قارىز ءوسىپ بارادى

سونىڭ ىشىندە پروبلەمالىق قارىز دەڭگەيى دە ءوسىپ, كورسەتكىش 5,2%-عا جەتىپ, 0,5 ترلن تەڭگەدەن اسىپتى. مەرزىمى وتكەن كرەديتى بار قارىز الۋشىلار سانى 516 مىڭ ادامدى قۇراپ, جالپى قارىز الۋشىلار سانىنىڭ 7%-ىنا جەتىپ قالعان. ال ۇلتتىق بانك حالىقتىڭ بانك­تەر الدىنداعى مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى 1 جىل ىشىندە 60 ميلليارد تەڭگەگە ءوسىپ كەتكەنىن حابارلادى.

حالىقتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر (ەدب) الدىنداعى قارىزى قىزىل سىزىقتان اسىپ بارادى. ۇب تارات­قان دەرەكتەردە 8,5 ميلليون ازاماتتىڭ موينىن­دا قارىز جۇكتەمەسى بار ەكەنى ايتىلعان. ونىڭ 75 پايىزىنىڭ جابىلماعان تۇتىنۋشىلىق نەسيەسى بار. 1,6 ميلليونعا جۋىق ادام قارىزىن ۋاقىتىندا وتەي المايتىنى وسى دەرەكتە ايتىلعان. 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن قارىز سوماسى – شامامەن 1,7 ترلن تەڭگە.

2019 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا نەسيە امنيستياسى جاريالانىپ, بانك پەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنداعى بەرەشەگى 3 ملن تەڭگەدەن اسپايتىن قارىزدار بو­يىنشا نەسيەلەر كەشىرىلگەن ەدى. الايدا نەسيەسى كەشىرىلگەن ادامداردىڭ 10%-ى قايتادان نەسيە الىپ, ونى وتەۋگە مۇرشالارى بولماي جۇرگەنى تۋرالى وتكەن اپتادا ءمالىم بولدى. S&P Global Ratings حالىقارالىق اگەنتتىگى «قارجى ينستيتۋتتارى» باعىتىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي ۆورونەنكونىڭ ايتۋىنشا, قارىز جۇكتەمەسىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى – ءۇش مەگاپوليس ەنشىسىندە. بۇل رەتتە ۆورونەنكو بورىشتىڭ ايماقتىق تۇرعىدا دا, جالپى حالىق اراسىندا دا ءبولىنىسى بىركەلكى ەمەس دەيدى.

ء«بىز ايماقتاردىڭ قارىزى وتە ۇلكەن ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن, بۇل الماتى, استانا جانە شىمكەنت سىندى ءىرى مەگاپوليستەر. جالپى, بورىش بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىر. وعان قوسا, پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ ءبىرشاما تومەندەۋى ءۇي شارۋاشىلىقتارى قارىزىنىڭ ودان ءارى وسۋىنە اكەلۋى ىقتيمال», دەيدى.

ەندى 90 كۇننەن استام كەشىكتىرىلگەن جاعدايدا كەپىلسىز نەسيە بەرۋگە مۇلدەم تىيىم سالىنادى. «نەسيە بەرۋدەگى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قولدانىستاعى زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل قۇجات وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانعان بولاتىن, ول بويىنشا دەپۋتاتتار جۇمىس توبىنىڭ 15 وتىرىسىن وتكىزىپ ۇلگەردى.

قۇجات جوباسىندا حالىقتىڭ بورىشتىق اۋىرت­پالىعى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا بانك­تەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ بارلىق قولدانىستاعى (وتەلمەگەن) تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا 90 كۇن كەشىكتىرىلگەننەن كەيىن سىياقى الۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ كوزدەلگەن. ال 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن نەسيەلەرى بولسا, ولارعا كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بەرۋگە تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك بەيسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇتىنۋشىلىق نەسيە بو­يىنشا قارىزدىڭ ەڭ جوعارعى شەكتى ءمانى بانكتەر ءۇشىن – 5 ملن تەڭگە, ميكروقارجى ۇيىمدارى ءۇشىن 2 ملن تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. سەبەبى ەدب كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءىرى سوماداعى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى بەرىپ كەلدى. قولدانىستاعى زاڭدا تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بويىنشا قارىزدىڭ شەكتى دەڭگەيى بەلگىلەنبەگەن بولاتىن.

كەيىنگى جىلدارى بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ءوز بالانسىن تولتىرۋ ءۇشىن جەكە تۇلعا­لاردىڭ پروبلەمالىق نەسيەسىن كوللەكتورلارعا اي­تار­لىقتاي جەڭىلدىكپەن بەرۋ تاجىريبەسىن قا­لىپ­تاس­تىر­عان ەدى. زاڭ جوباسىندا بۇل ماسەلە دە قاراس­تى­رىلدى.

ء«بىز كوللەكتورلاردىڭ  قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, قارىزدى قايتا قۇرىلىمداماي ءوندىرىپ الاتىنىن بىلەمىز. وسىعان بايلانىستى دەپۋتاتتار باستاپقىدا تولىق تىيىم سالۋدى ۇسىندى. الايدا ۇكىمەت بۇل نورمانى قولدامادى. قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقى­عىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا كوللەكتورلىق اگەنت­تىك­تەرگە جەكە نەسيەلەردى ساتۋعا شەكتەۋ ەنگىزىلدى. ازاماتتاردىڭ كوللەكتورلارعا بەرەشەگىن ساتۋعا شەكتەۋ ەنگىزۋ كوللەكتورلىق نارىقتى شەكتەمەيدى. ولار پروبلەمالىق نەسيەلەردى ساتىپ الماي-اق ءوندىرىپ الۋدى جالعاستىرا الادى. ال نەسيە بانك پەن ميك­رو­قارجى ۇيىمىندا قالادى جانە ولار پروب­لە­مالىق قا­رىز الۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋگە جاۋاپتى بولادى», دەيدى بەرىك بەيسەنعاليەۆ.

ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆ ەل تۇرعىندارىنىڭ ەدب الدىنداعى نەسيەسى شەكتەن شىعىپ كەتتى دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيدى.

ء«بىزدىڭ نەسيەمىزدىڭ دەڭگەيى مەملەكەتىمىزدىڭ تابىستىلىق دەڭگەيىنە بايلانىستى. ەگەر مەملەكەتتىڭ رەنتابەلدىلىگى 20 پايىزدان اسىپ, ءسىز ارمانداعان 15-16 پايىزبەن نەسيە بەرسە, مەملەكەت بانكروت بولادى. بارلىق ماسەلە نەسيە پايىزىندا ەمەس, ءبىزدىڭ تابىسىمىزدىڭ تومەندىگىندە بولىپ تۇر. ايلىعى شايلىعىنا جەتپەگەندىكتەن, حالىق ەدب, ودان قالسا مقۇ-دان نەسيە الىپ, تۇرمىسىنىڭ كەم-كەتىگىن تۇگەندەۋگە تىرىسادى. بىزدە ءومىر ارزانداپ, ءومىر ءسۇرۋ قىمباتتاپ بارادى. حالىقتىڭ ەدب الدىنداعى قارىز دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن نەسيە مادەنيەتى ۇعىمىن قالىپتاستىرۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.

الماتى