اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ءسوز بولعان ۇلتتىق قۇندىلىق, ۇرپاق تاربيەسى, قوعامدىق سانا ماسەلەلەرىنە قاتىستى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى قىزۋ تالقىلاۋ ءجۇرىپ جاتىر. استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «ۇلتتىق قۇندىلىق – ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە دە ەل ەرتەڭىنە قاتىستى وزەكتى جايتتار تالقىلاندى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى: ء«بىزدىڭ ناقتى قۇندىلىقتارىمىز بولماسا, دامۋ جولىندا تىڭ سەرپىلىس جاساۋىمىز جانە كوشباسشى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋىمىز نەعايبىل», دەدى. وسىعان وراي جوعارىدا اتالعان باسقوسۋدا ەلىمىزدەگى قوعامدىق, الەۋمەتتىك زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ماماندار ءوز جۇمىستارىن بايانداپ, تاقىرىپقا قاتىستى وزەكتى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
العاش بولىپ ءسوز العان سپيكەر, قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەتنوسارالىق احۋال مونيتورينگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلدانا وقاسوۆا بۇگىندە ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزىن قالايتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ, قالىپتاستىرۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل رەتتە ەل بولىپ, قوعام بولىپ قولعا الار ءىس كوپ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلتايدا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ساليقالى ويىن ايتىپ, ناقتى قادامدارعا باعىت-باعدار بەردى. پرەزيدەنتتىڭ: «تاۋەلسىزدىك, رەسپۋبليكا, بىرلىك سياقتى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ باستى تۇعىرى سانالاتىن نەگىزگى ۇعىمدارعا باسا ءمان بەرۋ كەرەك. ەلدىگىمىزدى ساقتايمىز, مىقتى مەملەكەت بولامىز دەسەك, وسىنىڭ ءبارىن ەستەن شىعارماعان ابزال», دەگەن ءسوزى ەندىگى اتقارار جۇمىستارعا جان بىتىرۋگە ءتيىس.
قازىر قاراپ وتىرساق, وتانداستارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى تومەندەپ, كەرىسىنشە ۆيرتۋالدى الەمدەگى بايلانىسى ارتىپ كەلە جاتىر. ياعني بولەكتەنۋ, دارالانۋ سياقتى الەمدىك ترەندتەردىڭ اسەرىنەن ماتەريالدىق قۇندىلىقتار العا كوبىرەك شىعىپ بارادى. وسىعان بايلانىستى كەي ادامدار بويىندا پسيحولوگيالىق قيىندىقتار تۋىپ وتىر. زەرتتەۋلەرىمىز كورسەتكەندەي, وتباسى, ءومىردى ماتەريالدىق تۇرعىدان قامسىزداندىرۋ, دوستىق سىندى ۇعىمدار قۇندىلىقتار كوشىن باستاپ, بارلىق ەتنوستىق توپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولىپ وتىر. بارلىق زەردەلەنگەن ەتنوستىق توپتىڭ ەرەسەك جاستاعى رەسپوندەنتتەرىنىڭ بىرىكتىرۋشى قۇندىلىقتارى وتباسى, اينالاسىنا قۇرمەتپەن قاراۋ ەكەنى بايقالادى. ال جاستاردىڭ كوزقاراسىن مانساپتىق ءوسۋ, ءوز-ءوزىن دامىتۋ نۇسقالارى كوبىرەك بىرىكتىرەدى, – دەيدى گ.وقاسوۆا.
زەرتتەۋلەر بارىسىندا رەسپوندەنتتەرگە: «ومىرلىك جەتىستىك دەگەنىمىز نە؟» دەگەن سۇراق قويىلعان. رەسپوندەنتتەردىڭ جاۋابى بويىنشا بۇل زەردەلەۋدىڭ العاشقى بەستىگىنە – وتباسىلى بولۋ جانە بالا ءسۇيۋ, ادال دوستار تابۋ, ءتارتىپ, وزگەلەردەن تومەن ءومىر سۇرمەۋ مۇمكىندىكتەرى, سونىمەن قاتار قىزىقتى جۇمىس كىرىپ وتىر. ال ومىرلىك قاجەتتىلىكتەردىڭ اسا ماڭىزدى ەمەس بولشەگى رەتىندە جوعارى لاۋازىمدىق قىزمەت, اتاق-داڭق, تانىمالدىلىق, بيلىكتەگى جەتىستىك سىندى نۇسقالار اتالعان.
– سونىمەن قاتار زەرتتەۋ بارىسىندا وتانداستارىمىزدىڭ جاقىن بولاشاققا قويعان ماقسات-مۇراتتارى دا زەردەلەندى. ەتنوستىق توپتار اراسىندا جەكە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ءومىردىڭ باستى قۇندىلىعى – ءوزارا ءتۇسىنىسۋ, وتباسىداعى جاقسى قارىم-قاتىناس, سونىمەن بىرگە ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتىلعان جايلى ءومىر ەكەنى دالەلدەنىپ وتىر. زەرتتەۋدىڭ باسقا دا قورىتىندىلارىندا باسىمدىقتاردىڭ شكالاسى نەگىزىندە نۇكتەلەردىڭ ءبىر ارنادا توعىسۋ جانە الشاقتاۋ كارتاسىن ازىرلەدىك. وعان قاراپ قازاقتار وزگە ەتنوستاردىڭ نەگىزگى ۇيىتقىسى دەگەن قورىتىندى شىعاردىق. ياعني ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەن تىس قۇندىلىقتارىن ارتتىرا تۇسەتىن بولسا, وزگە ەتنوستار دا قازاقتارعا قوسىلاتىنى, قازاقتار قوعامدى بىرىكتىرۋ وشاعى بولا الاتىنى جونىندە عىلىمي جورامال جاسادىق. ودان بولەك, تالداۋ ناتيجەسىنەن ەڭبەكسۇيگىشتىك, ەركىندىك, جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى سىندى قاسيەتتەردىڭ قۇندىلىقتار اراسىندا دەڭگەيى جوعارى تۇرعانىن كورە الدىق. ال پاراساتتىلىق, رياسىزدىق, ءدىني اشىق سانا, پراگماتيزم قۇندىلىقتارى ءسال تومەن كورسەتىلگەن, – دەدى گ.وقاسوۆا.
الەۋمەتتىك كاسىپكەر, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى ەمين اسكەروۆ وقۋشىلار اراسىندا ءجيى ءسوز سويلەيتىنىن جانە سول كەزدەسۋلەردە «كىم مەملەكەتكە جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى؟», «كىم بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەدى؟», «كىم قازاقستاننان كەتكىسى كەلەدى؟» دەگەن ءۇش سۇراق ۇنەمى قويىلاتىنىن ايتتى.
– مەنى تاڭعالدىرعانى, وقۋشىلاردىڭ سەكسەن پايىزعا جۋىعى ەلىمىزدەن سىرتقا كەتكىسى كەلەتىنىن اشىق ايتقانى. بۇل ولار بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرمايدى دەگەن ءسوز. بۇل, ارينە, الاڭداتارلىق جاعداي. سوندىقتان مەن وزىمە: ء«بىز بۇگىنگى بۋىن قاشاتىنداي, وسىندا تۇرۋعا ق ۇلىقسىز بولاتىنداي, كەلەشەك ۇرپاققا قانداي مەملەكەت قالدىرىپ بارا جاتىرمىز؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويامىن. بۇل دا وزەكتى ورتەيتىن جايت. وسى ورايدا كەي حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋ بارىسىندا بالانى, جاستاردى تاربيەلەۋدىڭ يزرايلدىك ۇلگىسىنە كوڭىل اۋداردىم. ولار جاۋاپكەرشىلىك گەنىن جاس بۋىن پريزماسى ارقىلى دامىتىپ وتىر. ءار جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنىڭ ءوز تالىمگەرى بار. ياعني «سەن ەلىڭدى دامىتۋىڭ كەرەك, وتانىڭدى قورعاۋ ءۇشىن اسكەرگە بارۋىڭ كەرەك» دەگەن سياقتى يدەولوگيانى وقۋشى ساناسىنا ۇزدىكسىز سىڭىرە بەرەدى. ودان بولەك, يزرايلدە اكەلەر ينستيتۋتى وتە جاقسى دامىعان. سول ەلگە ساپارلاپ بارا قالساڭىز, اۋلادا, قالىڭ كوپشىلىك اراسىندا بالالاردىڭ كوبىنە اكەسىمەن جۇرگەنىن بايقايسىز. ال اناسى ۇيدەگى وتباسىلىق ىستەرمەن شۇعىلدانادى, – دەيدى ە.اسكەروۆ.
دەگەنمەن سپيكەر قازىرگى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارعا قىزىعۋشىلىعى ءبىرشاما وسكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, كەيىنگى ون جىلدان بەرى الەۋمەتتىك سالا توڭىرەگىندە جۇمىس ىستەپ, وسى باعىتتا ىزدەنىپ جۇرگەن ول بۇگىنگى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جوبالارعا كوبىرەك قاتىسىپ, ءتىپتى وزدەرى دە جوبا جۇزەگە اسىرا باستاعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– ماسەلەن, مەن 11-سىنىپتا مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرىپ جاتقان ساتتە دە «ەرتەڭ كىم بولامىن, قانداي ماماندىق تاڭدايمىن؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە باس قاتىرماپپىن. ال قازىرگى جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ ءوز بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى, تاباندىلىعى, قاي ماماندىقتى تاڭدايتىنىنا دەيىن وسى باستان دايىندالاتىنى قۋانتقانىمەن, كوپشىلىگىن ەلمەن بايلانىستىرعىسى كەلمەيتىنى جۇرەگىڭدى اۋىرتادى, ارينە. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيا, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ءبارى الدىمەن ۇرپاق تاربيەسىنە قاراي باعىتتالۋعا ءتيىس, – دەدى ە.اسكەروۆ. سپيكەر ءسوزىن «بۇگىنگى جانە كەيىنگى جاس بۋىننىڭ ەلىمىزدەن كەتپەۋى ءۇشىن ءبىز, ورتا بۋىن مەن اعا بۋىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ساۋالمەن اياقتادى.
«جاستار» عىلىمى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايسۇلۋ ەرنيازوۆا «ادال ازامات دەپ كىم؟» دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە وي قوزعادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلتايدىڭ ءۇش وتىرىسىنىڭ ەكەۋىندە «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسىنا توقتالعانىن اتاپ ءوتتى.
– ەندىگى كەزەكتە قوعام بولىپ وسى ادال ازاماتتى ىزدەپ تابۋىمىز كەرەك شىعار. ول كىم, قايدا ءجۇر؟ «مىنە, ادال ازامات دەگەن وسى» دەپ كورسەتەتىن, شىنايى ۇلگى بولاتىن تۇلعالاردى ەلگە كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. ياعني ابايدىڭ تولىق ادامىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ادال ادامنىڭ دا ناقتى تۇجىرىمداماسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, سول ارقىلى كەز كەلگەن جاس «مەن – ادال ازاماتپىن» دەپ ءوزىن كورسەتە الاتىنداي جوبا جاساۋىمىز كەرەك, – دەيدى ول.
سونداي-اق ايسۇلۋ الىمجانقىزى ءتۇرلى وقيعا كەزىندە, ۇلكەن جوبالار بارىسىندا جاستار ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە كوبىرەك ارالاسا باستاعانىن جانە ولاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانىن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ءجيى بايقاپ جۇرگەنىن, بۇل ولاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارتقانىنىڭ كورىنىسى ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.
– كەيىنگى زەرتتەۋلەرىمىزگە سۇيەنسەك, جاستاردىڭ 25 پايىزى ءتۇرلى قوعامدىق بىرلەستىكتە جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى بار. ياعني ءبىر جىل بۇرىنعى زەرتتەۋمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 10 پايىزعا ءوسىپ وتىر. ودان بولەك, ساياسي پارتيالاردا جۇمىس ىستەۋ قابىلەتتەرى, تاجىريبەلەرى تولىسىپ, ولاردىڭ ساياسي ومىردە بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى شەشۋگە, ماسەلەلەرگە ارالاسۋعا دەگەن تالپىنىستارىندا دا وڭ ديناميكا قالىپتاسىپ كەلەدى. جالپى ايتقاندا, بۇعان دەيىن جاستار كوبىنە ۆولونتەرلىك ورتادا عانا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلسە, كەيىنگى جىلدارى قوعامدىق-ساياسي ومىردە دە وزدەرىن جاقسى قىرىنان كورسەتىپ ءجۇر. ماسەلەن, سۋ باسقان ايماقتاردا بوگەت تۇرعىزىپ جۇرگەندەردىڭ دەنى 35-كە دەيىنگى جىگىتتەر, ال قىزدار جاعى گۋمانيتارلىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ, ازىق-ت ۇلىك, وزگە دە كەرەك-جاراقتاردى جيناۋ جۇمىسىنا بارىنشا قولعابىس ەتىپ ءجۇر. بىراق وڭىرلەر بويىنشا جىكتەيتىن بولساق, ۇلكەن قالالارعا قاراعاندا, ايماقتارداعى ەرىكتى جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى. ماسەلەن, قىزىلوردا وبلىسى جاستارىنىڭ 60 پايىزى ۆولونتەرلىك قوزعالىسقا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ودان كەيىنگى ورىندا 59 پايىزبەن ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ جاستارى تۇر. ۇزدىك ۇشتىكتى 57 پايىزبەن قاراعاندى جاستارى تۇيىندەدى, – دەگەن ول جاستاردىڭ قوعامدىق, الەۋمەتتىك ءىس-شارالار توڭىرەگىنە بارىنشا كوبىرەك توپتاسا باستاعانىنا توقتالدى.
الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, جاستار ينتەرنەتتەن فيلم, سەريال كورۋدە كوبىنە شەتەل كونتەنتىنە جۇگىنەدى ەكەن. سپيكەر بۇل ماسەلەنى دە يدەولوگيا تۇرعىسىنان نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
جيىندا وزگە دە سپيكەرلەر ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋ ارقىلى ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ جونىندە كوزقاراستارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. جينالعاندار اسىرەسە پوليەتنوستىق قوعامداعى ءوزارا سىيلاستىقتىڭ, تولەرانتتىلىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, ءاربىر ازاماتتىڭ جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن دامىتۋداعى رولىنە ايرىقشا توقتالدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى قورىتىندىلاعان قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تالعات قاليەۆ قازىرگى زامانعى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ءتۇسىنۋ مەن ونى دامىتۋدىڭ ءمان-ماڭىزىنا, جاستار مەن ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋداعى رولىنە توقتالىپ, ۇلتتى بىرىكتىرۋ ءۇشىن ەتنوسارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋعا باعىتتالعان باستامالاردى مەملەكەتتىك قولداۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.