اۋىل شارۋاشىلىعىندا توپىراقتى پەستيتسيدتەردەن تازارتۋدىڭ قاۋىپسىز تەحنولوگيالارىن زەردەلەۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. تۇيتكىل الماتىدا وتكەن لاستانعان اۋىلشارۋاشىلىق توپىراقتارىنىڭ بيو جانە فيتورەمەدياتسيالىق تەحنولوگيالارى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا تالقىلاندى. سپيكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, سۋ تاسقىنىنىڭ مەملەكەتتەر شەكاراسىنان شىعىپ كەتۋى زەرتتەۋدىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان قولدانبالى جۇيەسىن بۇزىپ جىبەردى.
سۋ شايعان توپىراقتىڭ قۇنارى كەميدى
بۇل رەتتە سۋ تاسقىنى تارالعان ايماقتارداعى ەلدەردىڭ توپىراق قۇرامىن زەرتتەۋ, ونىڭ كەرى اسەرى تۋرالى تاجىريبە الماسۋ ماڭىزدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى عانا ەمەس, جەر قۇنارىنداعى ورگانيكالىق ءتىرى اعزالاردىڭ وزگەرۋى قۇرعاق جانە توزعان جەرلەردىڭ ونىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلى راۋشان رامازانوۆانىڭ ايتۋىنشا, توپىراق جامىلعىسى الۋان تۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سولتۇستىكتەگى ورماندى-دالا ايماعىنداعى كادىمگى قارا توپىراقتان باستالىپ, وڭتۇستىكتە قوڭىر جانە سۇر-قوڭىر ءشولدى توپىراقتارعا دەيىن تارالعان. وسىمدىكتىڭ جەردەن جانە كۇن ساۋلەسىنەن ءنار الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن جەر قىرتىسىنىڭ بەتكى قاباتىن سۋ شايىپ كەتۋىنە بايلانىستى. بۇل جاعداي ماسەلەنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋىن تالاپ ەتەدى. ونىڭ قانشا سانتيمەتر ەكەنى ازىرگە عىلىمعا بەلگىسىز. ودان بولەك, ءار ايماقتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى قولدانىلاتىن پەستيتسيد قۇرامى دا ءارتۇرلى. مىسالى, رەسەيدە نەمەسە ەلدىڭ ورتالىق وڭىرىندە قولدانىلعان ءارتۇرلى حيميكاتتىڭ باتىس ايماقتارداعى ەگىس القاپتارىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن بىلمەيمىز.
سونىمەن قاتار مولا نەمەسە مال ولەكسەسى كومىلگەن پوليگونداردى دا سۋ شايىپ كەتتى دەگەن دەرەكتەر ايتىلىپ جاتىر. ال قۇنارلى قاباتتىڭ تابيعي جولمەن قالىپتاسۋى ءۇشىن كەمى 40-70 جىل قاجەت.
«شايىندى استىندا جامىلعىسى اشىلىپ قالعان توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنا مونيتورينگ جاساپ جانە بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن انىقتاۋ, ونىڭ قۇرامىنداعى ءتىرى ميكرواعزالاردى زەرتتەۋ كەرەك», دەيدى ر.رامازانوۆا.
اسا قاۋىپتى پەستيتسيدتەر قايدان ءجۇر؟
كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى (FAO), جاھاندىق ەكولوگيالىق قور (GEF) جانە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى «پەستيتسيدتەردىڭ ومىرلىك تسيكلى» بىرلەسكەن جوباسىن تانىستىردى. تانىستىرىلىم بارىسىندا ءسوز سويلەگەن قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇركيا, ازەربايجان, رەسەي, ەو ەلدەرىنىڭ ساراپشىلارى, فاو حالىقارالىق كەڭەسشىلەرى, اۋىلشارۋاشىلىق توپىراعىنىڭ لاستانۋ پروبلەماسى كوپتەگەن اگرارلىق ەل ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن وزەكتى ەكەنىن ايتتى. FAO-نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ورنىقتى جانە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالار بويىنشا تەحنيكالىق جانە ساراپتامالىق قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى بۇكىل الەمگە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا كومەك كورسەتەتىنى جيىن بارىسىندا ايتىلدى.
FAO پەستيتسيدتەردى باسقارۋ جوباسىنىڭ جەتەكشىسى سالتانات باەشوۆانىڭ ايتۋىنشا, جوباعا قاتىسۋشى ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا تىركەۋ كەزىندە كوپتەگەن فاكتورعا نازار اۋدارىلعان. ءتىپتى سۋبسيديالانعان پەستيتسيدتەر تىزىمىندە اسا قاۋىپتى پەستيتسيدتەر بار ەكەنى انىقتالعان. ولاردى پايدالانۋ ۇلتتىق زاڭنامامەن رەتتەلگەن, الايدا دامىعان ەلدەردە ەسكەرىلگەن كوپتەگەن كريتەري نازاردان تىس قالىپ قويعان. قازىر فەرمەرلەر ءۇشىن نارىقتا بار قاۋىپسىز بالامالار قاراستىرىلىپ جاتىر. وتكەن جىلى الما باقتارى, قىرىققابات, قىزاناق القاپتارىنا سىناق جۇرگىزىلىپتى. ناتيجەسىندە بيولوگيالىق قورعاۋ ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى پەستيتسيدتەردى 70%-عا ازايتۋعا مۇمكىندىك بارى انىقتالعان.
وسى رەتتە س.باەشوۆا پەستيتسيدتەرگە ارنالعان كونتەينەرلەردى قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىنە جانە وسىعان بايلانىستى FAO مەن قازاقستاننىڭ بىرلەسكەن جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. جيىن بارىسىندا اۋىلشارۋاشىلىق توپىراعىن قالپىنا كەلتىرۋ شەشىمدەرىن ىلگەرىلەتەتىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جۇمىس توبىن قۇرۋ, بيو-فيتورەمەدياتسيا جانە ەكولوگيانى ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار ماسەلە ايتىلدى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قالدىقتاردى باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ وندىرىستىك قالدىقتار باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسەل قاسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلدە ەسكىرگەن پەستيتسيدتەرگە تۇگەندەۋ جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا ەسكىرگەن 6 مىڭ توننادان استام پەستيتسيد بار ەكەنى انىقتالعان. قازىر ولاردىڭ قاي وڭىرگە تيەسىلى ەكەنى تۋرالى اناليتيكالىق ەسەپ دايىندالىپ جاتىر. ايتۋىنشا, انىقتالعان ەسكىرگەن پەستيتسيدتەر جويىلادى. سونىمەن قاتار توپىراقتاعى زياندى قالدىقتاردى شىعارۋ دا نازاردان تىس قالمايدى. بۇل جۇمىستارعا قاراجات مينيسترلىك نەمەسە جەرگىلىكتى اكىمدىك بيۋدجەتىنەن بولىنەدى.
توپىراق دەگراداتسياسىنا نە اسەر ەتەدى؟
FAO پەستيتسيدتەردى باسقارۋ جونىندەگى اعا تەحنيكالىق كەڭەسشىسى ستەفان روبينسوننىڭ ايتۋىنشا, ادام قاجەتتىلىكتەرىن تۇراقتى نەگىزدە قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قازىر جەر جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى جانە ۇقىپتى پايدالانۋعا ۇمتىلۋ قاجەت. توپىراقتىڭ دەگراداتسياسىنا قۇرعاقشىلىق, سۋ تاسقىنى, كوشكىن, سەل سياقتى تابيعي قۇبىلىستار, ال سوڭعى ۋاقىتتا ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تۇبىنەن كوتەرىلگەن تۇز دا ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇۇ مالىمەتىنە سايكەس, جەر بەتىنىڭ 40%-ى قۇرعاق جانە سورتاڭدانۋعا بەيىم. ءتيىستى ستراتەگيالاردى ازىرلەۋ, جەردى پايدالانۋدى جوسپارلاۋ جانە باسقارۋ – وسى ماقساتتارعا جەتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى پراكتيكالىق جولى. ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ورىن الىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قالعان قالدىقتارمەن بايلانىستى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكسپورتتى ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن قالدىقتاردى وڭدەۋ مەن تازا توپىراققا زاماناۋي تاسىلدەردى ەنگىزۋ قاجەت.
«ميلليونداعان گەكتار جەردى تازارتۋ سونشالىقتى وڭاي شارۋا ەمەس. سونىمەن قاتار مۇنداي پەستيتسيدتەردى جاعۋ وتە قىمبات ءادىس. كونفەرەنتسيادا ءبىز بۇگىندە الەمدە بار جانە الداعى 10-15 جىلدا قازاقستاندىق فەرمەرلەر قولدانا الاتىن بالاما قولجەتىمدى ادىستەردى تالقىلاپ جاتىرمىز», دەدى ستەفان روبينسون.
قازاقستان مەن قىرعىزستاندا FAO-نىڭ قاداعالاۋىمەن ولار تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردىڭ (تول) جانە اۋىر مەتالداردىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەتىن ەكونوميكالىق قولجەتىمدى, ەكولوگيالىق تازا جانە قولدانۋعا وڭاي بيو جانە فيتورەمەديكاتسيا تەحنولوگيانى سىناقتان وتكىزىپ جاتىر.
«بيورەمەدياتسيا – بۇل توپىراقتا ءومىر سۇرەتىن ميكروورگانيزمدەردى پايدالانۋ, ولار ءۇشىن پەستيتسيدتەر ۋلى ەمەس, تاماق بولىپ سانالادى. پەستيتسيدتەرمەن قورەكتەنەتىن ميكروورگانيزمدەر 6 اي ىشىندە پەستيتسيدتەردى 99%-عا دەيىن بەيتاراپتاي الادى. ەكىنشى ءادىس – وسىمدىكتەرگە قولداناتىن فيتورەمەدياتسيا. بۇل بيوتەحنولوگيالار اگرەسسيۆتى حيميالىق ادىستەرگە قاراعاندا كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى, بىراق ولار بۇكىل الەمدە قولجەتىمدى. الدىن الا جاقسى ناتيجەلەر قازىردىڭ وزىندە بار», دەيدى ستەفان روبينسون.
FAO-نىڭ الداعى جوسپارى
FAO-نىڭ تاعى ءبىر وكىلى تانيا سانتيۆانەس اۋىلشارۋاشىلىق ايماقتارىنداعى توپىراق ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن جانە تاماق قالدىقتارىنا اكەلەتىن تول جانە اۋىر مەتالل پەستيتسيدتەرى دەڭگەيىنە دەيىن لاستانعانىن ايتىپ بەردى.
«بيو جانە فيتورەمەدياتسيا – تول جانە اۋىر مەتالدارمەن لاستانعان اۋىل شارۋاشىلىعى توپىراقتارىنا ارنالعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار. بۇل – تابيعاتقا نەمەسە ەكوجۇيەگە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر. ءبىز ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ارناپ قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىن دايىنداۋ ءۇشىن FAO باقىلاۋ ءتىزىمىن ۇسىنامىز جانە ۇلكەن كەن ورىندارىنا, سونداي-اق ايماقتاعى جانە ودان تىس باسقا ەلدەرگە كوزقاراستى كەڭەيتۋ ءۇشىن قاجەتتى قادامداردى تالقىلايمىز. ءبىز بۇل تەحنولوگيالاردىڭ قازاقستاندا قالاي ەنگىزىلىپ جاتقانىن كورۋ ءۇشىن جوبا الاڭدارىن ارالايمىز. جاسىل اۋىلشارۋاشىلىق تەحنولوگيالارى مەن ساياساتىن قابىلداۋ ارقىلى ءبىز وزگەرمەلى كليماتتا پايدالى تاعام ءوندىرۋ كەزىندە توپىراقتارىمىزدىڭ قۇنارلى (FERTAIL), سۋ كوزدەرىنىڭ تازا بولۋىن, بيوارتۇرلىلىك پەن ەكوجۇيەلەردىڭ گۇلدەنۋىن (THRAIV) قامتاماسىز ەتە الامىز», دەپ اتاپ ءوتتى FAO ساراپشىسى.
فورۋم بارىسىندا ساراپشىلار پەستيتسيدتەردىڭ قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ تاجىريبەسىمەن, سونداي-اق پەستيتسيدتەردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى تۋرالى زەرتتەۋلەرمەن تانىستى.
جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بيو-فيتورەمەدياتسيانى جانە باسقا دا ەكولوگيالىق تازا شەشىمدەردى ودان ءارى دامىتۋ جانە كەڭەيتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەيدى.
الماتى