ەكونوميكانى ساراپتايتىن كەز

CFO Summit فورۋمىنا قاتىسۋ­شى­لار ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى بيزنەسكە ەن­گىزۋ تۋرالى پىكىرلەرىن ءبولىستى. ال­دا­عى 5 جىلدا جىلدام جانە ساپالى ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. قوعامدا «ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيانى كىم سالادى؟ ەلدەگى بارلىق قارجىلىق اكتيۆتەردىڭ 90 پايىزىن قۇرايتىن وتاندىق بانكتەر بۇل ءرولدى اتقارا الا ما؟» دەگەن سۇراق بار.

CFO سامميتىنە قاتىسقان ساراپشىلار تاراپىنان بىزگە قانداي بانكتەر كەرەك جانە ولار ەكونوميكاعا قانداي پايدا اكەلەتىنىن اشىق تالقىلادى.

Kusto Group كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەركىن تاتىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى بانك سەكتورى بۇرىن نارىقتا 30 جىل بۇرىن جۇمىس ىستەگەن بانكتەرگە مۇلدەم ۇقسامايدى. بۇگىنگە ەدب-عا باسەكە جەتىسپەيدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, ءبىز بانكتەردىڭ بيزنەستىك سي­­پاتىن مۇلدەم ۇمىتىپ كەتتىك.

«بانكتەردىڭ بيزنەس سيپاتىن جاساندى تۇردە جاسالعان نارىقتىق مونوپوليا ەمەس, ونى جۇمىس ىستەيتىندەي ەتىپ نارىقتىق ەكونوميكاعا قايتارۋ كەرەك. بانك نارىعىنا شىعۋدىڭ شەكتى كاپيتالىن 100 ميلليون دول­لارمەن باعالاۋ ءبىزدىڭ نارىق ءۇشىن تىم كوپ. بۇل تالاپ الپا­ۋىت بانك­تەردىڭ كىشىگىرىم بانكتەرگە دەگەن قىسىمىن كۇشەيتىپ, شاعىن قار­جى ۇيىمدارىنىڭ ەدب-عا اينالۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ جاتىر. بانك­تەردىڭ ەكونوميكاداعى ۇلە­سىن كۆا­زي­سەكتوردىڭ ۇلەسى نەمەسە ەكو­نو­­ميكاداعى ۇلەسىنە قاراپ ەمەس, بيز­­نەستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى, ءىجو-دەگى ۇلەسىنە قاراپ باعالاۋ كەرەك», دەيدى.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا دا ەرجان ءتاتىشوۆتىڭ پىكىرىن قولداپ شىقتى. ايتۋىنشا, قارجى جۇيەسى اكتيۆتەرىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى – 50%. بۇل وتە از كورسەتكىش. ءىجو-ءنىڭ 22%-ىن قۇرايتىن نەسيە پورتفەلى دە بانكتەردىڭ الەۋەتىنە ساي ەمەس.

«نارىقتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتە الا­تىن نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – بانك­تەردىڭ قارىزدىق باعالى قا­عاز­­داردى ورنالاستىرۋى ارقىلى بانك جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. بۇل ءۇشىن قور نارىعىنىڭ دا, ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلاردىڭ دا ءرولى ماڭىزدى. بىراق ەكەۋىنىڭ دە ءىجو-دەگى ۇلەسى ءماز ەمەس. سونداي-اق قازىر جۇيەدەگى 21 بانكتىڭ تەك 9-ى ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋمەن اينالىسادى. سبەربانك پەن بولشەك نەسيەلەۋگە كوبىرەك ماماندانعان الفا بانك بۇل باعىتتا ءبىراز جۇمىس اتقاردى. شەتەلدىك بانكتەردى ەلگە تارتۋ بانكتىڭ مۇمكىندىگىن ارتىرادى. ءبىز شەتەلدىڭ بانكتەردىڭ نارىققا كەلۋى ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭداردى وڭتايلاندىرىپ جاتىرمىز. وتاندىق قارجى ينستيتۋتتارىنا قاتارلىق ينۆەستوردان باسقا دا شەتەلدىك ينۆەس­تور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتىر. جىل سوڭىنا قاراي تاعى ءبىر بانكتى كورۋىمىز مۇمكىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م. ابىلقاسىموۆا.

«Visor Holding» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى سەرىكتەسى, ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا قادام باستى. مۇنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ ەل الەمدىك ەكونوميكانىڭ شيكىزات سەگمەنتىندەگى ەل ەمەس, تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ كوش باسىندا ءجۇرۋى ماڭىزدى, وعان ءبىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىگىمىز جەتەدى.

الماس چۋكين ايتىپ وتكەن كەلەسى تەندەنتسيا – ارزان اقشا ءداۋىرىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنى. اقشا ارزان بولعان كەزدە مەملەكەتتەر وراسان زور قارىزدار جينادى.

«اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 35 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. بىراق ودان دا قىزىقتىسى – كورپوراتيۆتىك قارىز. تومەن مولشەرلەمەلەردى پايدالانىپ, بيزنەس 20 تريلليون دوللاردان استام نەسيە جيناقتادى. سوندىقتان نەسيە پايىزىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە تۇرعان كەزى ءوتىپ بارادى. الداعى 10 جىلدا تاريفتەر باتىستا – 3-4%, قازاقستاندا 8-12% دەڭگەيىنە قايتا ورالۋى مۇمكىن», دەيدى الماس چۋكين.

ەكونوميستىڭ پىكىرىنشە, تاعى ءبىر «ايماقتىق شىندىق» – قىتاي دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى.

ء«بىز كورىپ وتىرعان قىتايلىق اۆتوكولىك ونەركاسىبىنىڭ سيمۆولدىق جارىلىسى قىتايدىڭ وزگەرگەنىن كورسەتەدى. بۇل ەندى بۇرىن ارزان فۋتبولكالار مەن ەلەكترونيكا شىعارۋمەن بايلانىستىراتىن قىتاي ەمەس. قا­زاقستان دا جاڭا ەكونوميكالىق شىن­دىققا بەيىمدەلە باستادى. ەندى­گى مىندەت باستى مىندەتىمىز – ساياسي تاۋە­كەل­دەردى ازايتۋ. ءبىز جاھان­دا­نۋدىڭ ايماقتاندىرۋعا بەت بۇر­عانىن كورىپ وتىرمىز. جاپونيادان باستاپ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا دەيىنگى بارلىق ەل ورتالىق ازيانىڭ مۇمكىندىكتەرىنە نازار اۋدارا باستادى», دەدى.

چۋكين ايتىپ وتكەن كەلەسى تاقىرىپ – اقشا-نەسيە ماسەلەسىنە. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن ارزان نەسيەنىڭ داۋرەنى ءوتتى. ارزان نەسيەنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى قارىزدىڭ استىندا قالدى: ءتىپتى اقش-تىڭ سىرتقى قارىزىنىڭ ءوزى 35 ترلن دوللارعا جەتسە بيزنەس قارىزى 20 ترلن دوللاردان استى. ەندى الداعى 10 جىلدىقتاردا سىرتقى قارىزداردىڭ پايىزدىق مول­شەرلەمەسى قازىرگىدەي 1.2 – 2 % – 3-4 پايىزدىق دەڭگەيگە قايتا ورالادى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان سىرتقى قارىزدى 8-12%-بەن قايتارۋعا تۋرا كەلەدى. قازىر الەمدىك ەكونوميكا كىرىس-شىعىستارىن قايتا قاراپ جاتىر.

ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە «بيلىك ءترانزيتىنىڭ» بەيبىت جولمەن ءوتۋىن مەملەكەتتىڭ باعى دەپ باعالاۋعا بولادى. پارلامەنت سايلاۋى دا جايلى ءوتتى. ەندى حالىقارالىق نارىق شارتتارىنا مويىنسۇنىپ, ەكونوميكامەن اينالىساتىن كەز كەلدى. ءبىزدىڭ بيۋدجەت كىرىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى قوسىمشا قۇن سالىعى مەن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىنان تۇسەدى. بىراق ءبىزدىڭ ەل ققس دەڭگەيىن كوتەرمەۋگە شەشىم قابىلدادى. 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىنا» سايكەس, 2029 جىلعا قاراي ءىجو ەكى ەسە ارتىپ, 450 ميلليارد دوللارعا دەيىن, ورتاشا جىلدىق ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى 6-7 پايىزدى قۇراۋعا ءتيىس. وتكەنىمىزگە قاراساق, 2005 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ ءىجو 3 ەسە 8 تريلليوننان – 25 تريلليونعا دەيىن ءوستى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, 2029 جىلى مەملەكەت باسشىسى مىن­دەت­تەگەن مەجەگە جەتسەك, ول قاي تاراپ­قا ءتيىمدى بولادى دەگەن ماسەلەنىڭ بەتىن اشۋىمىز كەرەك. باي مەن كەدەيدىڭ اراسى ءتارىزدى شاعىن بيزنەس پەن الپاۋىت بيزنەس ارالىعىنداعى تابىس مولشەرى دە ءبىر-بىرىنەن الىستاپ كەتتى. «بىزدە تەك تريلليونداعان دوللارمەن «ويناپ جۇرگەن» گيگانت كومپانيالار دا, قارا بازارلاردىڭ شەكپەنىنەن شىعا الماي جۇرگەن ۇساق كاسىپكەرلەر دە بار. ءبىزدىڭ 33 جىلداعى قاتەلىگىمىز سولاردىڭ اراسىنان التىن ارالىقتى قالىپتاستىرا المادىق. قازاق بايلىعىنىڭ 60 پايى­زى نەبارى 5 پايىزدى قۇرايتىن ولي­گار­ح­تاردىڭ قولىنا شوعىرلانعان. بىزگە ۇساق كاسىپكەرلىكتەن ءوسىپ, ورتا دەڭگەيگە جەتكەن كومپانيالار جەتىس­پەي­دى. ۇلتتىق ينۆەستورلار سول ورتادان شىعادى. ولارسىز ەكونوميكانىڭ تۇراقتى, باياندى بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىگىمىز ءبىر قىرىن قاراپ جۇرگەن ورتا بيزنەس­تە», دەيدى ا.چۋكين.

قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ءالى بابىندا ەكەنىن, ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىگىن ۋىستان شىعارىپ الماعانىمىزدى سامميتكە قاتىسقان, ءسوز سويلەگەن ساراپشىلار دا جوققا شىعارمايدى. سىرتقى قارىزدى ءىجو-ءنىڭ 21-23% دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرمىز. 2023 جىلعى قازانداعى جاعداي بويىنشا 161,9 ملرد دوللاردى قۇرادى, ول 2023 جىلدىڭ باسىنان ازداپ – 0,8%-عا نەمەسە 1,3-كە وسكەنىن وسىعان دەيىن جازعانبىز.

«راكۋرس» ساراپتامالىق ورتالى­عىنىڭ باسشىسى وراز جاندوسوۆ تا ەكونوميكالىق ءوسىمدى ءىجو كورسەت­كىشىمەن ەمەس, شيكىزاتتىق ەمەس سەك­تور­دىڭ شىعارعان, وندىرگەن ءونىمى, سونىڭ ەكونوميكاعا اسەرىمەن ەسەپتەۋ كەرەك دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇبەگەيلى رەفورمالارسىز جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسىمىن مەملەكەت باسشىسى ايتقان مەجەگە جەتكىزۋ قيىن. ول ءۇشىن ينۆەستيتسيا كولەمى 7%-دان ءوسىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىسقارىپ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى قىسقارۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى باع­دارلامالار ارقىلى ەكونوميكاعا ارالاسۋى ەكونوميكانىڭ نارىق زاڭى­مەن دامۋىن, بيزنەستىڭ مۇمكىن­دىگىن تەجەپ جاتىر.

سامميت ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىن­­شا, ورتالىق ازياعا نازار اۋدا­­رىپ وتىرعان اقش, فرانتسيا, جا­پو­نيا ءتارىزدى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن ىقىلاسى ءالى بابىندا تۇر. ەندى ماسەلە ءبىزدىڭ وزىمىزگە نە كەرەكتىگىن جانە قانداي باعىتتا دامۋ قاجەتتىگىن انىقتاپ الۋىمىزعا عانا بايلانىستى بولىپ تۇر. بىزگە باسقا نارسەنىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, ەكونوميكامەن اينالىساتىن كەز كەلدى.

الماتى