ەلىمىزدىڭ ءبىراز ءوڭىرى قارعىن سۋدان زارداپ شەگىپ جاتقانى ءمالىم. سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋدا نەدەن ءمۇلت كەتتىك؟ سالاداعى ولقىلىقتاردى تۇزەۋدىڭ قانداي جولى بار؟ سۋ تاسقىنىمەن كۇرەسۋدىڭ قانداي ءتيىمدى تەتىگىن تاپقان ءجون؟ وسى ورايدا سالاداعى پروبلەمامەن ءجىتى تانىس مامان, «قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عزي» جشس-نىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ورازحان قارلىحانوۆتىڭ پىكىرىن بىلدىك.
«الگوريتم بويىنشا تاسقىنمەن كۇرەسۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندەگى ءىس-شارالاردى وزەن مەن ساي-سالانىڭ سۋى ازايعان ۋاقىتتا جۇرگىزۋ كەرەك. مۇنىڭ اسا جاۋاپتى كەزەڭ ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. وسى كەزەڭدە وزەن ارناسىن, ونىڭ بارلىق ساي-سالاسىن كەلەسى جىلدىڭ سۋ تاسقىنىن اپاتسىز وتكىزۋگە دايىنداعان ءجون. اسىرەسە, ەلدى مەكەن ماڭىنداعى وزەن ارناسىنىڭ تار جەرىن كەڭەيتۋ, سۋ جولىن بوگەيتىن توسقاۋىلدى جويۋ, ارنانى جاپقان اعاشتان, باسقا دا كەدەرگىلەردەن تازارتۋعا باسا دەن قويعان ءلازىم. ايتا بەرسەك, بىرنەشە پۋنكتتەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭدەگى ءىس-شارالاردىڭ تولىق اتقارىلۋى – تاسقىندى ۇلكەن شىعىنسىز وتكىزۋدىڭ نەگىزى. مۇنداي دايىندىق كەڭەس ءداۋىرى ۋاقىتىندا الدىن الا بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا تولىق ورىندالاتىن. وكىنىشكە قاراي, قازىر ولاي ەمەس. بارلىق دايىندىق سۋ تاسقىنىنان ءبىر-ەكى اي بۇرىن ونىڭ زاردابىمەن كۇرەسۋگە قاجەتتى تەحنيكا مەن ينەرتتى ماتەريالدى, توتەنشە جاعداي قىزمەتىنىڭ جەكە قۇرامىن دايىنداۋ, ەۆاكۋاتسيالاۋ پۋنكتىن ىسكە قوسۋ جۇمىستارىنا جۇمىلدىرىلادى. ەكىنشى كەزەڭ ەلدى مەكەندەر, قۇرىلىمدار, مال-م ۇلىك تەگىس سۋدىڭ استىندا قالعان كەزەڭدەگى توتەنشە جاعدايدىڭ ەرەكشە ءىس-قيمىلىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل تاسقىننىڭ الدىن الۋ ەمەس, زاردابىمەن كۇرەسۋ, بىراق تاسقىننىڭ الدىن الۋ الگوريتمى ەسەبىندە بەكىتىلگەن», دەيدى و.قارلىحانوۆ.
مامان ايتقان ۋاجگە سەنسەك, سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ الگوريتمىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, جۇرت زارداپ شەگىپ جاتادى ەكەن. وكىنىشتىسى, بۇل جاعداي ۇزاق جىلدار بويى ءجيى قايتالانىپ وتىر.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى بەكىتىلگەن تۇجىرىمداما ەلدى مەكەندەردە جىلدا قايتالانىپ تۇراتىن سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى ەشقانداي شەشىم قاراستىرىلماعان. ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ ءتارتىبى تولىعىمەن زەردەلەنگەن: سۋ, گاز, ينفراقۇرىلىم, ەكولوگيا, ءورت قاۋىپسىزدىگى, كادر, ءوزىن ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرى, ءبارى قاراستىرىلعان. تەك سۋ قاۋىپسىزدىگى, تاسقىننان قورعانۋ شارالارى, ونىڭ تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق جولدارىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىگى جوق.
«ارتىق سۋدى جيناپ, جازدا قاجەتتىلىككە جۇمساۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان جۇمىس. پرەزيدەنت تاراپىنان دا بۇل ماسەلە بۇرىننان ايتىلىپ ءجۇر. ۇكىمەت پەن مينيسترلىكتەر قاجەتتى قۇجاتتار دايىندالعان, بىراق ناتيجەلى جۇمىس جوقتىڭ قاسى. جالعىز ناتيجە – سىرداريا وزەنىندە 2010 جىلى سالىنعان كوكساراي قارسى رەتتەگىشى. وعان دا 15 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. قازىر سۋ تاپشىلىعى مەن تاسقىن سۋدىڭ الەۋەتىن ءبىر ماقساتتا پايدالانۋعا, ياعني ەرتە كوكتەمدە سۋ جيناعىشتارعا (توعاندارعا, سۋ قويمالارىنا, كونتررەگۋلياتورلىق سۋ نىساندارىنا, كولدەرگە, وزەندەردىڭ ەسكى قۇرعاق ارنالارىنا) جيناپ الىپ, جازدا پايدالانۋعا ەلىمىزدە تولىق تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر بار. سوزدەن ىسكە كىرىسەتىن ۋاقىت كەلدى. قىزىل سۋدى جيناۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى جانە قاۋىپسىز ادىستەردىڭ ءبىرى – كولتوعان (ليمان) جۇيەسىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ. كولتوعان تەحنولوگياسىنىڭ ەرەكشەلىگى – قاپتاپ كەلە جاتقان توپان سۋدى ءبىر نۇكتەدەن ەمەس, بىرنەشە جەردەن كىشى بوگەتتەر ارقىلى ۇستاپ, تومەنگى قاتارداعى كەلەسى بوگەتتەرگە ەكى جاعىنان قاۋىپسىز جولمەن جىبەرىپ وتىرادى. ناتيجەسىندە, بىرنەشە توسقاۋىل قاتارىنان وتكەن قىزىل سۋدىڭ قارقىنى باسەڭدەيدى, ونىڭ كوپ مولشەرى كولتوعاندا جينالىپ, اۋدانى مال ازىعىنىڭ سەنىمدى جەمشوپ كوزىنە اينالادى. ال قاجەتتى تۇستاردا, عىلىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەر نەگىزىندە تۇراقتى سۋ ۇستاعىشتار, قارسى رەتتەگىشتەر سالىنسا, تاسقىن ۇلكەن ەكونوميكالىق پايدا اكەلەتىنى داۋسىز. بىراق كولتوعاننان باستاپ, سۋ جيناعىش, قارسى رەتتەگىشدەردى سالۋ عىلىمي نەگىزدەمە ارقىلى, سمەتالىق-قۇرىلىس قۇجاتتار نەگىزىندە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس», دەيدى مامان.
جامبىل وبلىسى