­دامدىقتى 10-نان 20 كم/ساع اسىر­عانى ءۇشىن 10 اەك ايىپپۇل تۇرىندەگى جازا قاراستىرىلعان. تەحنيكالىق باي­قاۋ راسىمىنە جانە ونى جۇرگىزەتىن ورتالىق­تارعا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلسە, جۇرگىزۋ ەمتيحانىنا ءوز بەتىنشە دايىندالۋ دا الىنىپ تاستالماق.

جالپى وتىرىستىڭ سوڭىنداعى دەپۋ­تاتتىق ساۋالدار دا كوپ بولدى. كوتەرىل­گەن ماسەلەلەردىڭ ارقايسى ءوز الدىنا وزەكتى. ماسەلەن, پرەمەر-ءمينيستر­دىڭ ورىنباسارى تامارا دۇي­سەنوۆاعا «Amanat» پارتياسى فراك­تسيا­سىنىڭ مۇشەلەرى اتىنان دەپۋتات­تىق ساۋال جولداعان ەلنۇر بەيسەنباەۆ بالالار­دىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىنە الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ولقىلىقتاردى جاريا ەتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي پارمەنىمەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ بويىنشا ماڭىزدى زاڭ قابىلدانسا دا, ەلىمىزدە ءالى دە بالالارعا قاتىستى كەزدەسەتىن كەيبىر كەلەڭسىزدىك ازايار ەمەس. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋداعى ولقىلىقتار. بىل­تىرعى ەل اۋماعىندا بولعان ءتۇرلى كەلەڭ­سىز جاعدايلاردى ءتىزىپ شىققان دەپۋتات ۇكىمەتكە جازعى دەمالىس لاگەرىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ باعىتىنداعى بىرقاتار ۇسىنىسىن جولدادى.

ال ەرلان سايروۆ قارجى اگەنتتىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا پىسقىرىپ تا قاراماي, بالىق شارۋاشىلىعىنا شابۋىل جاساپ جاتىر دەپ دابىل قاقتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ, شىعىس قازاقستان, الماتى, تۇركىستان, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ بارلىق جەرىندە بالىق ونىمدەرىن وڭدەيتىن 9 زاۋىتقا قارسى نەگىزسىز قىلمىستىق ىستەر قوزعالعان. «شاش ال دەسە, باس الاتىن» تەكسەرۋشىلەر مەن نەگىزسىز تەكسەرۋلەردەن بالىقشىلاردى اراشالاپ قالۋىمىز كەرەك», دەگەن دەپۋتات ە.سايروۆ بالىقشىلارعا شابۋىل كەيبىر ەكونوميكالىق كۇشتەردىڭ رەيدەرلىك ارەكەتتەرى دە بولۋى ىقتيمال ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆتىڭ اتىنا ساۋال جولداعان دەپۋتات بولاتبەك ناجمەتدين ۇلى دا بيزنەسكە قولدان جاسالىپ وتىرعان قىسىم تۋرالى ماسەلە كوتەردى. «قاداعالاۋسىز قالعان مونوپوليا, رەسۋرستارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ اركەلكىلىگى, باسەكەلەستىكتىڭ ادىلەتسىز ادىستەرى وتكەن شاقتىڭ ەنشىسىندە قالۋ كەرەك», دەگەن دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار كولەمىندەگى 6 تريلليون 600 ميلليارد تەڭگەنىڭ 1,6 تريلليون تەڭگەسى نەمەسە جالپى كولەمنىڭ 25 پايىزى ءبىر كوزدەن الۋ تاسىلىمەن ساتىلعان.

ال «اقجول» پارتياسى فراكتسيا­سىنىڭ ۇكىمەت باسشىسىنا باعىتتالعان ساۋالىن جەتكىزگەن ازات پەرۋاشەۆ ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ جونىندەگى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنە توقتالدى. دەپۋتات ەكونوميكانى تەك كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قولىنا بەرە سالماۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىن تولىق قولدايتىندارىن جەتكىزدى.