قورداعى قارجى قۇتايماي بارادى... داعدارىستان ساباق الۋ قاجەت

قور اقشاسىنا قاشانعى قول سۇعامىز؟

ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى 2014 جىلى 77,2 ملرد دوللار بەلەسىنە كوتەرىلىپ, شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن ەدى. قازىر سول دەڭگەيدەن 24,4 پايىزعا, ياعني 18,8 ملرد دوللارعا دەيىن ازايىپ كەتتى. تاۋەلسىز ساراپشىلار عانا ەمەس, دەپۋتاتتار دا قور قاراجاتىن جۇمساۋدىڭ تەتىكتەرى ايقىن ەمەس, ب ۇلىڭعىر ەكەنىن ءجيى ايتادى. 2023 جىلى ۇلتتىق قور بالامالى قۇرالدارى پورتفەلىن باسقارۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا­سى بەكىتىلىپ, قور اكتيۆ­تەرىن ء«داستۇرلى ەمەس بالا­ما­ل­ى قۇرالدارعا» ينۆەس­تي­­تسيالاۋ كوزدەلگەن. ونىڭ قانداي ناتيجە اكەل­گەنى 2028 جىلى 5 جىل قورى­تىندىسى بويىنشا كىرىس­تى­لىككە ارالىق باعالاۋ جۇر­گىزىلگەندە بەلگىلى بولادى. ال ازىرگە جاڭا ستراتەگيا دا ەسكى پروبلەمالاردىڭ سۇر­لەۋىنەن شىعا الماي ءجۇر.

«2008 جىلعى الەمدىك قارجى داعدارىسى مەن قور نارىقتارىنىڭ قۇلدىراۋىنان كەيىن ۇلتتىق قوردىڭ جيناق پورتفەلىن باسقارۋ تاسىلدەرى كونسەرۆاتيۆتى قاعيدات­تار­عا نەگىزدەلدى. اكتيۆتەردى ساقتاۋ ماق­ساتىندا پورتفەلدە دامىعان ەلدەردىڭ وبليگاتسيالارى باسىم بولىپ, ۇلەسى 80%-عا جەتتى, ال اكتسيالاردىڭ ۇلەسى تومەن, 20% عانا بولدى. سالدارىنان كەيىنگى 10-15 جىلدا ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن باسقارۋدان الىنعان كىرىستىلىك الەمدەگى ۇقساس بىرقاتار تاۋەلسىز ءال-اۋقات قورىنىڭ تابىسىنان الدەقايدا تومەن بولدى. مىسالى, نورۆەگيانىڭ زەينەتاقى قورىنان كوپ ارتتا قالدى», دە­لىن­گەن تۇجىرىمدامادا.

ۇلتتىق بانك دەرەكتەرىندە ايتىل­عان­داي, ۇلتتىق قوردىڭ 2000-2022 جىل­دار­داعى ورتاشا تابىسى 3,02 پايىز, كەيىنگى 20 جىلداعى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى اكتيۆ­تەر­دى باسقارۋدان تۇسكەن ينۆەستيتسيالىق كىرىسى 15,1 ملرد دوللاردى قۇراپتى. قار­جى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, قوردان 2010 جىلى 1,2 ترلن تەڭگە ترانسفەرت الىنعان. 2015 جىلى بۇل كولەم ەكى ەسە ءوسىپ, 2 ترلن 468 ملرد تەڭگە بولدى. 2017 جىلى – 4 ترلن 421 ملرد تەڭگە, 2020 جىلى – 4 ترلن 785 ملرد تەڭگە, 2021 جىلى 4 ترلن 519 ملرد تەڭگە شىعىندالدى. بيىلعى شىعىسى دا وسىعان شامالاس. ۇلتتىق قور ترانسفەرتتەرىن 2 تريلليونعا تومەندەتۋ جوسپارى بىزدەن الىستاپ بارا جاتىر دەگەن قاۋىپ بار.

ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنداعى كورسەتكىش بويىنشا ۇلتتىق قوردا 28,8 ترلن تەڭگە بولعان ەدى. ءبىر اي ىشىندە قور قاراجاتى 200 ملرد تەڭگەگە قىسقارعان. ەسكە سالساق, 1 قاڭتاردا ۇلتتىق قورداعى قاراجات كولەمى 29,1 ترلن تەڭگە بولعان ەدى. ال ناۋرىز ايىن­دا ماقساتتى ترانسفەرتتەر ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 411 ملرد تەڭگە الىن­دى. ءساۋىر ايىندا دا ءدال وسىنداي سومادا ماقساتتى ترانسفەرتتەر بيۋدجەتكە اۋدارىلدى.

2024 جىلدىڭ باسىنان بەرى ۇلتتىق قوردان 1,9 ترلن تەڭگە قاراجات الدىق. كە­پىلدىك بەرىلگەن ترانسفەرتتەر 1,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ءبىر اي ىشىندە بيۋدجەتكە كەپىل­دىك بەرىلگەن ترانسفەرتتەر كولەمى 480 ملرد تەڭگە بولعان. قوردى باسقارۋعا, جىل سايىنعى سىرتقى ءاۋديتتى جۇر­گىزۋگە بايلانىس­­تى شى­­عىس­تاردى جابۋ شىعى­نىنا جىل باسىنان بەرى 5,2 ملرد تەڭگە جۇم­سا­لىپ­تى. ناۋرىز ايىن­­­­دا بۇل كورسەتكىش 1,6 ملرد تەڭگە بولعان. ياعني قوردىڭ وسى ماقساتتاعى شى­عىندارى دا ءبىر اي ىشىندە 3,5 ملرد تەڭگەگە ۇل­عايعان.

بيىلعى شىعىن دا ءبىرشاما...

ساراپشىلار بيىل ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتكە اۋدارىلاتىن ترانسفەرتتەر كولە­مى ۇلعايۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان. ۇلت­­تىق بانكتىڭ دەرەگىنشە, ۇلتتىق قوردان قاڭتار ايىندا – 1,05 ملرد دوللار ۆاليۋتا, اقپان ايىندا – 609 ملن دوللار, ناۋرىز ايىندا – 700-800 ملن دوللار, ءساۋىر ايىن­دا 1, 06 ملرد دوللار ۆاليۋتا ساتىلعان. بۇل قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانس­فەرتتەردى قامتاماسىز ەتتى. ال مامىر ايىندا باس بانك ۇكىمەتتىڭ الدىن الا وتى­نى­­مىنە ساي, ۇلتتىق قوردان 750-850 ملن دول­­لارعا دەيىن ۆاليۋتا ساتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىعان قاتىستى بىرنەشە رەت تاپسىرما بەردى. تاپسىرما قالاي ورىندالىپ جاتىر؟» دەگەن ساۋالدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە (ۇەم) قويىپ, تومەندەگى جاۋاپتى الدىق.

مينيسترلىكتىڭ مالىمدەۋىنشە, مەم­لەكەتتىڭ سالىق-بيۋدجەت ساياساتىنىڭ, ۇلتتىق قوردى قالىپتاستىرۋ جانە پايدالانۋ ساياساتىنىڭ باعدارلارى مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىمەن بەكىتىلدى. سالىق-بيۋدجەت ساياساتى بيۋدجەتتىڭ مۇناي كىرىس­تەرىنە تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋدى, ونىڭ سىرتقى فاكتورلارعا تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىڭ مۇناي ەمەس تاپشىلىعى دەڭگەيىن 2030 جىلى ءىجو-ءنىڭ 5%-نا دەيىن بىرتىندەپ تومەندەتۋگە باعىتتالعان.

«بيۋدجەتتىك قاعيدا كونترتسيكلدى سيپات­قا يە جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ساراپشىلارىنىڭ وڭ باعاسىن الدى. 2023 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قور­دان كە­پىل­دەندىرىلگەن ترانسفەرت مۇناي سەكتورىنان ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىم­دەر كولەمىنەن اسپايتىن مولشەردە ايقىن­دا­لادى. وسىلايشا, بەلگىلەنگەن كەسىمدى باعانى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىل­دەن­دىرىلگەن ترانسفەرت مولشەرى 2022 جىلعى 4,0 ترلن تەڭگەدەن 2023 جىلى 2,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن, 2024-2026 جىلدارى جىل سايىن 2,0 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەۋدە», دەيدى ۇەم وكىلدەرى.

ۇلتتىق قوردان ءىرى كولەمدە قاراجات العاننىڭ ارقاسىندا, قازىر تەڭگە باعامى تۇراقتى بولىپ تۇر. ءتىپتى كەيىنگى ايدا ءبىرشاما نىعايدى. ساراپشىلار بۇل ينفلياتسياعا وڭ اسەر ەتەتىنىن ايتادى. الايدا كۇشتى ۆاليۋتا باعامى ۇكىمەتتىڭ قوردان تۇسەتىن ترانسفەرتتەردى ازايتۋ جوس­پارىنا قاۋىپ توندىرەدى. ەل بيلىگى بيىل 3,6 ترلن تەڭگە ترانسفەرت بولىنەدى دەپ جوسپارلاعان. بىلتىر ۇلتتىق كومپانيا اكتسياسىن ساتىپ الۋدى قوسقاندا, ۇلتتىق قوردان جالپى 5,3 ترلن تەڭگە شىعارىلعان. ال 2024 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا ۇلتتىق قوردان 1,4 ترلن تەڭگە جۇمسالىپ قويدى.

وعان قوسا, ءبىرىنشى توقساندا نەگىزگى سالىق جيناۋ جوسپارى ورىندالماعان. سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋعا كەتەتىن ۇلكەن شىعىن­دارمەن قاتار, سالىقتىڭ كەم ءتۇسۋى ۇكى­مەتتى جىل سوڭىنا دەيىن ۇلتتىق قوردان كوبىرەك قارجى الۋعا ءماجبۇر ەتۋى مۇمكىن. قوردان كوبىرەك قارجى الۋ ءوز كەزەگىندە ءىجو ءوسىمى, تەڭگە باعامى, ينفلياتسيا مەن بازالىق مولشەرلەمەگە اسەر ەتەدى.

تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قانداي؟

ەكونوميست مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزگە كونترتسيكلدىك فيسكالدىق سايا­سات قاجەت. ول ەكونوميكانىڭ قۇلدى­راۋى كەزىندە ۇلتتىق قوردى پايدالانۋدى ارتتىرۋدى, ال ءوسۋ كەزىندە كەرىسىنشە ازايتۋدى كوزدەيدى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وسى ۋاقىتقا دەيىن بىرنەشە داعدارىستى ەڭسەر­گەنىمىزبەن تاستاساق تا, كەم-كەتىكتەرىمىز مەم­لە­كەتتىك دەڭگەيدە سارالانبادى. 2008 جىلى باستالعان داعدارىستىڭ ىقپالىنان ءالى تولىق ايىعىپ شىقپاعانىمىزدى قازىرگى جاعدايلار دالەلدەپ تۇر. 2015 جىلدان بەرى ەلىمىز ورتاشا تابىستىڭ تۇزاعىنا ءتۇسىپ, ودان شىعۋىمىز دا قيىنداپ بارادى.

ەكونوميستەردىڭ ايتۋىنشا, تىعىرىق­تان شىعۋدىڭ امالى – ەكونومي­كا­نىڭ بار­لىق سەگمەنتىندە بيزنەس سۋبەك­تى­لە­رى­نىڭ پايدا بولۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ. سەبەبى جاعداي باقىلاۋدان شىعىپ بارادى. 2015 جىلداردان بەرى ۇلتتىق قورعا ءتۇسىپ جاتقان تۇسىمنەن شىعىنىمىز باسىم بولدى. قاجەتتىلىكتەرىمىز تابىسىمىزدان اسىپ كەتتى. سوندىقتان جاڭا ەرەجەگە سايكەس, 2023 جىلدان باستاپ كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مولشەرى مۇناي سەكتورىنان ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن بولجامدى كىرىستەردەن اسپايدى.

مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ەسەبىنە سۇيەن­سەك, ەكونوميكالىق ءوسۋ كەزىندە ۇلت­­تىق قوردان اۋدارىلاتىن ترانسفەرتتەر 2,3 تريلليون دوللاردان اسپاۋى كەرەك. سەبەبى ىشكى قارجىلاندىرۋعا تاۋەل­دىلىكتىڭ ارتۋى, قارىزدار بويىنشا شىعىنداردىڭ شەكتەن شىعىپ كەتۋى قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ جانە وتەۋ شىعىندارىنىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. الەمدىك رەيتينگ اگەنتتىكتەرى قازىردىڭ وزىندە شىعىندار وسە بەرسە, وندا نەسيەلىك رەيتين­گى­مىزدى تومەندەتەتىنىن ەسكەرتىپ وتىر.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوردى جۇمساۋعا شەكتەۋ قويۋ كەرەك دەگەندە, ءدال وسى كونترتسيكلدىك بيۋدجەت ەرەجەسىن مەڭزەپ وتىر», دەيدى مۇرات تەمىرحانوۆ.

ەكونوميست قازىر گەوساياسي جاعدايعا قاراماستان, مۇناي باعاسى جوعارى بولىپ, ءبىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى جىل سايىنعى كورسەتكىشتەن 4 پايىزدى قۇراعانىن, ياعني ەكونوميكا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. دەمەك بيۋدجەت شىعىستارى مەن ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن ترانسفەرتتەردىڭ ءوسۋىن توقتاتاتىن ءسات كەلدى. بىراق بۇل جولى دا مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي وتىرمىز.

«قازىر مۇناي باعاسى قۇبىلىپ تۇر. جاھاندىق نارىق 80 دوللاردان ۇزاي المادى. Brent ماركالى مۇنايدىڭ رەكوردتىق ماكسيمۋمى 2008 جىلعى 4 شىلدەدە تىركەلىپ, ءار بوشكەسى 143,9 دوللاردان باعالانىپتى. سول قىمبات رەسۋرس ءداۋىرى ارتتا قالدى. بۇگىن باررەلىنە 80 دوللاردان اسىپ تۇرعان مۇنايدىڭ كۇنى ەرتەڭ 40 دوللارعا دەيىن تومەندەپ كەتپەۋىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. ەگەر وسى باعا ءۇش جىل بويى ساقتالسا, ۇلتتىق قوردا ءتىپتى زەينەتاقى تولەۋگە دە اقشا قالمايدى, ويتكەنى ءبىز جاقسى ۋاقىتتا ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسىن جۇمساپ تاستادىق, جيناعان جوقپىز. ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەلدەر بار», دەيدى مۇرات تەمىرحانوۆ.