الەمنىڭ ءبىر شەتىندەگى كوبەلەكتىڭ قانات قاعىسى, ەكىنشى شەتتە داۋىل تۇرعىزادى. قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ تۇسكەن تالانتتى وقۋشى ءاليحان ماقسۇتتىڭ روبوتتەحنيكاداعى تالپىنىسى قازىر سامساعان قازاق بالالارىنىڭ وسى سالاداعى جەتىستىگىنە سەپ بولىپ وتىر. وعان ەستىگەننىڭ جارعاعىندا, كورگەننىڭ جانارىندا, جاتتاعانننىڭ زەردەسىندە كەتەتىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن تەحنوكرات وقۋشىلاردىڭ فەستيۆالىندە كوز جەتكىزدىك.
دومبىرا ۇيرەتەتىن قۇرىلعى
ەرەكشەلىگى – تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءوتىپ جاتقان «RoboZerde-2024» سايىسى استانادا وتكەلى جاتقان V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنىنىڭ قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلدى. ءىس-شارادا وقۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى «مادەني مۇرا» ساناتى بويىنشا شىعارماشىلىق جوبالارىن ۇسىنسا, ءبىر بولىگى روبوتتارىن باعدارلامالاپ, ولاردى ۇلتتىق سپورت بويىنشا سايىسقا سالدى.
بالالاردىڭ باستاماسى ءا دەگەننەن اسەرگە بولەدى. بىرىنەن ءبىرى وتەدى. ەلىمىزدىڭ جيىرما وبلىسىنان كەلگەن كوماندالار ءوز ءوڭىرىنىڭ تاريحي, مادەني جادىگەرلەرىن جوعارى تەحنولوگياعا قالىپتاعان ۇلگى-جوسپارلارىن تانىستىرىپ جاتىر.
مىنا ەكى بالا ماكەتتىڭ ورنىنا كادىمگى دومبىرانى قويىپتى عوي. قوش دەلىك, قازاقتىڭ ءتول اسپابى. ال ونى digital دەڭگەيىندە قالاي سويلەتپەكشى ەكەن؟ تاقالا بەرىپ ەدىك, تاقىلداپ وزدەرىن تانىستىرا جونەلدى.
– اتى-ءجونىمىز جادىرا تۇسىپبەكوۆا جانە ەركەبۇلان بۇسىرمانوۆ. استاناداعى №9 «زەردە» مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ليتسەيىنەن كەلدىك.
– بارەكەلدى, بالالار! قانداي جوبا كورسەتەسىڭدەر؟
– ءبىز ۇلت اسپابى دومبىرانى مەڭگەرۋگە كومەكتەسىن ارنايى باعدارلاما مەن تيۋنينگ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن «Qazaq aspap» جوباسىن دايىنداپ شىقتىق. تەلەفوننىڭ كولەمىندەي مىنا قۇرىلعىمەن ءسىز دومبىرانىڭ قۇلاق كۇيىن وپ-وڭاي كەلتىرەسىز.
– اپىراي, مىناۋ تاماشا ونەرتابىس قوي. اسپاپتى قولىنا ەندى الىپ جۇرگەن جاندارعا قۇلاق كۇيىن ءوز بەتىنشە كەلتىرۋ – جەڭىل جۇمىس ەمەس, – دەدىم دە قۇرىلعىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن دەرەۋ كورگىم كەلدى. ەركەبۇلان مەن جادىرا دا باعدارلاماسىن بىردەن ىسكە قوستى. باعدارلامانى سىنايىنشى دەپ دومبىرانى تەرىس بۇراۋعا ادەيى كەلتىرىپ, قۇرىلعىنى تاقاي بەرگەنىم سول ەدى, الگىنىڭ قىسقىشى «قۇلاعىمدى» بۇراپ كەلىپ جىبەرسىن. تاڭعالدىم. شەرتىپ كالسام كادىمگى رە-سول نوتاسىندا, وڭ بۇراۋدا كۇمبىرلەپ تۇر. وقۋشىلارعا العىس بىلدىردىك تە, ىستەرىنە ساتتىلىك تىلەپ, كەلەسى جوبالاردى كورۋگە اسىعا بەردىك.
ماكەتتەردىڭ ىشىندە مەنمۇندالاپ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كەسەنەسى كورىنەدى. جوبانىڭ اۆتورلارى – بەكزات ءتالىپ پەن دوسان نەسىپباي دەگەن ەكى جىگىت. جاقىن بارىپ ءجون سۇراسام, ماڭعىستاۋدىڭ وعلاندارى. باسە دەيمىن, كوزىندە جالىن, سوزىندە سالماق بار. باسقالار سەكىلدى قوبالجىماي, بايسالدى قالپى جوبالارىن تانىستىردى. ء«بىزدىڭ جوبامىز «RoboSerik» دەپ اتالادى. ارنايى اقپارات ەنگىزىلگەن, قاشىقتان باسقارىلاتىن, ءوزى ادامنىڭ بويىمەن شامالاس بۇل روبوت مادەني ورىنداردا گيد قىزمەتىن اتقارادى. ونى ازىرەت سۇلتان مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەيگە ورنالاستىرۋعا بولادى. سونداي-اق ول 24 ساعات بويى عيمارات قاۋىپسىزدىگى مەن تازالىعىن كۇزەتە الادى. وقىس جاعداي بولا قالسا, دەرەۋ ورتالىققا حابار بەرەدى», دەدى ماڭعىستاۋلىق جاس تەحنوكراتتار. راسىندا دا مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى تۋريزمگە ءجىتى ءمان بەرىپ جاتقان تۇسىندا مۇنداي ونەرتابىستاردىڭ كوپ بولعانى كەرەك-اق.
ءارى قاراي نازارىمىز سالۋالى كيىز ءۇيدىڭ ۇلگىسىنە ءتۇستى. سىرتتاي قاراپايىم كورىنگەنىمەن, وقۋشىلار ونى دا ءىت تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاپ قويىپتى. كەرەگەنىڭ كوزىنە ورناتقان ارنايى قابىلداعىش ءۇيدىڭ تەمپەراتۋراسىنا قاراي اۋا ىلعالدىعىن رەتتەپ وتىرادى. تۇڭلىك تە اۆتوماتتى تۇردە كۇن تۇسكەندە ءوزى تۇرىلەدى. بۇعان قوسا مۇندا دا قازاقتىڭ سالت-ساناسى, ءداستۇر, ادەبىن تۇسىندىرەتىن اۋديو-گيد باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپتى. جوبانىڭ اۆتورلارى 9-سىنىپ وقۋشىلارى ارمان سۇلتانبەك پەن دانات جاڭبىرعا بارەكەلدى دەستىك. كورۋشىلەردىڭ قاتارىندا وسى فەستيۆالگە دەمەۋشىلىك بىلدىرگەن ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى-باس حاتشىسى تاستانبەك ەسەنتاەۆ تا بولدى. وقۋشىلاردىڭ جوباسىمەن تانىسقان ول ۇسىنىلىپ وتىرعان digital-كيىز ءۇيدى كوشپەلىلەر ويىنى اياسىندا جاسالاتىن «بىرلىك كەرۋەنى» جانە «ەتنواۋىل» ءىس-شاراسىنا قوسۋعا ىجداعات ءبىلدىردى. وسىدان سوڭ «روبوسپورت» باعىتىنىڭ «ارقان تارتىس», «اسىق اتۋ», «مەرگەن» جانە «اقسۇيەك» اتتى ءتورت سانات بويىنشا جارىسقا ءتۇسىپ جاتقان وقۋشىلاردى كورۋگە بەت الدىق.
سالماقتى ساقا شەڭبەر ورتاسىندا تىزىلگەن اسىقتاردى ۇشىرىپ ءتۇسىردى. بىراق ساقانى يىرگەن بالا ەمەس, روبوت. ءيا, كادىمگى روبوت. اسىعىن الشىسىنان تۇسىرگەندەرى جۇلدەلى جەڭىس ساتىنە جاقىنداي بەرەدى. باسقالارى ءوز كەزەگىن كۇتىپ, ساقالارىن سايلاپ تۇر. وسى ساتتە قازاق بالالارىن ەپتىلىك پەن ۇقىپتىلىققا ۇيرەتكەن اسىق اتۋ ويىنىنىڭ «جاڭا داۋرەنى» كەلگەنىنە انىق كوزىمىز جەتتى. روبوت قالاي اسىق ويناماق دەيسىز عوي؟ جاۋابىن ماڭعىستاۋدان كەلگەن 6-سىنىپ وقۋشىلارى مۇراتبەك تاير مەن ايشۋاقوۆ نۇربەك ايتسىن.
– ءبىز بۇل جوبامىزدى ەكى ساعاتتا جاساپ شىعاردىق. روبوتتىڭ ماقساتى – اسىقتاردى اتىپ, شەڭبەردەن شىعارۋ. جولاقشانىڭ بويىمەن اسىق سىرعاناپ كەلەدى دە, رەزەڭكەنىڭ كۇشىمەن اتىلادى. روبوتتىڭ ءدال اتقانى عانا ەمەس, ءتۇزۋ قوزعالۋى دا ماڭىزدى, – دەيدى جاس ونەرتاپقىشتار.
وسىلايشا, كونەدەن جەتكەن ۇلتتىق سپورت ءتۇرىنىڭ قازىرگى تەحنولوگيامەن ۇشتاسقانى كوڭىلىمىزدى كوككە كوتەرىپ تاستادى.
روبوت-مەرگەن ءمۇلت كەتكەن جوق
ارقان تارتىسىپ جاتقان روبوتتار الاڭىندا كىل مىقتىلار جيىلىپتى. ەلىمىزدىڭ جيىرما ايماعىنان كەلگەن تەحنوكرات وقۋشىلار وزدەرى دايىنداپ, وزدەرى باپتاپ قوسقان روبوتتاردىڭ بەلىنە ارقان بايلاپ, الەۋەتىن كورىپ جاتىر. ءبارى دە ءوز ايماقتارىنىڭ ۇزدىگى. بىراق قاي روبوتتىڭ تەحنيكاسى مىعىم, قايسىسىنىڭ كۇشى كوپكە شىدايدى, سول جەڭىمپاز اتانار ساتكە جاقىنداي تۇسەدى. فينالدا 36 روبوتتىڭ اراسىندا ىرىكتەلىپ شىققان ەكى روبوت باق سىناستى. باپتارى كەلىپ-اق تۇر. ويتكەنى ءبىراز ۋاقىت ەكەۋى دە ارقاندى وزدەرىنە قاراي تارتىپ, قاققان قازىقتاي ورىندارىنان تاپجىلماي تۇردى. ءتىپتى ورتاداعى ارقان ءۇزىلىپ كەتەر مە ەكەن دەپ قورقا باستادىق. بىراق نە دەگەنمەن, مىقتىنىڭ اتى مىقتى عوي, تارتىستىڭ سوڭىنا قاراي قاراعاندى وبلىسىنان كەلگەن «ەرتەمىر» قارسىلاسىن ج ۇلىپ اكەتتى.
اقسۇيەك ويناپ جاتقان روبوتتار دا ادامدار سياقتى جۇپپەن وينايدى. ويىن الاڭىندا الدىن الا جاسىرىلعان كوورديناتانى العاش تاپقان روبوتتىڭ بىرەۋى ءوزىنىڭ GPS مەكەنجايىن حات ارقىلى ارىپتەسىنە جولدايدى. ال ارىپتەسىنىڭ ماقساتى جۇبىنىڭ قاي جاقتا تۇرعانىن ناقتى تاۋىپ, وعان دەرەۋ جەتۋ. سوندا ويىننىڭ ماقساتى سۇيەكتى ەمەس, سۇيىكتىنى ىزدەۋ كەرەكتىگىن روبوتتار دا جاقسى مەڭگەرگەن ەكەن.
ويىن الاڭىنىڭ ورتاسىندا «مەرگەندەر» باسەكەسى دۇبىرلەپ ءوتىپ جاتتى. ارينە, ولار دا روبوت مەرگەندەر. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 22 وقۋشىنىڭ روبوت سايىپقىراندارى ساپتا ءتىزىلىپ تۇر. ارقايسىسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ءبىرىنىڭ جىلدامدىعى مىقتى, ەكىنشىسى دالدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى, ءۇشىنشىسى ۇقىپتىلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. بۇل سايىستىڭ دا شارتى ۇلتتىق سپورتتان اجىراماعان, ۇعىنىقتى: روبوتتار بەلگىلەنگەن جولاقپەن ءجۇرىپ ءوتىپ, نىساناعا وقتارىن ءدال تيگىزۋ كەرەك. ۇزدىك شىققان ون ءبىر مەرگەن دە جەڭىمپاز اتانادى.
جوعارىدا ايتقان ۇلتتىق سپورتتاردى تەحنيكامەن شەبەر ۇشتاستىرا بىلگەن, «NatRoboCom» ۇلتتىق روبوتتەحنيكا جارىسىنىڭ اۆتورى مارس ماۋلەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل باسەكەنىڭ ۇلتتىق تۇرعىدا جاڭعىرۋى روبوتتەحنيكانىڭ الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەدى.
– ەلىمىزدەگى جاس دارىنداردىڭ روبوتتەحنيكاداعى جەتىستىكتەرى مول, بىراق قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى باسەڭ تارتىپ جاتادى. وسى ەكى ارنانى توعىستىرۋ ماقساتىندا بۇل ويىنداردى العاش رەت 2019 جىلى ورال قالاسىندا وتكىزدىك. سول جىلدان باستاپ تۇراقتى تۇردە رەسپۋبليكالىق جارىستاردى, سونداي-اق ورتالىق ازيا چەمپيوناتتارىن وتكىزىپ كەلەمىز. اۋەلدە جوبامىزعا سەنىمسىزدىك تانىتقاندار كوپ بولدى. ويتكەنى قوعامدا «ەۋروپانىڭ, جاپونيانىڭ روبوتتەحنيكالارى مىقتى, سولاردىڭ داستۇرىمەن عانا جارىسۋ كەرەك», دەگەن قاساڭ تۇسىنىك بولدى. سوندىقتان ۇلتتىق ويىنداردى روبوتتار الەمىندە دارىپتەۋ جولىندا كوپ تەر توكتىك. بىراق ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. مىنەكي, بۇگىن دە ءاليحان ماقسۇت اتىنداعى رەسپۋبليكالىق فەستيۆالگە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ جاتقانىمىزعا بەك قۋانىشتىمىز. ءاليحانداي ءبىلىمدى, قابىلەتتى ءارى تاربيەلى دارىنداردىڭ قانات جايۋىنا وسىنداي فەستيۆالدەردىڭ قوسار ۇلەسى زور, – دەدى مارس ماقسوت.
بەرەرى مول فەستيۆال
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى, «استانا دارىنى» دارىندى بالالار مەن تالانتتى جاستاردى انىقتاۋ ورتالىعى, استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ №9 «زەردە» مامانداندىرىلعان ليتسەيى, «روبوتەك» روبوتتەحنيكا مەكتەبى, «مارس روبوتيكس» روبوتتەحنيكا مەكتەبى جانە ءاليحان ماقسۇت اتىنداعى دارىندى بالالاردى قولداۋ قورى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىپ وتىرعان فەستيۆال جىل سايىن مامىر ايىندا ءداستۇرلى تۇردە وتەدى. فەستيۆالدىڭ تۇراقتى دەمەۋشىسى – «Amanat» پارتياسى مەن پارتيانىڭ «جاستار رۋحى» جاستار قاناتى. دارىندى وقۋشىلاردىڭ عىلىمي داعدىسىن شىڭداۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن كەلەشەكتە فەستيۆالدى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. فەستيۆالدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا «Amanat» پارتياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى داۋلەت كارىبەك, پارتيا حاتشىسى شولپان كارينوۆا, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, باس حاتشى تاستانبەك ەسەنتاەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ارداق بەيسەنباي, «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى پەداگوگيكالىق شەبەرلىك جانە پسيحولوگيالىق قىزمەتى ءبولىمىنىڭ باسشىسى سايران باقتيار قاتىستى.
ءوز سوزىندە داۋلەت كارىبەك مەملەكەت باسشىسى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە جاس عالىمدارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى تاپسىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ەلىمىز عىلىم جانە تەحنولوگيا سالاسىنا قاتىستى ماڭىزدى ماقسات قويىپ وتىر. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, عىلىمدى دامىتۋ – ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باسىمدىق. مەملەكەت باسشىسى تاپسىرماسىمەن عىلىمدى دامىتۋعا ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 625 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. عالىمداردىڭ جالاقىسى ەكى ەسە ءوستى. جاس زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ شارالارى كۇشەيتىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن جاستار سانى ارتىپ كەلەدى. سونداي-اق جۋىردا «جاساندى ينتەللەكت» كوميتەتى قۇرىلدى. ياعني تسيفرلاندىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. وسى ورايدا, «RoboZerde – 2024» فەستيۆالى جاس عالىمدار مەن يننوۆاتسيالىق جوبالار ءۇشىن ايرىقشا الاڭعا اينالۋعا ءتيىس, – دەدى ول.
– ءبىزدىڭ فەستيۆال وقۋشىلاردىڭ روبوتتەحنيكاعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا, بالالاردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق قابىلەتىن دامىتۋعا, وسكەلەڭ ۇرپاقتى عىلىممەن اينالىسۋعا جان-جاقتى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان روبوتتەحنيكا – بۇل حوببي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار STEM داعدىلارىن جەتىلدىرۋدىڭ قۋاتتى قۇرالى. سونداي-اق ءبىزدىڭ فەستيۆال وقۋشىلاردى ينجەنەريا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى بولاشاق ماماندىقتارعا دايارلايدى», – دەدى اقىن ءارى فەستيۆال باستاماشىسى سەرىكزات دۇيسەنعازى.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. وسىعان وراي ءا.ماقسۇت اتىنداعى «RoboZerde-2024» روبوتتەحنيكا فەستيۆالى تالانتتى جاستاردىڭ تالابىن ۇشتايتىن مەگا جوباعا اينالادى دەپ ءۇمىت ارتامىز.
بەكزات قۇلشار,
ابزال ماقاش,
«Egemen Qazaqstan»