الماتىنىڭ ءبىر ايدا كەمى ەكى-ءۇش رەت تەڭسەلىپ الۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. بيىكتىگى الاتاۋمەن تالاسقان ۇيلەردى مەكەن ەتكەن تۇرعىنداردىڭ ءبىرى استاناعا قاراپ كوش تۇزەسە, ەندى ءبىرى جەر ۇيگە قونىس اۋدارۋدى ويلاستىرا باستادى. احۋال مەگاپوليستەگى تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ۇلكەن سوققى بەرەتىن سەكىلدى.
كوپشىلىك ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر
ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ (بنب) ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, قاڭتارداعى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن جەر ءۇي باعاسى كۇرت وسە قويعان جوق. دەگەنمەن كوپقاباتتى ۇيلەرگە قاتىستى ساتۋ-ساتىپ الۋ مامىلەسى ءبىرشاما ازايدى. ستاتيستيكاعا سايكەس ساتۋ كولەمى 6,5 مىڭ ترانزاكتسيامەن شەكتەلىپ, 22%-عا تومەندەدى. ال قاڭتار ايىندا 8 مىڭنان استام تىركەلدى. باستاپقى نارىق ۇيلەرى – 1,5%-عا, قايتالاما تۇرعىن ءۇي 0,5%-عا ارزاندادى. جالعا بەرۋ مەن جالداۋ شامامەن 3%-عا ارزاندادى. ساۋدا پلاتفورمالارىندا 6-قاباتتان جوعارى پاتەرلەر باعاسى شامامەن 4 ملن تەڭگەگە دەيىن تومەندەگەن. مىسالى, بۇعان دەيىن 51 ملن تەڭگەنى قۇراپ كەلگەن 14-قاباتتاعى 3 بولمەلى پاتەر سىلكىنىستەن سوڭ 3,5 ملن تەڭگە قۇنىن جوعالتقان.
دەگەنمەن بنب ساراپشىلارى وزگەرىستەر دەڭگەيى نارىقتاعى باعاعا ىقپال ەتەتىندەي دارەجەدە ەمەس ەكەنىن ايتادى. الماتىداعى جەكەمەنشىك سەكتورداعى ءۇي نەمەسە كوتتەدج قالاشىعىنداعى ۇيلەرگە دەگەن سۇرانىس نارىقتىق سيپاتقا يە ەمەس, ول اشەيىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى كوڭىل كۇيدەن تۋعان ۋاقىتشا قۇبىلىس بولۋى بەك مۇمكىن. ال وزگە ايماقتا تۇرىپ, الماتىدان ءۇي ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ جۇرگەندەردىڭ شەشىمى بەلگىسىز ۋاقىتقا شەگەرىلگەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ساتىپ الۋ, ساتۋ باعاسىنىڭ قالىپتى دەڭگەيدەن تومەندەپ كەتۋىنە وسى فاكتور سەبەپ بولىپ وتىر.
«قازىر پاتەر ساتۋشىلار حابارلاندىرۋلاردا جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى ءۇيدىڭ جاي-كۇيى تۋرالى اقپاراتتى كورسەتە باستادى: «جەر سىلكىنىسى كەزىندە ءۇي ءىس جۇزىندە تەربەلمەدى, بەرىك تۇر», «جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ۇيگە ەشقانداي زاقىم مەن جارىق تۇسكەن جوق», ء«ۇي قاۋىپسىز ايماقتا, جارىلىستاردان الىس» دەگەن حابارلاندىرۋلار كوبەيدى», دەيدى بنب ساراپشىلارى.
ساقتاندىرساڭ سان سوقپايسىڭ
ارينە, ساقتاندىرۋ اپاتتىڭ الدىن المايدى. بىراق اپاتتان كەيىنگى شىعىندى وتەپ بەرۋگە قاۋقارلى. «ەۋرازيا» سك باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان جانتورەەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەل اۋماعىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى سەيسميكالىق ايماقتا ورنالاسقان, سوعان قاراماستان ازاماتتار ساقتاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرمەيدى.
«بىراق قاڭتار ايىنداعى العاشقى تەربەلىستەن كەيىن ساقتاندىرۋ كومپانياسىنا حابارلاسقانداردىڭ 6-7 پايىزى كەلىپ, مۇلكىن ساقتاندىردى. ساقتاندىرىلعان تۇرعىن ۇيلەر سانى بويىنشا كوشباسشىلىق تىزگىن – استانادا. 2024 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرگى ساقتاندىرۋ شارتتارىنىڭ 50,4%-ى وسى قالانىڭ ۇلەسىندە. الماتىلىقتاردىڭ ۇلەسى – 14,85%», دەيدى.
اپاتتى تاۋەكەلدەردەن مىندەتتى ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسى 2000 جىلداردىڭ باسىنان بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. بنب مالىمەتىندە ەل اۋماعىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ تەك 2 پايىزى ساقتاندىرىلعانى ايتىلادى.
ساراپشىلار سوزىنشە, جەر سىلكىنىسىنەن ساقتاندىرۋعا كەشەندى تۇردە قاراۋ قاجەت. تۇرعىندار ساقتاندىرۋ سالاسىنا سەلقوس قاراسا, ساقتاندىرۋ كومپانياسى توتەنشە جاعدايلاردا ءوز مىندەتىن ورىنداي المايدى. مىسالى, تۇركيادا ءزىلزالا ايماعىندا قيراپ قالعان ۇيلەردىڭ 30 پايىزى ساقتاندىرىلىپتى. قازىر ول ەلدە ۇيلەردى قالپىنا كەلتىرۋ مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىكتىك ارىپتەستىك نەگىزدە عانا ەمەس, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ارالاسۋىمەن ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان ساقتاندىرۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ۆيتالي ۆەريوۆكين جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ەل تۇرعىندارىنىڭ ءبىراز بولىگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىنىن, جەر سىلكىنىسى بولعان جاعدايدا ولاردىڭ بارلىعى ءتيىستى تولەم الاتىنىنا سەنبەيتىنىن ايتىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ساقتاندىرۋشىنىڭ رەسۋرسى شىعىندى جابۋعا جەتپەسە, ول تاۋەكەلدەردى قايتا ساقتاندىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا جۇگىنە الادى. الايدا شەتەلدىك رەسۋرستاردى تارتۋ ادەتتە قىمباتقا تۇسەدى.
قازاقستان ريەلتورلارىنىڭ بىرىككەن قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر پاكتىڭ ايتۋىنشا, الماتى بيلىگى ەندى قۇرىلىسقا رۇقسات بەرۋگە مۇقيات بولۋعا ءتيىس. سودان كەيىن كوپ قاباتتى ءۇي قۇرىلىسىن شەكتەۋگە بايلانىستى تۇرعىن ءۇي سالاتىن جەر تەلىمدەرى دە, پايدالانۋعا بەرىلەتىن پاتەر سانى دا ازايادى.
«الماتى بيلىگى جاڭا ۇيلەر سەيسميكالىق توزىمدىلىك بويىنشا نورماتيۆتىك تالاپتار نەگىزىندە جوبالانعانىن ايتىپ جاتىر. بىراق قۇرىلىس كەزىندە وسى تالاپتاردىڭ قالاي ورىندالعانى سەيسميكالىق اۋديت ناتيجەسىندە انىقتالادى», دەيدى ول.
الماتىنىڭ جالپى قۇنى وتە جوعارى
قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ ساقتاندىرۋ نارىعى جانە اكتۋارلىق ەسەپ ايىرىسۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسەل امىرباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر رەتتەۋشى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جەر سىلكىنىسى قاۋپىنەن ساقتاندىرۋ مودەلىن قۇرۋ تەتىگىن ازىرلەپ جاتىر. «ەشبىر جەكە سەكتور اپات سالدارىنان كەلۋى مۇمكىن شىعىندى وتەي المايدى», دەيدى اسەل امىرباەۆا.
«قازىردىڭ وزىندە دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ازيا دامۋ بانكى تاراپىنان تەگىن تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا قولداۋ بار. الداعى ۋاقىتتا سالاارالىق جۇمىس توبى قۇرىلماق. ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى قايتا ساقتاندىرۋدى جەكە جاساسا بۇل وتە قىمباتقا تۇسەدى. كاسىبي باسقارۋشى بروكەردى تاۋىپ, وسى پۋل ارقىلى شەتەلدىك قايتا ساقتاندىرۋشىعا جۇگىنۋ تيىمدىرەك بولادى. ياعني اتالعان قىزمەتپەن قامتۋ باعاسى ارزاندايدى. سونداي-اق رەتتەۋشى دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ازيا بانكىمەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى. سەبەبى اتالعان ۇيىمداردىڭ اپاتتان ساقتاندىرۋ بويىنشا بازاسى بار», دەيدى اگەنتتىك وكىلى.
«Freedom Insurance» اق باسقارما توراعاسى ازامات كەرىمباەۆ ايتقانداي, قازاقستاندا جەر سىلكىنىسى قاۋپىنەن تولىققاندى ساقتاندىرۋ ءپوليسى جوق, بىراق تاۋەكەلدىڭ وسى تۇرىمەن كەيبىر ءىرى جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىن عانا ساقتاندىرۋعا بولادى.
«پاتەرلەر مەن اۆتوكولىكتەگى م ۇلىكتى ساقتاندىرۋ ءپوليسى جەر سىلكىنىسى قاۋپىن وتەمەيدى. م ۇلىك تۇرلەرى بويىنشا ساقتاندىرۋ ءپوليسىنىڭ قۇنى جەكە ەسەپتەلەدى جانە ساقتاندىرىلعان نىسان پارامەترىنە بايلانىستى بولادى. نارىقتا بىردە-ءبىر ساقتاندىرۋ كومپانياسىندا تولىققاندى جەر سىلكىنىسىنەن ساقتاندىرۋ ۇسىنىسى جوق, ويتكەنى قالاداعى بارلىق نىساننىڭ قۇنى تۋرالى تەگىن دەرەك جوق. بىراق ءبىز بۇل تاقىرىپ بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ەلىمىزدە جەر سىلكىنىسىنەن ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر تەتىك قۇرۋ قاجەت. بارلىق ەلدە تاۋەكەلدىڭ بۇل ءتۇرى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ارقىلى ساقتاندىرىلادى. ادەتتە, مەملەكەت تاۋەكەلدى ءوز موينىنا الادى, ونى بيۋدجەتتەن وتەيدى نەمەسە الەمدىك ساقتاندىرۋ كوشباسشىلارىنىڭ قايتا ساقتاندىرۋ باعدارلامالارىن ساتىپ الادى. مىسالى, «Freedom Insurance» اپاتتىق تاۋەكەلدى قايتا ساقتاندىرۋ بويىنشا 200-300 ملن دوللارعا ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر جانە بۇل ءپوليستى شەكتەۋلى ادامدارعا ۇسىنۋدى ويلاستىرادى. مۇنداي پوليستەردىڭ پايدا بولۋى – جاھاندىق ماسەلە. بۇعان قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ, سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ قاتىسۋى ماڭىزدى. «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كەاق, «يۆتس» جشس, «السەكو» اق ساقتاندىرۋ اگەنتتىكتەرىن نەو-دەلدالدار رەتىندە قاتىستىرار بولساق, ءپوليستىڭ مۇنداي ءتۇرى ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى بولادى دەپ ويلايمىن», دەيدى ازامات كەرىمباەۆ.
الماتى