الەمدى استىقپەن جارىلقاعان التىن وردا
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى قازاقستان ەكەنىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسى وسى ورايدا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى حالىقارالىق ارەناداعى تۇسىنىك قازاقستانمەن تىكەلەي بايلانىستى بولۋى كەرەك ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
التىن وردانىڭ استىق قويمالارى – قارا تەڭىز جانە تامان جەرلەرىندە كەنەتتەن قۇرعاقشىلىق باستالىپ, استىق شىقپاي قالعان كەزدە ۆيزانتيادا عانا ەمەس, جەرورتا تەڭىزىنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە دە اشتىق ورىن الدى. جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىن باستاعان تۇڭعىش يمپەريا شىڭعىس حان مەن ونىڭ نەمەرەلەرى قۇرعان يمپەريا ەدى. سونىڭ ىشىندە الەمدىك ساۋدا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تىنىق مۇحيت جاعالاۋىنان جەرورتا تەڭىزىنە دەيىنگى ارالىقتا قارقىندى دامي باستادى.
ءبىز بۇگىندە كوشپەلى قوعامدارعا قاتىستى قالىپتاسقان بۇرمالاۋشىلىق يدەيالاردى ءجيى ايتىپ ءجۇرمىز. ەۋرازيا دالاسىنداعى كوشپەلىلىكتىڭ نەگىزى ماۋسىمدىق كوشى-قون جاعدايىنداعى مال شارۋاشىلىعى بولعانى بەلگىلى. دەگەنمەن, اتاقتى ورىس تاريحشىسى ي.ۆ.زايتسەۆ جازعانداي, شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ جالعىز ءتۇرى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى بولىپ تابىلاتىن حالىقتار جوق جانە ەشقاشان بولعان ەمەس. ءارتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە جانە ءار جەردە ەگىنشىلىك, ساۋدا, قولونەر, جۇك كەرۋەنى, اسكەري قىزمەت, تاعىسىن تاعىلار ازدى-كوپتى ءرول اتقاردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوشپەلىلەردىڭ جارتىلاي وتىرىقشى جانە وتىرىقشى حالىققا اينالۋ ءۇردىسى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتتى.
كوپتەگەن وردا جانە وردادان كەيىنگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا مال شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ نەگىزى بولعان جوق. سول قىرىمدا مال شارۋاشىلىعىمەن قاتار, ەگىنشىلىك, باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى بىردەي ماڭىزدى ءرول اتقاردى. قىرىم حاندىعىنىڭ نەگىزگى استىق قويماسى تۇبەكتىڭ وڭتۇستىگىندەگى جاعالاۋ بەلدەۋى مەن تامان بولدى. تامان (قازىر رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسى) مەن كۋبان بۇگىندە استىق داقىلدارىنىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىلەرى ەكەندىگى كەزدەيسوق ەمەس.
التىن وردا ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى تارماعى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتى, ونىڭ ىشىندە بيداي بولدى. وردا تاريحىنىڭ بۇل فاكتىسى, وعان قاتىستى باسقا دا كوپتەگەن دەرەك سياقتى, تاريحنامادا سيرەك كەزدەسەدى. بۇل التىن وردانىڭ تەك كوشپەلى ءومىر سالتى تۋرالى قالىپتاسقان يدەيالارعا سايكەس كەلمەيدى. سوعان قاراماستان, وردانىڭ ۆيزانتيامەن ساۋداسى ىشكى الاۋىزدىق سالدارىنان ازايعان بويدا ۆيزانتيادا اشارشىلىق زامانى باستالعانى بەلگىلى.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ,
قازاق-ورىس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
استانا
قاراپايىم ەڭبەك ادامىن قۇرمەتتەگەن
ەلدى تازا قول, ادال جۇرەكپەن باسقارىپ, حالقىن ءسۇيۋدىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ ءبىر ءىسىن جۋىردا تانىسقان مەيىرحان اپادان ەستىگەن ەدىم. «مەنىڭ ەلۋ جىل وتاسقان جۇبايىم – قاراپايىم جۇمىسشىدان بريگاديرگە دەيىن كوتەرىلگەن ەڭبەكقور ازامات قىرقىنبەك ومىرقۇلوۆ – ديمەكەڭ جاقسىلىق جاساعان مىڭداعان ادامنىڭ ءبىرى عانا بولار, دەگەن ەدى ءوز اڭگىمەسىندە مەيىرحان اپا. – جۇبايىم 1946 جىلى جامبىل وبلىسى لۋگوۆوي اۋدانى (قازىرگى قۇلان), جاڭاتۇرمىس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اسكەردەن ورالعان 1968 جىلى الماتىعا سوعىپ, جولداستارىمەن قالانى ارالاعاندا اسەم الماتى وعان بىردەن ۇنايدى. قالادا قالامىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەگەن شىعار, بىراق تاعدىر ايداپ سول كۇندەرى جۇمىسشىعا ءزارۋ «الماتىوتدەلستروي» ترەسىنە قاراستى «سمۋ-19» مەكەمەسىنە جۇمىسقا ورنالاسادى».
مۇنىڭ الماتىدا نەبىر قۇرىلىستار سالىنىپ, اسەم عيماراتتار بوي كوتەرىپ جاتقان كەز ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ سيمۆولىنا اينالعان ەڭ بيىك تە ساۋلەتتى «قازاقستان» قوناقۇيى, 12 مەترلىك الىپ كۇمبەزى مەنمۇندالاعان وقۋشىلار سارايى, ءا.قاستەەۆ مۇراجايى سىندى كوركەم دە كورنەكتى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىندا جۇبايىنىڭ قولتاڭباسى بارىن مەيىرحان اپا ماقتان تۇتادى.
بىردە ۇيگە شابىتتانا كىرگەن قىرقىنبەك اعا: «ميراش, سەنەسىڭ بە, مەن بۇگىن قوناەۆ جولداسپەن كەزدەستىم عوي! دەيدى الابۇرتىپ. – قاسىندا ءبىر كىسى بار, ساعات 10-دار شاماسىندا قۇرىلىسقا كىرىپ كەلدى. ۇزىن بويلى, ماڭدايى جارقىراعان كىسى ەكەن. جوعارى قاباتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان جىگىتتەردىڭ ءبارىن تومەنگە ءتۇسىردى. باستىعىمىز سونىڭ الدىن عانا سىرتقا شىعىپ كەتكەن بولاتىن, امال جوق, قۇرىلىستاعى بار تىرشىلىكتى مەن تانىستىرۋعا ءماجبۇر بولدىم. تومەنگە ءتۇسىپ, كەتۋگە وقتالعاندا ماعان قاراتا: «باۋىرىم, وتە جاقسى ءتۇسىندىردىڭ, ريزامىن. الماتىعا قاشان كەلىپ ەدىڭ؟ قايدا تۇراسىڭ؟ باسپاناڭ بار ما؟» دەپ سۇرادى. مەن اناممەن, ءۇش بالاممەن پاتەر جالداپ تۇراتىنىمدى, ءۇي كەزەگىندە تۇرعانىمدى جاسىرماي ايتتىم. «اتى-ءجونىن جازىپ الشى», دەدى ديماش اعا قاسىنداعى جىگىتكە. مەنىڭ جۇرەگىم ءبىر قۋانىشتى سەزگەندەي دۇرسىلدەپ كەتتى».
راسىندا, ارادا ءۇش اي وتپەستەن ومىرقۇلوۆتار وتباسى قالانىڭ ورتالىعىنداعى تولەباەۆ پەن قاراساي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى بەس قاباتتى كەڭ ۇيگە كوشەدى. «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن. مۇنداي جاقسىلىقتى قالاي ۇمىتارسىڭ!» دەيدى مەيىرحان اپا. بۇگىندە وتاعاسى ارامىزدا جوق ەكەن. ال اپامىز ءتورت بالاسىنان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەرىنە باس-كوز بولىپ, قوناەۆ بەرگەن قۇتتى پاتەردە تۇرىپ جاتقان كورىنەدى.
گۇلجانات شوناباي
الماتى
«كوكەيىنە قونسىن دەپ قازاعىمنىڭ...»
ءوزىمىزدىڭ وبلىستىق «اراي» جاستار گازەتىنەن «ناعىز قازاق – قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا!» دەگەن كولەمدى ماقالا وقىعان ەدىم. اسىل مۇرامىز جايلى ويىمىزدى قادىر اقىننىڭ ولەڭ جولدارىمەن ورنەكتەگەنىمىز دۇرىس-اق. مەن بۇعان قۋانامىن, قۇپتايمىن. بىراق...
ءوز باسىم «ناعىز قازاقتىڭ قازاق ەمەستىگىن» قابىلداي المادىم. ويتكەنى وسى ولەڭ جولىنىڭ ماعىناسىن بىردەن ءتۇيسىنۋ قيىن-اق. راسىندا قادىر مىرزا ءالي بۇلاي جازباعان. پىكىرىمە دالەل رەتىندە ونىڭ 2003 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «كوكەيكەستى» جيناعىنا جۇگىنبەكپىن. اتالعان كىتاپتاعى «دومبىرا» ولەڭىندە (154-بەت) اقىن ويى بىلاي بەرىلىپتى:
قازاق – ناعىز قازاق ەمەس,
ناعىز قازاق – دومبىرا!
مىنە, قادىر قالامىنان تۋعان قۇندى ءسوز. كوكەيگە قونادى. وقىرماندى ۇلتجاندىلىققا, ونەردى سۇيۋگە ۇندەيدى. وسى جولداردى دومبىرا اۋەنى, كۇي قۇدىرەتى تۋرالى ايتار ويىڭىزعا ارقاۋ ەتىڭىز. بابالار ءۇنىن ەستيسىز.
مەنىڭ ايتپاعىم:
«كوكەيىنە قونسىن دەپ قازاعىمنىڭ,
ءبىر ولەڭدى ءبىر ەمەس, جازامىن مىڭ.
جازىپ-جازىپ قالجىراپ, كەلەسى كۇن
راقاتىن كورەمىن ازابىمنىڭ», –
دەپ جىرلاعان قادىر مىرزا ءالي مۇراسىنا اباي بولايىق.
قۇتتىمۇرات راحمان ۇلى
تاراز