تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە ورتاق كواليتسيا كەرەك

كۇشتىك قۇرىلىمداردى «وياتقان» وقيعا

ماسكەۋدەگى 143 ادامنىڭ جانىن قيعان وقيعادان كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شۇعىل وتىرىسى ءوتىپ, مەملەكەت باسشىسى بەيبىت تۇرعىندارعا قاتىستى ماسكەۋ وبلىسىندا بولعان زورلىق-زوم­بى­لىق ارەكەتتى ايىپتاي وتىرىپ, تەررو­ريزمگە قارسى كۇرەستە قازاقستاننىڭ رەسەيمەن بىرگە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

سول جيىندا قۇقىق قورعاۋ قۇرى­لىم­دا­رى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ جۇ­م­ىس جوسپارى, سونداي-اق ەكسترەمالدى جاعدايلارداعى ولار­دىڭ قىزمەتىن ۇي­لەستىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. ءسوي­تىپ, پرەزيدەنت ەل ازاماتتارىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ باسقا مەم­لەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىم­دار­مەن ىقپالداستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار تاپسىرما بەردى.

لاڭكەستىكتىڭ ەرتەسى كۇنى-اق رەسەي پرە­زي­دەنتى ۆلاديمير پۋتين ءوز حالقىنا شۇعىل ۇندەۋ جولداپ, وندا بۇل تەررورلىق ارە­كەتتى ۇيىمداستىرعان, جۇزەگە اسىرعان ادام­­داردىڭ ءبارى قولعا تۇسكەنىن, ولار زاڭعا سايكەس ءادىل جازاسىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مۇنداي ز ۇلىم­دىق­پەن كۇ­رەستە وزگە ەلدەردى دە كۇش بىرىك­تى­رۋ­گە شاقىردى.

قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسى

ماسكەۋدەگى لاڭكەستىك ارەكەت 3 ءساۋىر كۇنى استانادا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپ­سىز­دىك كەڭەسى حاتشىلارىمەن وتكەن ۇلكەن جيىن­نىڭ دا كۇن تارتىبىنە قويىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرى حاتشىلارىمەن كەزدەسۋىندە سويلەگەن سوزىندە دە تەرروريزمدى قاتاڭ ايىپتاپ, وڭىرلىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى قاقتىعىستاردان عانا ەمەس, حالىقارالىق تەرروريزمنەن دە تونەتىن قاۋىپ كۇشەيىپ كەلە جاتقانىنا ايرىقشا ءمان بەردى.

– حالىقارالىق تەرروريزمگە­ قار­­سى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن بولەك قاراس­تى­رامىز. ارينە, مۇندا ءبىز ساياسي ەرىك-جىگەر كورسەتۋگە ءتيىسپىز. سولايشا بىرگە ەكەنىمىزدى تانىتىپ, ەڭ باستىسى, ءتيىمدى ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. قازاقستان بۇل يگى ىسكە ءوزىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسىن قوسادى. بۇعان سەنىمدى بولىڭىزدار. سوندىقتان مەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استانادا وتەتىن الداعى سامميتىنە زور ءۇمىت ارتامىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تاياۋدا كوپتەگەن بەيبىت تۇرعىننىڭ ءومىرىن جالماعان ماسكەۋ وبلىسىنداعى قايعىلى وقيعا لاڭكەستەردىڭ زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەڭ قاتىگەز ءارى ز ۇلىم تاسىلدەرىن قولداناتىنىن كورسەتىپ وتىر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى كەزدەسۋدە ۇيىمنىڭ ءبىر كەزدەرى وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ء«ۇش ز ۇلىم كۇشكە» بىرىگىپ قارسى تۇرۋ ماق­ساتىندا قۇرىلعانىن دا اتاپ وتكەن بولا­تىن. ياعني شىۇ-نى ءاۋ باستاعى قۇرۋداعى ماقسات – وسىنداي قاۋىپ-قاتەرگە قارسى كۇرەستە كواليتسيا قۇرىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋ بولدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن قابىلداۋ كەرەكتىگىن كەسىپ ايتتى.

وسى جيىنداعى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ­تىڭ شىۇ-نى جاڭارىپ كەلە جاتقان ­حا­لىق­ارالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسى ن­ە­گىز­دەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋى ورىندى. سون­دىق­تان گەوساياسي احۋالعا اسەر ەتەتىن مۇن­داي لاڭكەستىك قاتەر تونگەن قيىن جاع­دايدا اتالعان ۇيىمنىڭ وڭىردەگى تۇراق­تىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن ءوزارا كەلىسىلگەن ءارى ناقتى قا­دام­داردىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋ كەرەكتىگىن حا­لىق­ارالىق قاۋىمداستىقتىڭ كۇتىپ وتىرعانى راس.

ال ناقتى قادامنىڭ ۇلگىسى رەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ بارلىق ەل تەر­رو­ريزمگە قارسى كۇرەستە ءوزارا ق­ا­رىم-قاتىناستارىنداعى قايشى­لىق­تار­عا قاراماستان, ۇلكەن حالىقارالىق كوا­ليتسيا اياسىندا كۇش بىرىكتىرۋگە ءتيىس ەكەنىن جانە قازاقستان وسى ماڭىزدى ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, لاڭكەستىكپەن كۇرەس كوپجاقتى ىنتى­ماق­تاس­تىقتىڭ كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك.

اقورداداعى القالى باسقوسۋدان كەيىن اتالعان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ استانا­دا­عى 19-كەزدەسۋى ءوتتى. سول جيىننىڭ دا نەگىزگى كوتەرگەن ماسەلەسى حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەس توڭىرەگىندە بولدى, كواليتسيانىڭ كەرەكتىگى كوپ ايتىلدى. جيىندا ءسوز العان شىۇ باس حاتشىسى چجان مين بيىل يران, رەسەي جانە پاكىستاندا بولعان لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە كوڭى­لىن ءبىلدىرىپ, بۇل قاتەر الەمدىك اۋقى­مىن كەڭەيتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.

– ءدال قازىر حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك توڭىرەگىندەگى احۋال كۇردەلى ءارى تۇراقسىز, قاۋىپسىزدىكتىڭ شىرقىن بۇزعان ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس قاتەرلەر ءبىر-بىرىمەن بىتە-قايناسىپ بارادى, گەوساياسي تاۋە­كەل­دەر ارتىپ, تەرروريزم, ەكسترەميزم جانە سەپاراتيزم ءورشۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى جاھاندىق جانە ايماقتىق تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىققا بارىنشا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. سوندىقتان تەرروريزممەن كۇرەس قاشاندا ۇيىم جۇمىسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولماق جانە ءبىز وسى ورايدا ەلدەر ارا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە ارەكەت قىلامىز, – دەدى مين مىرزا.

ساراپشىلار ءسوزى

جۋىردا پرەزيدەنت بەدەلدى امە­ري­كا­لىق سەناتور ستيۆ دەينس­پەن بولعان كەزدەسۋ كەزىندە حالىق­ارا­لىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە جا­ھان­دىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا رەسەيدى قولدايتىنىن تاعى ءبىر رەت اتاپ وتكەن-ءدى. پرەزيدەنت وسى كەزدەسۋدە دە كواليتسيا تۋرالى اڭگىمەنى كەڭىنەن وربىتكەن. پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرت­تەۋلەر ينستيتۋتى ەۋروپالىق جانە امە­ريكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى بەك­جان سادىقوۆ ماسكەۋ ماڭىنداعى جانتۇر­شى­گەرلىك وقيعالار لاڭكەستىكتىڭ ترانس­ۇلت­تان­عان­دى­عىنىڭ دالەلى ەكەنىن ايتتى. بۇل قۇ­بى­لىسپەن كۇرەسۋدە ەلدەر­دىڭ كۇش-جىگە­رىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر مارتە كور­سە­تىپ وتىرعانىنا توقتالدى.

– تەرروريزمنىڭ ۇلتتىق نەمەسە گەوگرا­فيا­لىق شەكارالارى جوق, كوپتەگەن ەل مەن ولاردىڭ ازاماتتارىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. ەكونوميكا جانە بەيبىتشىلىك ينستيتۋتىنىڭ (IEP) جاھاندىق تەرروريزم يندەكسى ەسەبىنە سايكەس كەيىنگى جىلداردا جاعداي ناشارلاپ بارادى. لاڭكەستىكپەن كۇرەس كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. قازىرگى گەوساياسي جاعدايداعى قايشىلىقتارعا قاراماستان, حالىقارالىق قاۋىمداستىق لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى كواليتسيا اياسىندا بار كۇش-جىگەرىن سالۋى كەرەك, – دەيدى ينستيتۋت ساراپشىسى.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى­ ايدوس سارىم, ەڭ الدىمەن, ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ۋاقىت وزدىرماي, جەدەل ورىنداۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.

– قازاقستان رەسەيدەگى جاعدايدان بارىنشا ساباق الۋعا ءتيىس. ويتكەنى وقيعاعا جۇرگىزىلگەن تالداۋ قورىتىندىلارى كورسەتكەندەي قۇربانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى تىكەلەي لاڭكەستەردىڭ وعىنان قازا تاپسا, قالعان ادام شىعىنى سول ساتتە تۇتانعان ورتتەن, تۇتىنگە تۇنشىعىپ دۇرلىگۋدەن, كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن ساۋدا ۇيىندەگى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ وتىر. سوندىقتان ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باعىتتاعى تاپسىرمالارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ورىندالۋىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس, – دەپ بۇل ماسەلە توڭىرەگىندەگى ءبىراز تۇيتكىلدىڭ شەتىن شىعاردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن مەملەكەت ەلدەگى ءىرى ويىن­-ساۋىق جانە مادەني-سپورت­تىق عي­ما­­­­­رات­­­­تاردىڭ جوبالانۋىنان باس­تاپ ونىڭ قۇ­رى­لى­سىنا پايدالانىلاتىن ما­تە­­ريال­داردىڭ ساپاسىن, عيماراتتى قا­بىل­­­داپ الار كەزدە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن مۇ­قيات قاداعالاپ, قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەك.

– ەكىنشىدەن, ۇلكەن ءىس-شارالاردى ۇيىم­­­داستىرۋدىڭ الگو­ريتمىن قايتا قاراۋ قاجەت. ياعني ماس­كەۋ­دەگىدەي وقىس جاع­داي بول­عاندا, ەڭ الدى­مەن, ۇيىم­داس­­تىرۋشىلار عي­مارات وكىل­دەرىمەن, قۇ­قىق قورعاۋ قىز­مەتىمەن نەندەي بىر­لەس­­كەن ارەكەتكە بارۋ كەرەك دەگەن ناقتى قا­دامداردى بەكى­تۋى­مىز كەرەك. سونداي-اق ءىرى ساۋدا ورىندا­رىن­دا حالىقتىڭ قا­تى­سۋى­­مەن جاپپاي وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكى­­زۋدى جولعا قويۋ كەرەك, – دەدى ا.سارىم.

قالاي بولعان كۇندە دە رەسەيدەگى لاڭ­كەس­تىك ارەكەت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ, اسىرەسە ويىن-ساۋىق, مادەني-سپورتتىق نىساندار باسشىلىعىنىڭ قامسىز, قارەكەتسىز وتىرۋعا بولمايتىنىن تاعى ءبىر كورسە­تىپ بەردى. وسى قاتەرمەن كۇرەس جونىن­دە قولعا الىنعالى جاتقان كواليتسيا قۇرۋ ماسەلەسى ءوز جەمىسىن بەرەر دەگەن سەنىمدەمىز.