«ديپلوممەن – اۋىلعا!»: جوبا ماقساتىنا جەتتى مە؟

سولاردىڭ ءبىرى – اۋىلدارداعى كادر­ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماق­سا­تىن­دا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «ديپ­لوممەن – اۋىلعا!» جوباسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ جانە جەتىلدىرۋ. اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامامەن قىرۋار ءىس تىندىرىلعانى انىق.

ماسەلەن, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە جۇمىس­قا ورنالاسقان 105 مىڭنان اسا مامان الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن بىرجولعى كوتەرمە جاردەماقى مەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا ارنالعان جەڭىلدىكتى بيۋدجەتتىك كرەديتتى العان. الايدا ولاردىڭ ءبىر بولىگى بارعان جەرلەرىندە تۇراقتاماي, كوپ ۇزاماي باسقا جاقتارعا كەتىپ قال­عانى ءمالىم. سالدارىنان اۋىل­داعى كادر تاپشىلىعى ماسەلە­سى ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. 2020-2022 جىلدارى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى دارىگەرلەر سانى 12,7 مىڭنان 13,4 مىڭعا دەيىن (5,1 پايىزعا), ورتا بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 51,2 مىڭنان 54,3 مىڭعا دەيىن (5,9 پايىزعا) وسكەن. ايتسە دە, وسى كەزەڭدەگى تاپشىلىق 3,9 مىڭ بىرلىك بولعان. مۇعالىمدەر قاتارى دا 195,3 مىڭنان 209,6 مىڭعا دەيىن (7,3 پايىزعا) كوبەيگەنىمەن, بوس ورىندار سانى 2 240 بىرلىكتى قۇراعان.

«ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى بويىنشا اۋىلدىق جەرلەرگە كوشىپ بارىپ, جۇمىسقا ورنالاساتىن مامانداردىڭ جەڭىلدىكتى شارتتارمەن 1 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) مولشەرىندەگى بيۋدجەتتىك كرەديتتى پايدالانىپ, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋى ءۇشىن قويىلاتىن نەگىزگى تالاپ – اۋىلدىق ەلدى مەكەندە ورنالاسقان ۇيىمدا ءتيىستى ماماندىق بويىنشا كەمىندە 3 جىل جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتەمە قابىلداۋ. ءاۋ باستا بۇل مەرزىم 5 جىل بولىپ بەلگىلەنگەن ەدى, كەيىن ەكى جىلعا قىسقارتىلدى. سوعان قاراماستان ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2020 جىلدان بەرى جەڭىلدىكتى كرەديتتى پاي­دالانعان ماماندار سانىنىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالادى. ناقتى ايتساق, 2020 جىلى 5 016 مامان جەڭىلدىكتى كرەديت العان بولسا, بۇل كورسەتكىش 2023 جىلى 3 518 مامانعا دەيىن, ياعني 30 پايىزعا ازايعان. ال كرەديت سوماسى اەك-ءتىڭ جىل سايىنعى ينفلياتسيا مولشەرىنە سايكەس ارت­تىرىلۋىنا وراي, 2020 جىلعى 4 167 مىڭنان 2023 جىلى 5 175 مىڭعا دەيىن وسكەن.

بۇل رەتتە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى اياسىندا كورسەتىلەتىن الەۋ­مەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا بيىلدان باستاپ تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا ارنالعان جەڭىلدىكتى بيۋدجەتتىك كرەديتتىڭ مولشەرى بۇرىنعى 15 جىلعا دەيىنگى 0,01 پايىزدىق سىياقى مولشەرلەمەسى ساقتالا وتىرىپ, اۋدان ورتالىقتارى ءۇشىن 1 500 اەك-تەن (5,2 ملن تەڭگە) 2 500 اەك-كە (9,2 ملن تەڭگە) دەيىن جانە قالعان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر ءۇشىن 2 000 اەك-كە (7,4 ملن تەڭگە) دەيىن ۇلعايتىلعانىن ايتقان ءجون. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وسىلايشا جەڭىلدىكتى بيۋدجەتتىك كرەديت مولشەرىنىڭ ۇلعايتىلۋى اۋىلعا جۇمىسقا بارىپ, تۇرعىن ءۇي ساتىپ العىسى نەمەسە سالعىسى كەلەتىن ماماندار سانىنىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇل شارا, اسىرەسە تۇرعىن ءۇي باعاسى سالىستىرمالى تۇردە ارزان سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرىنە جۇمىسقا باراتىن ماماندار ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. سەبەبى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اۋىل­دى جەردە سالىناتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ 1 شارشى مەترىنە جۇمسالاتىن ورتاشا شىعىن وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا قوستاناي وبلىسىندا – 73,3 مىڭ تەڭگە, پاۆلودار وبلىسىندا – 97,9 مىڭ تەڭگە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 119,4 مىڭ تەڭگە بولعان. ال وسى كورسەتكىش شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 175,6 مىڭ تەڭگەگە, اباي وبلىسىندا – 172,9 مىڭ تەڭگەگە, الماتى وبلىسىندا – 166 مىڭ تەڭگەگە, اقمولا وبلىسىندا – 161 مىڭ تەڭگەگە, جەتىسۋ وبلىسىندا – 158,6 مىڭ تەڭگەگە, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 137 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن. وسىلايشا, تۇرعىن ءۇي شارشى مەترىنىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتكەن وڭىرلەردەگى اۋىلدارعا جۇمىسقا باراتىن ماماندارعا تۇر­عىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا بولىنگەن بيۋدجەتتىك كرەديت قاراجاتى جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار ەجەلگى ء«بارىن ءبىر شىبىقپەن ايداۋ» قاعيداتىنان ءالى دە باس تارتپاي كەلەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءار وڭىر­­گە سارالانعان ءتاسىل قولدانىلعانى ءجون.

«ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى بو­يىنشا ەڭ جوعارى ناتيجەگە جەتىپ وتىرعان تۇركىستان وبلىسىندا بىر­جولعى كوتەرمە جار­دەماقى العان ما­مان­­دار سانىنىڭ بيۋدجەتتىك كرەديت العان ماماندار سانىنا اراقاتىناسى – 1:3. ياعني تۇركىستان وبلىسىنىڭ اۋىلدارىنا وسى جوبا بو­يىنشا كەلگەن ءاربىر ءۇشىنشى مامان عانا جەڭىلدىكتى كرەديت ەسەبىنەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الدى. وسىعان ۇقساس جاعداي جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا دا بايقالىپ وتىر. كەيىنگى ءۇش جىلدا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە كەلگەن ماماندار سانى ازايىپ كەتتى جانە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى اياسىندا ۇسىنىلاتىن ەكى الەۋمەتتىك قولداۋ شا­را­سىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق ارتا ءتۇستى.

«نەگىزگى ماسەلە كرەديتتىڭ ۇسى­نى­لا­تىن مولشەرىنىڭ جەتكىلىك­سىز­دىگىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ كرەديتتەلۋىندە, تەرىس كرەديتتىك تاريحتىڭ بولۋىندا, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا تۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى قولايلى جاعدايلار جاسال­عان تۇرعىن ءۇيدىڭ بول­ماۋىندا, اۋىل­دى جەرلەردە جالاقىنىڭ ازدى­عىندا جانە حا­لىقتىڭ شىعىس­تارىنىڭ كوبەيۋىن­دە, سونداي-اق «ديپ­لوممەن – اۋىل­­عا!» جوبا­سى ايا­سىندا كور­سەتىلەتىن الەۋ­مەت­تىك قولداۋ شارالارى تۋرالى حاباردارلىقتىڭ تومەن بولۋىندا», دەيدى ەكو­نو­ميكالىق زەرت­تەۋلەر ينستي­تۋ­تىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى دينارا مۇقىشەۆا.

شىنىندا دا, اۋىلعا جۇمىسقا بار­عان ديپلومدى مامانداردىڭ تۇراق­تا­ماۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ تەرىس كرەديتتىك تاريحىنا بايلانىستى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە سالۋ ءۇشىن جەڭىلدىكتى بيۋد­جەت­تىك كرەديتكە قول جەتكىزە الماۋى. ويتكەنى كەيىنگى جىلدارى ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءال-اۋقاتى تومەندەپ, ەكىنشىدەڭگەيلى بانك­تەر مەن ميكروقارجى ۇيىم­دارىنان اۋىر شارتپەن كرەديت الىپ, قارىزعا بەلشەدەن باتىپ جۇرگەنى بەلگىلى. ال ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2014 جىلعى 6 قاراشاداعى بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «اۋىلدىق ەلدi مەكەندەرگە جۇمىس iستەۋگە جانە تۇرۋعا كەلگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, بiلiم بەرۋ, الەۋمەتتiك قامسىزداندىرۋ, مادەنيەت, سپورت جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى ماماندارعا, اۋىلدار, كەنتتەر, اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرى اپپاراتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەرىنە الەۋمەتتiك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ قاعيدالارىنىڭ» 18 تارماعىندا: «الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى بۇرىن بەرىلگەن كرەديتتەر بويىنشا وتەلمەگەن مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى جوق, سونداي-اق كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە 90 كۇنتىزبەلىك كۇننەن اسا مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى جوق كورسەتىلەتىن قىزمەت الۋشىلارعا ۇسىنىلادى», دەپ كورسەتىلگەن. اۋىلدى قاجەتتى كادرلارمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن اتالعان قاعيدالارعا وزگەرىس ەنگىزىپ, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى بو­يىنشا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتى بيۋدجەتتىك كرە­ديتتىڭ قولجەتىمدى بولۋىن ويلاس­تىرۋ قاجەت.

وسى ورايدا بىلتىر «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسىنىڭ سەنىمدى اگەنتى بولىپ «وتباسى بانك» تۇر­عىن ءۇي قۇرى­لىس جيناق بانكى تا­عايىندالعانى دۇرىس شەشىم بول­عانى داۋسىز. پايدا قۋعان ەكىنشىدەڭگەيلى بانكتەردەي ەمەس, مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەيتىن اتالعان مەملەكەتتىك بانك «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسىنا قاتىسۋشى ما­مان­دار­دىڭ, اسىرەسە جوعارى جانە ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارى تۇ­لەكتەرىنىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە كوپتەپ بارىپ, مامان­دىقتارىنا ساي جۇمىسقا ورنالاسىپ, باسپانالى بولۋىنا جاناشىرلىق كورسەتەدى دەپ ۇمىت­تەنەمىز.