«ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس». مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا وسى مىندەتتەردى بارشا قاۋىمعا جۇكتەي وتىرىپ, قوعامدىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار جاسالاتىنىن جەتكىزدى.
پرەزيدەنت ۇلت ساپاسىن جاقسارتامىز دەسەك, جاڭا قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەتتىگىن العا تارتتى. جاڭا قۇندىلىقتار باستاۋىنا ەڭ الدىمەن ادال ازاماتتاردى قويىپ, ادال ەڭبەك ەتىپ, ادال تابىس تابۋعا شاقىردى. ويتكەنى قاي زاماندا بولسىن, ادام ەڭبەگىمەن كورىكتى, ادالدىعىمەن ارداقتى. «ادال ەڭبەكپەن مال ىزدەمەك – ول ارلى ادامنىڭ ءىسى» دەيدى اباي.
پرەزيدەنت قازىر توي تويلاپ, ارقانى كەڭگە سالىپ جۇرەتىن ۋاقىت ەمەس ەكەنىن ۇنەمى جادىمىزعا سالىپ, نازارىندا ۇستايدى. ايتسە دە ۇلتتىڭ تاريحىنا, ەلدىڭ وتكەنىنە تىكەلەي بايلانىستى اتاۋلى ساتتەردى ۇمىت قالدىرۋعا بولمايتىنىن دا ەستەن شىعارعان ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە ۇلان-عايىر جەرىمىزدى ساقتاپ, بۇگىنگى ۇرپاققا اماناتتاعان جوشى حاننىڭ ەل تاريحىنداعى ورنى بولەك.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆ جوشى ۇلىسى تۋرالى 10 دەرەك ازىرلەدى. دەرەكتە جوشى ۇلىسىنا قاتىستى ايتۋلى داتالار, تاريحي وقيعالار, ۇلىستى باسقارعان حاندار مەن ماڭىزدى كەزەڭدەر قامتىلعان.
ءبىلىم ورداسىندا 70 جىلدان استام ۋاقىت ماماندار دايارلاپ, ارحەولوگيا, ەتنولوگيا جانە مۋزەولوگيا, دۇنيەجۇزى تاريحى, تاريحناما جانە دەرەكتانۋ سالالارىن ساراپتاپ كەلە جاتقان كاسىبي تاريحشىلار مەكتەبى قالىپتاسقان. سوندىقتان قازۇۋ عالىمدارى اكادەميالىق تاريحي جيناقتى دايىنداۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ وتىر. ماسەلەن, ءىى تومعا اكادەميك بولات كومەكوۆ جاۋاپتى رەداكتور بولسا, ءىV تومعا اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆ پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مەڭدىكۇل نوعايباەۆا, V تومعا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلميرا سۇلتانعاليەۆا قاتىسىپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە كاسىبي ارحەولوگتەر تاپشى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. باستاۋىندا الكەي مارعۇلان تۇرعان قازاق ارحەولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزى وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى قالاندى. بۇل سالادا ءابدىماناپ ورازباەۆ, كەمەل اقىشەۆ, حاسان الپىسباەۆ, مير قادىرباەۆ, سەرجان اقىنجانوۆتىڭ ەڭبەگى زور. دەگەنمەن كەڭ-بايتاق دالامىزدا قۇپياسىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان نەبىر تاريحي ورىندارىمىز بار ەكەنى راس. وسى قۇپيانىڭ سىرىن اشۋ ءۇشىن بىزگە مىقتى ماماندار قاشاندا قاجەت. قازىرگى تاڭدا قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ارحەولوگيا سالاسىنا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. 2022 جىلى «ارحەولوگيا جانە انتروپولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» قۇرىلدى. بيىل مامىر ايىندا فرانتسيانىڭ ورتالىق ازيانى زەرتتەيتىن ارحەوزوولوگيالىق ورتالىعىنىڭ حالىقارالىق زەرتتەۋ زەرتحاناسى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اشىلماق.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلتاي مىنبەرىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتى ەكەنىن ايتتى. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ اعارتۋشىلىق سالاسىندا وڭ وزگەرىستەر جوق ەمەس. كەزىندە ەكونوميكانىڭ قارجى, بيزنەس, يننوۆاتسيا, مەنەدجمەنت سالالارى بويىنشا شەت تىلىنەن ءبىرشاما وقۋلىق اۋدارىلىپ, ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا, كىتاپحانالارعا تاراتىلدى. قازىر ءبىزدىڭ ءبىلىم الۋشىلار وسى كىتاپتارمەن, وقۋلىقتارمەن ءبىلىم الىپ ءجۇر.
قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتتىڭ ءال-فارابي كىتاپحاناسى تۇنگى ونعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. مۇندا 2,5 ميلليونعا جۋىق كىتاپ قورى بار. جىل سايىن جۇزدەگەن عالىمىمىزدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, مونوگرافيالارى, وقۋلىقتارى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كورەدى. كەيىنگى جىلدارى اقپاراتتىق تسيفرلى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى وقۋلىقتاردى مولىنان شىعارۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرمىز. ويتكەنى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كىتاپقا, وقۋلىققا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ – جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باستى مىندەتى.
اتىراۋدا وتكەن القالى باسقوسۋدا مەملەكەت باسشىسى كەيبىر قۇرىلتاي مۇشەلەرىنىڭ ۇلتتىق كىتاپ كۇنىن بەلگىلەۋ جونىندە ايتىلعان ۇسىنىسىنا توقتالدى. بۇل دا قوعام بولىپ قۇپتايتىن قۋاتتى جوبا. كەيبىر باسپاگەرلەر, كىتاپحاناشىلار, كىتاپ ساۋداسىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر كىتاپ جارمەڭكەسىن وزدەرىنە ىڭعايلى كۇندى بەلگىلەپ وتكىزىپ ءجۇر. وسى ورايدا قازۇۋ باسپاگەرلەرى ۇلتتىق كىتاپ كۇنى 3 قاراشاعا بەكىتىلسە دەگەن ۇسىنىسىن ايتادى. ويتكەنى 1920 جىلى 3 قاراشادا قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ «قازاق مەملەكەتتىك باسپاسىن قۇرۋ تۋرالى» دەكرەتى قابىلدانعان.
مەملەكەت باسشىسى «ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاۋ ەلدىگىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى» دەدى. جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ «حالقىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارى ءبىرىن-ءبىرى مويىنداپ, ءوزارا قۇرمەت كورسەتە بىلسە, ۇلتىمىز ۇيىسا تۇسەدى» دەگەن سوزىنە تولىق قوسىلامىن. ء«وزىڭدى ءوزىڭ جاتتاي سىيلا, جات جانىڭنان ءتۇڭىلسىن» دەيدى اتامىز قازاق. كەي جاعدايدا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرمالدىق, جاناشىرلىق قاسيەتىنەن گورى, كۇنشىلدىك, جەككورۋشىلىك سەزىمى ارتىپ بارا جاتقانى بايقالادى. ۇلكەن كىسىلەردىڭ ورىنسىز جاعاسىنان الۋ, كەرىسىنشە جاسىن العا تارتىپ كەيىنگى بۋىنمەن اڭدىساتىنى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى. پرەزيدەنت سوزىمەن ايتقاندا, ء«وزارا جاناشىر بولۋ, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلگە جاناشىر بولۋ دەگەن ءسوز». وكىنىشكە قاراي, كىسىنى سىرتىنان تىلدەپ, ار-نامىسىن قورلاپ, سول ادەپسىز قىلىقتارىن دۇرىس سانايتىن جەلى قولدانۋشىلارى پايدا بولدى. سالماقتى ساراپتامالىق دۇنيەلەرگە قاراعاندا, ءتۇپ نەگىزى تەكسەرىلمەگەن, فاكتىگە سۇيەنبەگەن حايپ باسىم.
قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ بارىسىندا كەيدە تاۋەلسىز باق-تار مەن تەلەگرام كانالداردا كيبەربۋللينگكە جول بەرىلىپ جاتادى. اقپاراتتى تەكسەرمەي ءوز بولجامىمەن جاريالاۋ, سول ارقىلى الەۋمەتتىك جەلىدەگى اگرەسسيانى كۇشەيتۋ, قوعامدا تەرىس پىكىر قالىپتاستىرۋ – بۇل ءسوز بوستاندىعىنىڭ كورىنىسى ەمەس. الىستا وتىرىپ تاس اتۋ, تۇقىرتۋ ماقساتىنداعى تروللينگ, سوزۋارلىق, وشپەندىلىك, توپتاسىپ تاپسىرىسپەن شابۋىل جاساۋ, وتقا ماي قۇيا ءتۇسۋ ارەكەتتەرى بەلەڭ الدى. بۇل ماسەلەنى بۇۇ نازارعا الىپ, كيبەربۋللينگ حالىقارالىق دەڭگەيدە جالپى قورلاۋدىڭ ەلەمەنتى رەتىندە تانىلىپ وتىر. اسىرەسە بالا قۇقىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق ءبىر ءتۇرى رەتىندە ءتيىستى شارالار قابىلداي باستادى. كوپ مەملەكەتتە الەۋمەتتىك جەلىدەگى ادەپسىزدىك قىلمىستىق ارەكەت بولىپ سانالادى جانە قىلمىسكەرلەردى جازالاۋ ءۇشىن ارنايى زاڭ بار. كيبەرقورقىتۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پايدالاناتىن ەلەكتروندىق قۇرىلعىلاردى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق رەسۋرستاردى, الەۋمەتتىك جەلىلەردى بۇعاتتاپ, پايدالانۋىنا ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى شەكتەۋ قويۋعا كىرىستى. جاڭا زەلانديا ينتەرنەتتەگى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, تۇرمەگە وتىرعىزا باستادى. اقش-تا ينتەرنەتتەگى قۋدالاۋ ءۇشىن قىلمىستىق جازا قاراستىرىلادى. وسى زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قاداعالايتىن قۇزىرلى ورىندار دا جۇمىس ىستەيدى. گەرمانيادا كيبەرقورقىتۋ جەكە نەمەسە ازاماتتىق قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە تىركەلىپ, 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى. رۋمىنيانىڭ ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋ باعىتىندا تاربيە جۇمىستارى تۇراقتى جۇزەگە اسىرىلادى.
قازاقستان ءۇشىن دە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جالعان پىكىرلەر, جازبالار, جاريالانىمدار ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ جەكە بابىن قاراستىراتىن ۋاقىت كەلدى. بۇل قاجەتتىلىك – الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردى بۇعاتتاۋ ماقساتىن كوزدەمەيدى, ازاماتتاردىڭ, جاس بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ەتيكانى جۋرناليستەر دە, بلوگەرلەر دە, قاراپايىم جەلى قولدانۋشىلارى دا ءجيى ساقتامايدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى ەتيكا زاڭ جۇزىندە رەتتەلمەگەندىكتەن, ءسوز بوستاندىعىنىڭ بۇرمالانۋى شەكتەن شىعىپ, كىسى ولىمىنە اكەلگەن جاعدايلاردى دا كورىپ, ەستىپ جاتامىز.
حالىقارالىق جۋرناليستەر فەدەراتسياسىنىڭ جۋرناليستەردىڭ مىنەز-ق ۇلىق قاعيداتتارى دەكلاراتسياسىندا ءجۋرناليستىڭ كاسىبي زاڭ بۇزۋشىلىقتارى رەتىندە «فاكتىلەردى ادەيى بۇرمالاۋ, جالا جابۋ, قورلاۋ, نەگىزسىز ايىپتاۋ» فاكتورلارى كورسەتىلگەن. وعان قوسا, ماتەريالدى جاريالاۋ ءۇشىن كەز كەلگەن نىساندا پارا الۋعا تىيىم سالىنادى. وسى دەكلاراتسياعا سۇيەنە وتىرىپ, فاكتىنى بۇرمالاپ, تاپسىرىسپەن ماتەريال جازاتىن بلوگەر-جۋرناليستەردىڭ ارەكەتىنە دە باعا بەرەتىن ۋاقىت كەلدى.
جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن ادىلەتتى قازاقستان ءۇشىن ءبىرىن-ءبىرى اياقتان شالعاننان گورى, ەل بولىپ ەڭسەرىپ, جۇرت بولىپ جۇمىلا اتقارار شارۋالار شاش ەتەكتەن. سوندىقتان اركىم ءوز ىسىنە ادال, ءادىل, جاۋاپتى بولىپ, وتباسىنا, بالا-شاعاسىنا تاربيە بەرىپ, وزگەلەرگە قۇرمەت كورسەتە ءبىلۋى قاجەت. ەل ىشىندە گۋمانيزمدىك يدەيالار كوپتەپ كورىنىس تاۋىپ, ابايدىڭ كىسىلىك كودەكسى كۇندەلىكتى داعدىمىزعا اينالۋعا ءتيىس. ءبىز سوندا عانا بولاشاعى جارقىن, قۋاتتى مەملەكەتتى بىرگە قۇرۋعا قول جەتكىزە الامىز.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ باسقارما توراعاسى–رەكتور