ىڭىرانعان-كۇڭىرەنگەن بەيماع ۇلىم داۋىس جىگىتتىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتىپ بارادى. كومەيىنە وكسىك تىرەلىپ جىلاعىسى كەلە مە, قالاي؟ اسپاننىڭ استىن اڭىراتىپ بارا جاتقان نەنىڭ ءۇنى بۇل سونشا؟ ادامدىكى مە, ايۋاندىكى مە؟ بەلگىسىز. ءبىر تۇسىنگەنى, قۇمىعىڭقى قوڭىر ءۇن – بۇل دۇنيەنىڭ دارگەيىنەن ەمەس. بۇل – تاڭىرلىك الەمنەن جەتكەن تىلسىم اۋەن...
داۋىستىڭ شىعىپ جاتقان جەرىنە اقىرى جەتتى-اۋ. بارسا قوبىزىمەن ءھال كەشىپ وتىرعان اقساقالدى كورەدى. كومەيىنەن توسىن ءبىر ءۇن شىعارىپ ءوز بەتىنشە كۇركىرەپ وتىر ەكەن. مانادان بەرى جان-جۇرەگىن تەبىرەنتكەن وسى داۋىس قوي. ءوزىن تاڭعالدىرعان ونەردى جىگىت بىردەن ۇيرەنىپ العىسى كەلدى. اقساقال وعان بۇل ونەردى ۇيرەنۋگە بۇكىل جاستىعى قۇربان بولاتىنىن ەسكەرتەدى. ىقىلاستى جۇرەك ونىمەن باسىلسىن با؟ ىجداعات ءبىلدىرىپ, اقساقالمەن بىرگە حالگە تۇسەدى. كۇركىرەگەن كومەيدىڭ ءۇنى دالانى جاڭعىرتىپ جىبەردى. كوپ ۇزاماي جىگىت قالپىنا ءتۇسىپ كوزىن اشسا, جاڭاعى اقساقال جوق. عايىپقا ءسىڭىپ كەتكەندەي. ءوز وزىنە كەلىپ, سەرگىمەك نيەتىمەن كولگە بارعاندا, جىگىت مىنا سۇمدىقتى كورەدى. كولدىڭ بەتىندە بۇعان قاراپ تۇرعان ءوزى ەمەس, الگى اقساقال ەكەن. جىردىڭ ماقامىنا بالقىپ, قىراعاتىمەن قالقىپ وتىرعاندا بىرنەشە جىلدىڭ ءوتىپ كەتكەنىن بايقاماي قالىپتى. اقساقالدىڭ «بۇل ونەردى ۇيرەنۋگە بۇكىل ءومىرىڭ كەتەدى» دەگەنى – وسى ەكەن. اقىرى جىگىت سول اقساقالدىڭ وزىنە اينالىپ كەتتى...
بابادان جەتكەن اڭىز وسىلاي سويلەيدى. ماقالامىزدىڭ القيسساسىن ءدال بۇلاي باستاۋىمىزدىڭ سەبەبىن تۇيسىكپەن ءتۇيسىنىپ وتىرعان شىعارسىز. ونسىز تاقىرىپتىڭ تانىمدىق تامىرىنا ءۇڭىلۋ قيىنعا سوعادى. سونىمەن, بۇگىنگى اڭگىمە تۇركى حالىقتارىنىڭ كومەيمەن جىر ايتۋ ءداستۇرى تۋراسىندا بولماق.
بۇل ونەر قازىر ورتا ازيا مەن ءسىبىر حالىقتارى اراسىندا التاي, شور, ساحا, حاكاس, موڭعول, ازەربايجان, تۇرىكمەن, وزبەك, قىرعىز, قاراقالپاق, باشقۇرت پەن قازاقتا بار. جوعارىدا بايقاعانىڭىزداي, بۇل ءداستۇر – ساناداعى ىلكى ارحيتيپتەردى جاڭعىرتۋعا جانە ادام مەن تابيعات اراسىنداعى بولمىس بىرلىگىن تۇسپالداۋعا نەگىزدەلگەن ارحايكالىق ۇلگى.
مۋزىكالىق ەرەكشەلىگىنە كەلسەك, مۇندا كومەيشى (التاي حالىقتارى كومەيمەن جىر ايتاتىن ونەرپازدى سولاي اتايدى) كومەيىنەن ءبىر مەزەتتە ەكى ءتۇرلى داۋىس شىعاراتىن ۆوكالدىق تەحنيكا قولدانادى. ءبىر داۋىس تومەنگى رەگيستردەگى ءۇندى شىعارىپ تۇرسا, ەكىنشى داۋىس جوعارعى رەگيستردەگى ىسقىرعان سىڭايداعى ءۇندى بەينەلەيدى. بۇلاردىڭ ۇنەمى ءبىر ارنادا تابىلۋىن ونەرتانۋشىلار تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتول دۇنيەتانىمىمەن بايلانىستىرادى. قوسۇندى كومەيشىلىك ءداستۇرىنىڭ استارىندا قوس بىردەي الەم: پانيلىك جانە باقيلىقتىڭ, سونىمەن قاتار ادام مەن تابيعات اراسىنداعى بۇزىلماس گارمونيا سيپاتتالاتىنىن ايتادى.
بۇل ءۇردىستى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ءار قايسى ءتول دۇنيەتانىمىنا ساي تۇرلەندىرىپ جالعاستىرعان. ال قازاقتاعى ەسكى كومەي جىر داستۇرىنە بايلانىستى ەرەكشەلىكتى جىرشى, فولكلوريست بەرىك ءجۇسىپ بىلاي تارقاتادى: ء«بىزدىڭ حالىقتىڭ كومەيمەن جىر ايتۋداعى باستى وزگەشەلىگى مۋزىكالىق ينتەرپرەتاتسياسىندا. قازاق مۋزىكاسى اراب, پارسى, ءۇندى, تۇركىمەن, ت. ب. حالىقتار اۋەزىندەگى وزىق ۇلگىلەردى جاتسىنباي الىپ, وزىندىك ۇلگى-تاڭبالى زاڭدىلىقتارعا باعىندىرا دامىتقان. سوندىقتان دا ورتا ازيا حالىقتارى اراسىندا قازاقتىڭ كومەي جىرى ءوزىنىڭ بيىك كاسىبي دەڭگەيىمەن, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ەرەكشە دامىعان مەكتەپتەر ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونىمەن قاتار يسلام دىنىندەگى باستى اتريبۋتتاردىڭ ءبىرى – قۇران قيراعاتى بولىپ سانالعاندىقتان, سىرداعى كونە كومەي جىر ايتۋ ءداستۇرى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ياعني, «كەمەل دىبىس» تۇرعىسىندا قاسيەتتى قۇران قيراعاتتارىمەن بىرگە قابىسىپ جاتتى», دەيدى ول.
بۇل ءداستۇردىڭ تىلسىم قۇپياسى مۇنىمەن بىتپەيدى. وسى ورايدا «تۇران» ەتنو-فولكلورلى ءانسامبلىنىڭ قىتايعا بارعان گاسترولى تۋرالى اڭگىمە ويعا ورالادى. تۇركى اۋەندەرىن تانىستىرۋعا كەلگەن انسامبل رەپەرتۋارىنان بىرنەشە كومپوزيتسيانى تسەنزۋرا الىپ تاستاپتى. باقسا, تىزىمنەن ءتۇسىپ قالعان شىعارمالاردىڭ بارىندە كومەيمەن ايتۋ ۇلگىسى بار ەكەن. جەر يەلەرى ونى كەيىن قىتاي حالقىنىڭ كومەيمەن جىر ايتۋدى جامان ىرىم سانايتىنىن ايتىپ جەتكىزىپتى. ايتۋىنشا, عۇن اسكەرى شابۋىلداماس بۇرىن, ەلدى مەكەننىڭ ەرلەرى قارۋ-جاراعىن سايلانىپ الۋ ءۇشىن بەلگى رەتىندە كومەيىمەن كۇركىرەپ داۋىس شىعارعان ەكەن. سودان باستاپ بۇل حالىقتىڭ ساناسىندا اتالىپ وتىرعان جىر ايتۋ ءداستۇرى ارحەتيپتەگى ارعى قورقىنىشتارىن قايتا جاڭعىرتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.
قوش, ايتايىن دەگەنىمىز بۇل ەمەس ەدى. بۇل ماقالانى جازۋعا سەپ بولىپ وتىرعان مۇلدە باسقا دۇنيە. قازىر قازاق تىڭدارمانى كومەيمەن جىر ايتۋ ءۇردىسىن اۋىر قابىلداپ جاتقانى جاندى اۋىرتادى. ءوزىنىڭ ەمەس, وزگەنىڭ مۇراسىن تىڭداعانداي بولادى قۇددى. كلاسسيكالىق مۋزىكا ماماندارىنىڭ ىشىندە دە بۇل ءداستۇرلى جىر ايتۋ ۇلگىسىن كاسىبي ونەر دەپ قابىلداعىسى كەلمەيتىندەردى كورىپ مۇلدە قىنجىلامىز. ۇلتتىق كود دەپ ۇراندايمىز ەمەس پە؟ ال مۋزىكانىڭ ءوزى اقپارات تاسىمالدايتىن جاسىرىن كود ەمەس پە؟ جىردى ارقادا دا, التايدا دا ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. ايتپەسە, جوعارىداعىداي تۇسىنىكپەن ۇلتتىق بىرەگەيلىككە جەتۋ قيىن. «نالەت ءبىزدىڭ جۇرىسكە» دەپ كۇيىنىپ كەتكەن ماحامبەتتىڭ ولەڭىن بۇگىنگى كۇنگە مايىستىرىپ ايتقاندا, رۋحاني رەستاۆراتسيا كەرەك ءبىزدىڭ ساناعا...