ۇلت ماقتانىشىنىڭ مەرەيتويى

الىپ تۇلعانىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋ راسىمىنە حالىق كوپ جينالدى. ەلدىڭ دارابوز پەرزەنتىنە دەگەن كوڭىلى كول-كوسىر. كۇن دە شۋاعىن مولىنان توگىپ تۇردى. ءبارىنىڭ جۇزىنەن عۇلاما عالىمعا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتتى كورەسىڭ. سالتاناتتى ءىس-شارادا الدىمەن ءسوز العان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك ۇلت ماقتانىشىنىڭ مەرەيتويى ەلىمىز جىل بويى جالعاساتىنىن جەتكىزدى.

«بۇگىن ءۇش مەرەكە قاتار كەلىپ تۇر. ارينە, الدىمەن بارشاڭىزدى قانىش سات­باەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىق­تايمىن! ايتۋلى تۇلعا وتاندىق عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاپ, ونى بيىككە كوتەردى. ەلىمىزدە قانشاما كەن ورنىن اشتى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تەحنيكالىق شەشىمدەرگە قويى­لاتىن تالاپتاردىڭ دەڭگەيىن ايقىنداپ بەردى. ناتيجەسىندە, ەلىمىز گەولوگيا مەن تاۋ-كەن سالاسىندا جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. وسىنىڭ ءبارى – قانىش يمان­تاي ۇلىنىڭ وراسان ەڭبەگى. مەملەكەت تاراپىنان عالىم مەرەيتويىنا ايرىقشا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان مەرەيتوي اياسىندا ءتۇرلى تانىمدىق ءىس-شارا وتەدى», دەدى مينيستر. ودان كەيىن ءسوز سويلەگەن ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆ تۇڭعىش اكادەميكتىڭ گەولوگيا, مينەرالوگيا جانە پايدالى قازبا­لاردى ءوندىرۋ سالالارىندا اشقان جاڭا­لىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن تىلگە تيەك ەتسە, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزي­دەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ عىلىم كۇنىنە ارنالعان جيىندا مەملەكەت باسشىسى «قانىش يمانتاي ۇلى – قازاق عىلى­مىنىڭ اتاسى», دەپ جوعارى باعا بەرگەنىن ايتتى.

ءىس-شارا اياسىندا كورنەكتى تۇلعانىڭ ەسكەرتكىشى جانىنان عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ­تىڭ 1921 جىلى باياناۋىلدا جاس قا­نىشقا بەرگەن باتاسى جازىلعان بەلگى-تاسى اشىلدى. سونىمەن قاتار ق.ساتباەۆ كوشەسىندەگى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس عيماراتىنا ق.يمانتاي ۇلىنا ارنالعان بارەلەف قويىلدى. ونىڭ اۆتورى – اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ءمۇسىنشى تالعات اناربەكوۆ.

بۇدان سوڭ ءىس-شارا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قانىش ساتباەۆ – ۇلت ماقتانىشى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن جالعاستى.

القالى جيىن شىمىلدىعى مەملە­كەت باسشىسىنىڭ كونفەرەنتسيا قاتى­سۋشىلارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋىمەن اشىلدى. قۇتتىقتاۋدى پرەزيدەنتتىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالار ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى كۇنسۇلۋ زاكاريا وقىپ بەردى. وندا: «بارشاڭىزدى ۇلت ماقتانىشى, عۇلاما عالىم, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفە­رەنتسيانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! قانىش يمانتاي ۇلى قازاقستاندى وركەندەتۋگە اسا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. ول كوپتەگەن كەن ورنىن اشىپ, ونەركاسىپ سالا­سىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوس­تى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ نە­گىزىن قالاپ, عالىمداردىڭ تۇتاس بۋىنىن قالىپتاستىردى. ءتول تاريحى­مىز بەن ما­دەنيەتىمىزدى زەردەلەپ, رۋح­انيا­تىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى. قانىش ساتباەۆ – قازاقستان تاريحىندا ورنى بار تۇعىرلى تۇلعا. ايگىلى عالىمنىڭ تۋعان كۇنى ەلىمىزدىڭ مەرەكەلىك داتالار تىزىمىنە, عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى رەتىندە بەلگىلەنۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى «حالقىم مەنەن دە بيىك» دەگەن ۇستانىممەن ءومىر ءسۇردى. ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى, تۋعان ەلگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى, ۇلت مۇددەسىنە ادالدىعى جاستارعا ءاردايىم ۇلگى-ونەگە. اكادەميكتىڭ مول مۇراسىن جان-جاقتى دا­رىپتەپ, ەسىمىن ۇلىقتاۋ – ول ۇرپاق پا­رىزى. بۇگىنگى باسقوسۋدا عىلىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا قاتىستى سالماقتى وي-پىكىرلەر ايتىلادى دەپ سەنەمىن», دەلىنگەن. سونداي-اق كونفەرەنتسياعا پارلامەنت سەنا­تىنىڭ توراعاسى م.اشىمباەۆ تا قۇتتىقتاۋىن جولدادى. عالىمنىڭ تۋعان جەرىنەن ءبىر قاۋىم ەلدى باستاپ كەلگەن پاۆل­ودار وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى يليا تەرەنچەنكو جەرلەستەرىنىڭ ىس­تىق سالەمىن جەتكىزدى. بۇدان كەيىن مىن­بەگە كوتەرىلگەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جينالعان قاۋىمدى ورايلاسىپ كەلگەن ءۇش مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, سول كۇنى پرەزيدەنتتىڭ قاتى­سۋىمەن وتكەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ الدىنا بىرنەشە ناقتى تاپسىرما بەرگەنىن باياندادى.

«قازىر ەلىمىز سۋ تاسقىنىنان قاتتى زارداپ شەگىپ وتىر. سوندىقتان وسىنداي تابيعات اپاتتارىنا قارسى عىلىمي ناق­تى قولد­انبالى ۇسىنىستار بولۋى قاجەت. اسى­رەسە سەيسمولوگيا, گيدرولوگيا سالاس­ىندا الدىن الا ەسكەرتۋ, اقپا­رات­تاندىرۋ جۇيەلەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك. ەكىنشى – عىلىمنىڭ قولدانبالى فور­ماتقا كوشۋى مەن ونى كوممەرتسيالاندىرۋ. بۇگىنگى كەڭەستە عالىمدار وزدەرىنىڭ وزىق جوبالارىن تانىستىردى. قازىر ءۇش باعىتقا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. ءبىرىنشىسى – عىلىمنىڭ باسىم باعىتتارى مەن جاڭا مەحانيزمىن ايقىنداۋ. بۇل تاراپتا قىتايدىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەدىك. ولار گرانتتاردى ناقتى عىلىمي جوبالارعا بەرەدى. بىزدە وسى باعىتتى سارالادىق. ەندى عىلىمنىڭ قارجىلاندىرۋ مودەلى وزگە­رەدى. ەكىنشى – ءبىزدىڭ مينيسترلىك ەلىمىزدەگى ءىرى كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ, جۇمىس ىس­تەۋدى قولعا الدى. ماقسات – ءوندىرىس پەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋ. ءۇشىنشى – كادر ماسەلەسى. PhD بەرىلەتىن گرانتتار سانىن 5 مىڭعا دەيىن جەتكىزەمىز. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى» مار­تەبەسىن العان وقۋ ورىندارىنىڭ نە­گىزگى مىندەتى – ساپالى مامان دايارلاۋ. قازىر ءبىز حالىقارالىق سەرىكتەستىكتەردىڭ ارقاسىندا وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زەرتتەۋ الەۋەتىن كوتەرۋگە بەت بۇردىق. كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە ەلىمىزدە بىرنەشە شەتەلدىك وقۋ ورنىنىڭ فيليالى اشىلدى. قازىر «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ دا فورماتىن وزگەرتىپ جاتىرمىز», دەدى مينيستر. س.نۇربەكتىڭ ايتۋىنشا, قازىر شەتەلگە كەتكەن وتاندىق عالىمداردىڭ بىرقاتارى ەلگە ورالعان. ماسەلەن, 2022 جىلى ەلىمىزدە 22 430 عىلىمي زەرتتەۋ قىز­مەتكەرى بولسا, بىلتىر ونىڭ سانى 25 540-عا جەتكەن. ياعني عىلىم سالاسى ءبىر جىل ىشىندە 2000 عالىممەن تولىققان.سونىمەن قاتار عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتاردى قارجىلاندىرۋ دا ارتا تۇسكەن.

قۇتتىقتاۋلار لەگىنەن كەيىن, كەزەك بايانداماشىلارعا ءتيدى. ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىل­بەك كۇرىشباەۆ «ق.ساتباەۆ – وتاندىق عى­لىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. ول الدىمەن تۇعىرلى تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي اقش, قىتاي, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىز جانە تاعى باسقا ەل­دەردىڭ عىلىم اكادەمياسى جولداعان قۇت­تىقتاۋلاردى وقىپ بەردى.

ء«ار حالىقتا مەملەكەتتىڭ دامۋىنا وراسان ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعالار بولادى. عالىم, اكادەميك, ەل عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانىش ساتباەۆ – وتانداستارى ءۇشىن وسىنداي بيىك تۇلعا. ارقاشان ءبىرىنشى بولۋ – اكادەميك ساتباەۆتىڭ تابيعاتىنا ءتان قۇبىلىس. قانىش يمانتاي ۇلى – قازاقتان شىققان تۇڭعىش ينجەنەر-گەولوگ, العاشقى عىلىم دوكتورى, كسرو عى­لىم اكادەمياسىنىڭ قازاقتان شىققان ءبىرىن­شى اكادەميگى, رەسپۋبليكاداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى. مەملەكەتتىك جانە لەنيندىك سىيلىقتىڭ العاشقى لاۋ­رەاتى. جىل سايىن 12 ساۋىردە قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي – ەلىمىزدە عىلىم كۇنى اتالىپ وتىلەدى. جا­را­تىلىستانۋ عىلىمى سالاسىنىڭ عالىم­دا­رىنا ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن سات­باەۆ اتىنداعى سىيلىق تاعايىندالدى. اكادە­ميكتىڭ عىلىمي مۇراسى 800-گە جۋىق عىلىمي ماقالانى قامتيدى. ونىڭ رەداكتسياسىمەن عىلىم اكادەمياسىندا 30-دان اسا عىلىمي جيناق جارىق كوردى. عالىم رەتىندە قانىش يمانتاي ۇلى ەلىمىزدەگى ءىرى پايدالى قازبالى كەن ورىندارىن اشىپ قانا قويماي, ولاردى ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءۇشىن وندىرىستىك بازا قۇرۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوستى» دەي كەلىپ, اكادەميا باسشىسى وتاندىق عىلىمنىڭ قازىرگى دامۋىنا دا توقتالدى.

ال پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق ق.ساتباەۆ قورى قام­قورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى التىنبەك نۇح ۇلى داڭقتى دانىشپاننىڭ ۇلتتىق عىلىمدى دامىتۋداعى بىرەگەي ەڭبەكتەرىن باياندادى.

 «قانەكەڭ ەڭ الدىمەن وندىرىسپەن جۇمىس ىستەۋدى العا قويدى. ياعني عالىمنىڭ باس­تاۋىمەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە 10 وقتىڭ 9-ى وسى قازاق جە­رىنەن ءوندىرىلدى. سول ارقىلى جەڭىستى جاقىن­داتتى. بۇل وعان ۇلكەن بەدەل اكەلدى. وسى بەدە­لىنىڭ ارقاسىندا سول جىلدارداعى كە­ڭەس وداعىن باسقارعان ءستاليننىڭ, ودان كەيىنگى حرۋششەۆتىڭ كابينەتتەرىنە تۋرا كىرىپ, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا قار­جىنىڭ كوزىن تابا ءبىلدى. ارينە, ول كىسىنى جەز­قازعاننان عىلىمعا اكەلگەن, سول جىلداعى ۇكىمەت باسشىسى – نۇرتاس وڭدا­سىنوۆ. ول ق.ساتباەۆتى عانا عىلىم جولىنا اكەلگەن جوق, سونىمەن قاتار ۇلكەن قىزمەتكە د.قوناەۆتى دا اكەلدى. د. قوناەۆ 1954 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاندا, قانىش يمانتاي ۇلى ونىڭ ەڭبەگىنە وڭ باعا بەرگەن. سوندىقتان دا مۇنداي تۇلعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە كومەگى كوپ تيگەن», دەدى سەناتور.

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىك نەگيموۆ قانىش اتامىزدىڭ جانى دا, رۋحى دا قازاق بولعانىن ايتىپ, ونىڭ ءوز سالاسىنان بولەك, ونەرىمىزگە, تاريحىمىزعا جاناشىرلىقپەن قاراعانىن ءسوز ەتتى.

«قانەكەڭ جەر تاريحىن, قۇرىلىسىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلدى. قارساقپايدا جۇر­گەندە جازعان ماقالاسى 1930 جىلى «جاڭا مەكتەپ» جۋرنالىندا جارىق كوردى. سوندا « ۇلىتاۋ كەنەرەسى» دەگەن تەرمين قول­دانادى. ۇلىتاۋدىڭ ءبىر شەتى ارال تەڭىزىنە, ەندى ءبىر شەتى بەتپاق دالاعا جالعاسادى. بۇل ۇستىندەگى ۇلىتاۋدان استىنداعى ۇلىتاۋ 15-20 ەسە ۇلكەن. عالىم 1927 جىلى «ەر ەدىگە» ەپوسىن شىعاردى. شىن مانىندە,وسى جيناقتىڭ ءوزى جازعان العى سوزىندە ونىڭ عاجاپ لينگۆيست, فيلولوگ, تاريحشى بولعانىن بايقايمىز. ونىڭ ۇلتتىق تەاتر­تانۋ, مۋزىكاتانۋعا قوسقان ۇلەسى دە زور», دەدى عالىم. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, عالىم ماقسات جاباعين بايانداماسىندا كەمەل عۇلامانىڭ گەولوگيا جانە جارا­تىلىستانۋ عىلىمدارىمەن قوسا, حال­قىمىزدىڭ بيوتەگىن زەرتتەۋگە قول­­داۋ كورسەتكەنىن ايتتى. قازىر وسى سا­لادا اتقارىلىپ جاتقان عىلىمي جۇمىس­تارى­مەن ءبولىستى. گەولوگ عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەرىكبەك داۋكەەۆ ق.ساتباەۆتىڭ وتاندىق گەولوگياعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن جوعارى باعالاپ, ءبىراز جىلدار وسى سالاعا ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنبەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

سونداي-اق حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا «پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى تۇلعا» اتتى كورمە ءوتتى. وعان عالىمنىڭ تۋعان جەرى – باياناۋىل مەموريالدىق مۋزەيى اكەلگەن اكادەميكتىڭ ءوزى تۇتىنعان جەكە زاتتارى قويىلدى. بۇل قۇندى جادىگەرلەردى قوناقتار قىزىعىپ تاماشالادى. سونىمەن بىرگە بەلگىلى قىلقالام شەبەرى الماس سىرعاباەۆ پاراساتتى تۇلعاعا ارنال­عان پورترەتتەر توپتاماسىن ۇسىندى.