ازۋىن ايعا بىلەگەن الپاۋىت ەلدەر جەردەن تىس عالامدى زەرتتەپ, عارىشقا سپۋتنيك ۇشىرىپ, ادامزاتقا بەيمالىم الەمدى ادامزاتتىق يگىلىككە اينالدىرۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. قازاقستان دا عارىشتى يگەرۋ كوشىنەن قالماي كەلەدى. ەلىمىزدە وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنان باستاۋ الاتىن استرونوميا جانە استروفيزيكا سالاسىنداعى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر وسىعان دالەل. الماتى ماڭىنداعى استروفيزيكا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى 80 جىلدىق تاريحىندا اسسى-تۇرگەن, كامەنسك ءۇستىرتى, تيان-شان استروفيزيكالىق وبسەرۆاتوريالارىندا جەر اينالاسىنداعى عالامنىڭ عاجايىپتارىن زەرتتەپ قانا قويماي, كوككە قۇلاش سەرمەگەن ەلدەردىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن, سپۋتنيكتەرىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىر.
اكادەميك ق.ساتباەۆ باستاۋىندا تۇرعان ينستيتۋت
1941 جىلى كۇننىڭ تۇتىلۋىن قازاقستان اۋماعىندا باقىلاۋ ماقساتىندا كەڭەستىك ەلدەردىڭ اكادەميالىق ينستيتۋتتارى عالىمدارىنان 30-عا جۋىق ەكسپەديتسيا جاساقتالعانى بەلگىلى. الايدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس عالىمداردىڭ جوسپارىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىردى. سول كەزەڭدەگى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, ماسكەۋ مەن لەنينگراد ەكسپەديتسيالارى قالايدا كۇننىڭ تۇتىلۋىن باقىلاۋ ءۇشىن الماتىعا تابان تىرەگەن بولاتىن. ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە «ەينشتەين ەففەكتىسىنە» قاتىستى قۇندى دەرەكتەر قورى جيناقتالدى. بىراق عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاتىسقان عالىمدار سوعىسقا بايلانىستى كەرى قايتا الماي, رەسپۋبليكادا استرونوميا عىلىمىن دامىتۋ ءىسىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا قالىپ قويدى. 1941 جىلى اكادەميك ق.ساتباەۆتىڭ قولداۋىمەن استروفيزيكانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, اكادەميك ۆاسيلي فەسەنكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاقستانداعى استرونوميا عىلىمىندا جاڭا كەزەڭ باستالدى. استروفيزيكا ينستيتۋتى قۇرىلدى. جەر اينالاسىنداعى عارىشتىق كەڭىستىك, كۇن مەن جەر بايلانىسىنىڭ فيزيكالىق جانە ديناميكالىق ۇردىستەرىن زەرتتەۋدە تىڭنان جول سالىنىپ, استرونوم-اكادەميكتەر گاۆريل تيحوۆ, توكەن وماروۆ, ۆيكتور دروبجەۆ سىندى اتى الەمگە ايگىلى عالىمدار ۇجىمى قالىپتاستى.
قازىرگى كەزدە ۆ.گ.فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكا ينستيتۋتىنا قازاقستانداعى ەسەپتەۋ استروفيزيكاسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ بىرنەشە مارتە يەگەرى اتانعان شىڭعىس وماروۆ باسشىلىق ەتىپ وتىر.
پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى. 1994 جىلى NASA-دا, 1998 جىلى كليۆلەندتە حالىقارالىق عارىش ۋنيۆەرسيتەتىندە, 2001-2004 جىلداردا گەيدەلبەرگتە ەسەپتەۋىش استرونوميا ينستيتۋتىندا تاعلىمدامادان وتكەن. 2007-2012 جىلدارى پروفەسسور راينە شپۋرزەمەن نەمىس-قازاق ەسەپتەۋ استروفيزيكاسى, ال 2017-2019 جىلدارى پروفەسسور راينەر شپۋرزەمەن بەلسەندى عالامداردىڭ يادرولار ديناميكاسىن زەرتتەۋدە قازاق-قىتاي جوباسىنا قاتىستى. پروفەسسوردىڭ جەتەكشىلىگىمەن N-دەنەلەر ماسەلەلەرىن مودەلدەۋ سالاسىندا حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋدە تاجىريبەسى بار جاس عالىمدار توبى قۇرىلدى. سونداي-اق ش.وماروۆ اقش قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ شتاب-پاتەرى پەنتاگونعا قازاقستاننان شاقىرىلعان جالعىز عالىم سانالادى. وسى ورايدا پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ عارىش كەڭىستىگىن زەرتتەۋدە وبسەرۆاتوريالاردا قولدانىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر تۋرالى ايتتى.
– كۇن جۇيەسىن, قاشىقتاعى عارىشتى زەرتتەۋ ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كەيىنگى ۋاقىتتا عىلىم مەن تەحنولوگياداعى جەتىستىكتەر قازاقستاننىڭ دا وزگە ەلدەر سياقتى عارىشتىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتىپ كەلەدى. وسىدان 10 جىل بۇرىن عارىشقا ۇشىرعان سپۋتنيكتەرىمىز تەلەكوممۋنيكاتسيادا ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. گەوستاتسيونارلىق «KazSat» جانە جەردى عارىشتان باقىلايتىن «KazEOSat» سپۋتنيكتەرى رەسپۋبليكا وپەراتورلارىنىڭ قاجەتىن وتەپ جاتىر. بۇگىندە يلون ماسكتىڭ «SpaceX» كومپانياسى سياقتى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى عارىشتى يگەرۋگە سپۋتنيكتەرىن ۇشىرۋدا. ادامزات ءۇشىن عارىشتى زەرتتەۋدىڭ يگىلىگىمەن قاتار كەرى اسەرىنىڭ دە بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. كەيىنگى ۋاقىتتا عارىشتا قوقىستار پايدا بولىپ, سپۋتنيكتەردىڭ قاقتىعىسۋ ىقتيمالدىعى جوعارىلادى. وسىعان بايلانىستى استروفيزيكا ينستيتۋتىنداعى روبوت-تەلەسكوپتار عارىشتاعى قولايسىز احۋالدى دا باقىلاۋ مۇمكىندىگىنە يە. ينستيتۋت عالىمدارى روبوت-تەلەسكوپتارعا باعدارلامالار ازىرلەپ, اۆتوماتتى رەجىمدە ءوز سپۋتنيكتەرىمىزدى, ولاردىڭ اينالاسىنداعى قوزعالىستاردى باقىلاپ, رەسپۋبليكالىق عارىش ورتالىعىنا اقپارات بەرىپ وتىرادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, عالىمدار ينتەرنەتتى قولدانا وتىرىپ, باعدارلامانى پايدالانۋ ارقىلى روبوت-تەلەسكوپتاردى الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە وتىرىپ باسقارا الادى. بۇگىندە قازاقستان دا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى سياقتى عارىشتىق اپپاراتتاردى سۇيەمەلدەۋ ءىسىن وركەندەتۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. بىلتىر ءۇندىستان عارىشتىق زەرتتەۋلەر ۇيىمى «چاندرايان-3» پلانەتارالىق ستانساسىن ايعا ۇشىرعان كەزدە استروفيزيكا ينستيتۋتى عالىمدارى سپۋتنيك قوزعالىسىن باقىلاپ وتىردى. مۇنىمەن قوسا عالامدى, جۇلدىزدار, پلانەتالاردى باقىلاۋدا, قاراڭعى ماتەريانى زەرتتەۋدە ىرگەلى جانە قولدانبالى استرونوميا جانە استروفيزيكانى دامىتۋ ىسىنە بەلسەندى اتسالىسىپ, استرونوميالىق باقىلاۋلار, تەوريالىق زەرتتەۋلەر جانە كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋدى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. عالىمدار ءۇشىن وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىن حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا جاريالاۋ ماڭىزدى. بۇگىندە امەريكا, ەۋروپانىڭ رەيتينگتىك جۋرنالدارىندا جاريالانعان ماقالالار عالىمدارىمىزدىڭ استرونوميا جانە استروفيزيكاداعى جەتىستىكتەرىن كورسەتەدى, – دەيدى پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ.
اۆتوماتتاندىرىلعان وبسەرۆاتوريالار
الماتىدان 75 شاقىرىم قاشىقتىقتا, تەڭىز دەڭگەيىنەن 2750 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان اسسى-تۇرگەن استرونوميالىق وبسەرۆاتورياسىندا تۇراقتى باقىلاۋلار 1981 جىلدان باستاپ جۇرگىزىلە باستادى. 1950 جىلعا دەيىن تاۋلى استروفيزيكالىق وبسەرۆاتورياسى اتالىپ كەلگەن كامەنسك ءۇستىرتى وبسەرۆاتورياسىندا عالىمدار گالاكتيكالار, جۇلدىزدار, عالامشارلار جانە گەوستاتسيونار جەر سەرىكتەرىنە باقىلاۋ جۇرگىزەدى. 1957 جىلى تامىز ايىندا حالىقارالىق گەوفيزيكا باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلعان تيان-شان وبسەرۆاتورياسى بۇل كۇندەرى تۇراقتى باقىلاۋ ستانساسىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ وتىر.
پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ اسسى-تۇرگەن وبسەرۆاتورياسىنداعى ەرەكشە استروكليمات عالامشار استرونومياسى ءۇشىن وتە قولايلى ەكەنىن ايتادى. 1975 جىلى اكادەميك توكەن وماروۆتىڭ باسشىلىعىمەن اسسى-تۇرگەن تاۋلى ۇستىرتىندە جاڭا وبسەرۆاتوريانىڭ قۇرىلىسى جاندانعان بولاتىن. پروفەسسور گريگوري ءيدليستىڭ جەتەكشىلىگىمەن جازعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا توكەن وماروۆ جۇلدىز ديناميكاسى مەن اسپان مەحانيكاسىنىڭ تۇيىسۋىندە عىلىمي باعىتتى قالىپتاستىرعان عالىم رەتىندە بەلگىلى. اكادەميكتىڭ عىلىمي جۇمىسى ناتيجەسىندە ديناميكالىق استرونوميا تاريحىنا «يدليس-وماروۆتىڭ ەسەبى», «وماروۆ-حادجيدەمەتريۋ ەلەمەنتتەرى» جانە «گەلفگات-وماروۆتىڭ ەسەبى» سياقتى ۇعىمدار ەندى. اكادەميك ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حالىقارالىق استرونوميالىق وداقتىڭ مۇشەسى ءارى اسپان مەحانيكاسى جانە ديناميكالىق استرونوميا جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ, 2003 جىلدان باستاپ بۇۇ جانىنداعى «WorldSpaceWeek» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. بۇگىندە اسسى-تۇرگەن وبسەرۆاتورياسى اكادەميكتىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
كەيىنگى جىلدارى ينستيتۋت عالىمدارى تەحنولوگيالار مەن تسيفرلى جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەسىندە اسسى-تۇرگەن وبسەرۆاتورياسىنىڭ جەردەن قاشىق ءارى جاقىن كەڭىستىكتى مونيتورينگىلەۋ جانە باقىلاۋ ناتيجەسىنىڭ جوعارىلىعىنا قاراپ, حالىقارالىق حابقا اينالۋ مۇمكىندىگى زور ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىر. پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ اتاپ وتكەندەي, وبسەرۆاتوريا تولىققاندى روبوتتى, اۆتوماتتى جۇيەگە كوشىرىلگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, كونەرگەن مەحانيكالىق قۇرىلعىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك جاڭاردى. عيماراتتا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. كەلەسى جىلدان باستاپ ينستيتۋت عالىمدارى يننوۆاتسيالىق جوبالارىن «استروتەحپريبور» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىر. استروفيزيكا ينستيتۋتى استرونوميالىق مۇراعاتتاردى حالىقارالىق پايدالانۋعا, ستاندارتتار مەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن حالىقارالىق ۆيرتۋالدى وبسەرۆاتوريالار اليانسىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتى. اسسى-تۇرگەن وبسەرۆاتورياسىندا SSA ۇلتتىق جۇيەسىن وڭدەيتىن SST عارىشتىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسى بار. قازىرگى كەزدە اسسى-تۇرگەن وبسەرۆاتورياسى بىرقاتار عىلىمي ۇيىمداردىڭ روبوتتالعان تەلەسكوپتارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن استروحوستينگ قىزمەتتەرىن كورسەتە باستادى. ولاردىڭ قاتارىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەنەرگەتيكالىق عارىش زەرتحانالارى, بەركليدەگى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عارىشتىق زەرتتەۋلەر زەرتحاناسى (كاليفورنيا, اقش) بار. ونىڭ ناتيجەسى ەلىمىزدەگى استرونوميا جانە استروفيزيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى ءارى قاراي دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ۇلتتىق, حالىقارالىق جوبالار مەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جانە استروكليماتتىق جاعدايىمەن ەرەكشەلەنەتىن اسسى-تۇرگەن استرونوميالىق باقىلاۋ ورتالىعىن «AstroHub»-قا اينالدىرۋ كەلەشەگىنىڭ زور ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
بۇگىندە ينستيتۋتتىڭ يتاليا, برازيليا, اۋستراليا, رەسەي, جاپونيا, قىتاي, ەۋروپالىق عارىش اگەنتتىگى سياقتى كوپتەگەن ورتالىقتارمەن جۇمىسى جاندانعان. شەتەلدىك عالىمدارمەن كوللابوراتسيانى دامىتۋ قازاقستان ءۇشىن جاس عالىمداردىڭ ءبىلىم الماسۋىنا, ولاردى عىلىمعا تارتۋ, جاڭا ناتيجەلەر شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرۋمەن قاتار زاماناۋي تەلەسكوپتاردا جۇمىس ىستەپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى استروفيزيكتەرىن الماتىعا تارتۋدى كوزدەيدى. اسسى-تۇرگەن وبسەرۆاتورياسى رەسپۋبليكانىڭ جانە حالىقارالىق وپتيكالىق تەلەسكوپتاردى, جەرگە جاقىن عارىشتىق كەڭىستىكتى مونيتورينگىلەۋ كەشەنىن, باقىلاۋ مالىمەتتەرىن جيناۋعا, تالداۋعا, ساقتاۋعا ارنالعان اپپاراتتىق-باعدارلامالىق قۇرالداردى بايلانىستىراتىن ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەنى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
الىپ كومپيۋتەر جانە جاساندى ينتەللەكت
– پرەزيدەنت ق.توقاەۆ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتاتىن ينستيتۋتتار كەرەك ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ بارادى. جاساندى ينتەللەكت قاراپايىم ەسەپتەردى شەشۋدە عانا ەمەس, كۇردەلى باعدارلامالاردى جاساۋدا دا وتە ماڭىزدى. الەمدە جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا باسەكەلەستىك دامىپ بارادى. ونى استروفيزيكادا قولدانۋ حالىقارالىق استروفيزيكا عىلىمىن جاڭا ءبىر ساتىعا كوتەرۋگە ىقپال ەتىپ, الەم ەلدەرى وسى باعىتتا ەركىن پىكىر الماسىپ, بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. وسى ورايدا بيىل نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە استروفيزيكا ينستيتۋتى, قىتاي عالىمدارىنىڭ بىرلەسۋىمەن «ەسەپتەۋ استروفيزيكاسى, سۋپەركومپيۋتەرلەردى, جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. عالىمداردىڭ بۇل باسقوسۋى استروفيزيكتەر, استرونومداردىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى وزىق تاجىريبەلەرىمەن بولىسۋگە كەڭىنەن مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ.
قازىرگى كەزدە ينستيتۋتتا وزگە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا كەزدەسە بەرمەيتىن سۋپەركومپيۋتەر بار. تەحنيكالىق تۇرعىدا فافي ەسەپتەۋ كلاستەرى دەپ اتالاتىن الىپ كومپيۋتەر ساندىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە, مودەلدى دەرەكتەردى, باقىلاۋ اقپاراتتارىن ساقتاۋدا قولدانىلادى. الىپ ماشينا 15 گرادۋستىق تەمپەراتۋرالىق رەجىمدە, جەكە بولمەدە ورنالاسقان. بۇل كلاستەر جۇلدىزدار مەن گالاكتيكالاردان باستاپ ءارتۇرلى ماسشتابتاعى گراۆيتاتسيالىق جۇيەلەردىڭ ەۆوليۋتسياسىن تۇسىنۋگە باعىتتالعان. مۇندا ساندىق ەسەپتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن PCI كارتالارى قولدانىلادى.
استرونومياداعى جاڭالىقتار كوپتەگەن ارحيۆ دەرەكتەرىن وڭدەۋمەن تىعىز بايلانىستى. وسىعان وراي ينستيتۋت عالىمدارى كۇندەلىكتى اۋقىمدى دەرەكتەردى وڭدەيدى, سۇزگىدەن وتكىزەدى. پروفەسسور شىڭعىس وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ۆيرتۋالدى وبسەرۆاتوريا قۇرىلىپ, قازاقستان حالىقارالىق ۆيرتۋالدى وبسەرۆاتوريالار اليانسى قۇرامىنا كىردى. ونداعى ماقسات – استرونوميالىق زەرتتەۋلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ, جاقىن جانە قاشىقتاعى عارىش نىساندارىن زەرتتەۋ ءۇشىن استرونوميادا ۇلكەن دەرەكتەردى وڭدەۋ, ساقتاۋ جانە تالداۋ, «Big Data» ادىستەرىن دامىتۋ. بۇل جوبانى ناتيجەلى ىسكە اسىرۋ استروفيزيكا ينستيتۋتىندا جۇرگىزىلەتىن باقىلاۋ جانە ساندىق زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. وسى باعىتتا اقپاراتتاردى پايدالانۋشىلار ءۇشىن تسيفرلىق پورتال قۇرىلىپ, باعدارلاما بويىنشا بارلىق يننوۆاتسيالاردىڭ ناتيجەلەرى جاريالانعان. ۆەب-رەسۋرس پلاستينا, فوتوپلەنكالاردا ساقتالىپ, ساندىق جۇيەگە كوشىرىلگەن اقپاراتتارمەن تولىققان. عىلىمي قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن دەرەكتەر قورى ستۋدەنتتەرگە, عالىمدارعا, سونداي-اق شەتەلدىك قىزىعۋشىلارعا دا قولجەتىمدى. ەندى ينستيتۋتتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان الىپ كومپيۋتەردى كۇشەيتۋ مىندەتى تۇر.
بۇگىندە استروفيزيكا ينستيتۋتى بيۋدجەتى عىلىمي زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرۋعا تولىققاندى مۇمكىندىك بەرەدى. عالىمداردىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن جاستار قۇرايدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ع.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇپۋ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى تاجىريبەدەن ءوتىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىنە يە. بولاشاق مامانداردىڭ شەتەلدەردە تاجىريبەدەن ءوتۋى دە جان-جاقتى قاراستىرىلىپتى.
استەرويدتاردان قانداي قاۋىپ بار؟
الەم استرونومدارى ءبىراز جىلدان بەرى اپوفيس استەرويدىنىڭ جەرمەن سوقتىعىسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ كەلەدى. عىلىمي بولجامدار ديامەترى 300 مەتر بولاتىن استەرويدتان عالامدىق قاقتىعىس بولۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. عالىمدار استەرويدتىڭ قوزعالىس تراەكتورياسىن زەرتتەپ, وتە قاۋىپتى ەكەنىن انىقتاعان بولاتىن. ونىڭ قوزعالىسىن قالت جىبەرمەي وتىرعان عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, استەرويد 2029 جىلعا قاراي جەرگە جاقىن گەوستانتسيونارلىق وربيتا كەڭىستىگىنە جاقىن ۇشىپ وتەدى. كەلەسى جىلدان باستاپ حالىقارالىق استەرويدتار قاۋىپسىزدىگى جۇيەسىنە ەنگەن استروفيزيكا ينستيتۋتى عالىمدارى استەرويد تراەكتورياسىن باقىلاۋدى جالعاستىرادى. بۇعان دەيىن استروفيزيكا ينستيتۋتى عالىمدارى ازت-20 تەلەسكوبىندا استەرويد سپەكترىن باقىلاي العان. «NASA» اەروعارىش اگەنتتىگى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ازىرگە اپوفيستەن قاۋىپ جوق. وسى ورايدا پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ عارىشتىق تەحنولوگيالار ءوندىرىسىن دامىتۋ ەلىمىزدىڭ عارىشتىق دەرجاۆالار كوشىنەن قالماي, ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. الداعى ۋاقىتتا استروفيزيكا ينستيتۋتى عالىمدارى «Galam» بىرلەسكەن كاسىپورنىمەن عارىش اپپاراتتارىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر.
استرونوميالىق تۋريزم داميدى
قازىرگى كەزدە كامەنسك ۇستىرتىندە 4 تەلەسكوپ جۇمىس ىستەپ تۇر. تەلەسكوپتار ەلىمىزدە استرونوميا مەن استروفيزيكانى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا قولدانىلادى. ولاردىڭ ەڭ كونەسىنە – 123 جىل. بۇل تەلەسكوپ XIX عاسىردىڭ اياعىندا گەرمانيادا جاسالىپ, پوتسدام وبسەرۆاتورياسىنان اكەلىنگەن. تەلەسكوپ تۇرعان كۇمبەز ءتارىزدى عيماراتتىڭ توبەسى اشىلادى ءارى اينالىپ تۇرادى. مۇندا كەلگەن تۋريستەر, ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى جۇلدىزدار مەن اسپان دەنەلەرىن تاماشالاپ, عالىمدار تاراپىنان عارىش الەمىنە قاتىستى تانىمدىق لەكتسيالار تىڭدايدى. پروفەسسور شىڭعىس وماروۆ اتاپ وتكەندەي, عاسىرعا جۋىق عىلىمي ءارى تانىمدىق ماڭىزى جوعارى وبسەرۆاتورياعا تۋريستەردى تارتا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ استرونوميا جانە استروفيزيكاداعى جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋعا بولادى. قاي ەلگە ساپار شەكسەڭىز دە تۋريستەردىڭ باراتىن نەگىزگى ورنى – وبسەرۆاتوريالار. استرونوميا سالاسىن دامىتۋ جاڭا ءبىلىمدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. استرونوميالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ – وركەنيەتتى ەلدىڭ بەلگىسى. بۇگىندە الماتىنى استرونوميالىق تۋريزم ورتالىعى رەتىندە دامىتۋدىڭ بارلىق العىشارتى بار.
استروفيزيكا ينستيتۋتى بازاسىنداعى وبسەرۆاتوريالار مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن دە تارتىمدى. وسى باعىتتا 10-نان اسا تۋريستىك اگەنتتىكپەن كەلىسىم جاسالىپتى. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت باسشىلىعى ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋمەن قاتار استرونوميالىق تۋرزيم باعىتىندا دا زاماناۋي قادامدار جاساپ جاتىر.
الماتى