«قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار, اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي» دەپ جىرلاعان دانىشپان ابايدىڭ ءسوزى كۇللى الەمدى تەبىرەنتكەن «ەركە سىلقىم» كۇيىنە ارنالعانداي. بۇل كۇيدى دۇنيەگە اكەلگەن ءبىرتۋار كۇيشى, كومپوزيتور ءابدىمومىن جەلدىباەۆ ەدى.
ءابدىمومىن جەلدىباەۆ 1937 جىلعى 5 قىركۇيەكتە جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن. جامبىل مادەني اعارتۋ ۋچيليششەسىن, الماتى كونسەرۆاتورياسىن تامامداعان. 1964 جىلدان شۋ اۋداندىق مادەني «شۋ ەركەسى» حالىق اسپاپتار انسامبلىنە جەتەكشىلىك ەتكەن. ەلۋ جىل ەلىنە ايانباي ەڭبەك ەتكەن اسا دارىندى ونەرپاز. تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «پاراسات», «قۇرمەت», «دوستىق» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىنا يە بولدى.
دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناعان كورنەكتى كۇيشى, دارىندى كومپوزيتورمەن شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولعانىما ماقتانامىن. «القۋاتىم كەلدى» دەپ قارسى العان ساتتەرىنە سۇيسىنەمىن. شۋعا بارسام مىندەتتى تۇردە ات باسىن بۇرىپ بارىپ سالەم بەرەتىنمىن. باتاسىن الىپ استاناعا شابىتتانىپ قايتاتىنمىن.
حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا: ء«ابىمومىننىڭ «ەركە سىلقىمى» – قازاق ونەرىنىڭ التىن قورىندا ماڭگى ساقتالاتىن قاناتتى تۋىندى» دەپ جوعارى باعالاعان. بۇل كۇي كومپوزيتوردىڭ تۇلا بويىن بيلەپ, الپىس ەكى تامىرىن ءيىتىپ ءجۇرىپ العان. ءومىر بويى ىزدەگەن سارىنى كۇي بولىپ توگىلگەن. ءابدىمومىن اعامىز: «ەركە سىلقىمنىڭ» اۋەنىن تاپقانشا جيىرما جىل ۋاقىتىم كەتتى», دەيتىن. ارمان, سۇلۋلىق, مۇڭ, ماحاببات وسىنىڭ ءبارىن اۆتور كۇي تىلىمەن بىزگە جەتكىزگەن. بۇل كۇيدى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار, ءتىپتى كەيبىر جاندار وسى «ەركە سىلقىمنىڭ» ارقاسىندا دومبىرا اسپابىن مەڭگەرىپ جاتسا, بۇل كۇيدى تەك قازاق قانا ەمەس, دۇنيەجۇزىنىڭ حالىقتارىنىڭ ءسۇيىپ تىڭدايتىن تانىمال تۋىندىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سونىمەن قاتار شەتەلدىكتەردىڭ قولىنا دومبىرا ۇستاتسا دا شەرتەتىنى «ەركە سىلقىم» كۇيى بولعانىنا بارشا قازاق كۋا.
2018 جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارعان دارحان قىدىرالى ماعان ءابدىمومىن اعامىزدىڭ 80 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىق كەشىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. دايىندىق بارىسىندا اۋىلعا ءجيى سوعاتىن بولدىم. استانادا وتەتىن كونتسەرتىنە كۇيشىنىڭ دە تىڭعىلىقتى دايىندالىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. «القۋات, ازاماتتارعا مەنەن سالەم ايت. ريزالىعىمدى جەتكىز», دەپ ەدى.
كونتسەرتكە استانا قالاسى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ قازاق وركەسترى قاتىستى. وركەستردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, باس ديريجەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور ايتقالي جايىموۆ كومپوزيتوردىڭ كۇيلەرىن وركەسترمەن جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىقتى. دارىندى كۇيشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ايگۇل ۇلكەنباەۆا الماتىدان ارنايى كەلىپ كۇي شەرتكەن بولاتىن. شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى جانعالي جانىن سالا كۇي توكتى. «سۇڭقار سەزىم» كۇيىن كومپوزيتوردىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن زەرتتەۋشى, ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى, ءوز نەمەرەسى, كۇيشى مەرۋەرت جەلدىباەۆا ناقىشىنا كەلتىرە ورىندادى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى, شۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى باتىرلان ابەنوۆ ءوز كەزەگىندە ءا.جەلدىباەۆتىڭ «بوزجىگىت» كۇيىن سۇڭقىلداتتى. سول جولى ءابدىمومىن كوكەم ماعان باتىرلان ورىنداعان كۇيدىڭ تاريحىن ايتىپ بەرگەن ەدى. «بوزجىگىت» كۇيىن جازۋشى قاراۋىلبەك قازيەۆكە ارناعان ەكەن. قاراۋىلبەكپەن ابەكەڭ ەكەۋى بىرگە وسكەن. كەزىندە ول كىسىنىڭ «يمانجاپىراق» دەگەن پوۆەسى جازۋشىلار وداعى مەن مينيسترلەر كەڭەسى جاريالاعان بايگەدە 1-ورىنعا يە بولعان ەكەن. ول تۋرالى: «بايگەگە قاتىسقاندا پوۆەستىڭ بۇركەمە اتىن «بوزجىگىت» دەپ قويعان. ءوزى دە بوزىم, سىمباتتى كەلگەن جىگىتتىڭ سۇلتانى, تورەسى ەدى. كەيىن 46 جاسىندا كەنەتتەن قايتىس بولدى. بالالىقتىڭ قيماس كۇندەرىندە بىرگە وسكەن باۋىرىم ومىردەن وتكەن سوڭ كوپ ويلاندىم. وزەگىمدى وكىنىش ورتەپ كەتەتىن. اكەسى قازى وتە جاقسى كۇيشى, عاجاپ دومبىراشى بولعان», دەپ اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى. وسىلايشا, ءار كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىن جازىپ الىپ ءجۇردىم.
كومپوزيتوردىڭ شوقتىعى بيىك كۇيلەرىنىڭ ءبىرى «تولە بي تولعاۋى». بۇل كۇيدىڭ شىعۋى جايىندا ءابدىمومىن اعامىز: «بابامىز تولە بي – تاريحي تۇلعا. جايساڭ دەگەن جەردە تۋىپ-وسكەن. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق». بيلىك ايتۋدا قارا قىلدى قاق جارعان تولە بي بابامىزدىڭ ۇلاعاتتى ءسوزى – ۇرپاقتارىنا قالدىرعان وسيەتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە بابامنىڭ ءومىرى, تاعدىرى, سول زامان اۋەن بولىپ قۇرالىپ, دومبىرامنىڭ شاناعىنا كۇي بولىپ توگىلدى», دەپ قايىرعان ەدى.
ال «ىدىرىس» كۇيىن اكەسىنىڭ ءبىر اتادان تاراعان تۋىسى جانە قۇرداسى ىدىرىس قارياعا ارناپ شىعارعان ەكەن. ول كىسى ۇزاق جاساعان. بىراق كىندىگىنەن پەرزەنتى بولماعان. ءابدىمومىن كۇيشى اۋىلعا بارعان سايىن سول قارياعا سالەم بەرۋگە ۇيىنە سوعادى ەكەن. ءوزى قالجىڭدى دا, اڭگىمەنى دە, شەجىرەنى دە جاقسى ايتىپتى. «ىدىرىس قارياعا ءبىر بارعان كەزىمدە: «سەنىڭ اكەڭدە ارمان جوق, جەلدىبايدىڭ اتىن شىعارىپ جاتىرسىڭ. اتى وشكەن جوق» دەپ, وتىرعان ءۇيىنىڭ شاڭىراعىن كورسەتىپ: «مەن ەرتەڭ ولسەم, مىناۋ مولاعا كىم كەلەدى؟ مىنا بوساعادان كىم اتتايدى, مىنا توردە كىم وتىرادى» دەگەندە قاريانىڭ جۇرەگى قارس ايىرىلاتىن. «ادام ولگەن كۇنى ولمەيدى, اتى وشكەن كۇنى ولەدى» دەگەن قازاقتا ءسوز بار عوي. سول ۇيدەن شىققان سوڭ «وسى كىسى تۋرالى ءبىر كۇي جازايىن» دەپ, ىشتەي قاتتى تەبىرەندىم. ول كەزدە جاسىم قىرىقتا. كوپ ۇزاماي سول كۇي تۋدى. تىم بولماسا ەسىمى ەلدىڭ اۋزىندا ءجۇرسىن دەپ «ىدىرىس» دەپ اتادىم», دەپ بايانداپ بەرگەن ەدى.
قازاق كۇي ونەرىنىڭ زاڭعارى, كاسىبي دەڭگەيدەگى مايتالمانى «ەركە سىلقىم» اتتى كۇيىمەن الەمدى تامساندىرعان ءابدىمومىن جەلدىباي ۇلىنىڭ ەسىمى مەن مۇراسى ۇلتپەن بىرگە جاساي بەرەدى.
القۋات قازاقباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى