الماتى: سەيسميكالىق اۋديت قالاي جۇرەدى؟

الماتىدا ارنايى وتكەن ءباس­پاسوز جيىنىنا قاتىسقان ساۋ­لەت­شىلەر جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا وتۋگە ءتيىس سەيسميكالىق اۋديتتە قانداي ماسەلەگە با­سىمدىق بەرۋى كەرەك دەگەن ما­سە­لەدە ويلارىمەن ءبولىستى, پار­لامەنت قورجىنىنا تۇسپەگەن «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­رى­لىس كودەكسى» جوباسىندا وسى ماسەلەنىڭ قانشالىقتى زەرت­تەلگەنىن ايتتى.

ولاردىڭ ايتۋىنشا, قۇجات­تا الماتىنىڭ سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءتيىستى دەڭ­گەيدە زەرتتەلمەگەن. كودەكس جو­باسىندا «سەيسميكالىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تا­لاپ­تارى», «سەيسميكالىق ايماق­تار­داعى جوبالاۋ جانە قۇرىلىس ەرەكشەلىكتەرىنە» ارنالعان جەكە-جەكە تارماقتار بار. بىراق ساۋلەتشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ەكى جاعدايدا دا سەيسميكالىق قاۋىپ­سىزدىك تاقىرىبىن ات ۇستىن­دە وتىرىپ زەردەلەگەندەي اسەر قال­دىرادى. ايماقتىق ەرەك­شەلىك­تەر تۋرالى ءسوز بولعاندا جالپى سەيس­ميكالىق اۋدانداستىرۋ جانە ميكروايماقتاندىرۋ كارتالارىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى, بۇل كارتالاردى دايىنداۋ ەل بيۋدجەتىنە قىمباتقا تۇسەتىنى ايتىلعان.

2024 جىلدىڭ 23 قاڭتارىن­دا مەگاپوليستە بولعان جەر سىل­كىنىسى قالا تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى ىقتيمال كەلەڭسىز سالداردى جويۋعا قاتىستى ماسەلەلەرگە دايىن ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. ساراپشىلار جاعداي­دىڭ جاقسى جاققا وزگەرمەيتىنىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. ساۋلەتشى­لەر سونىمەن قاتار سەيسميكا­لىق قاۋىپتىلىك دارەجەسىنە قاراماس­تان كوپقاباتتى ۇيلەر ءبىر-بىرىنە تىم جاقىن وسەتىن جاعداي­لار­­دى جويۋ ءۇشىن قۇرىلىس تىعىز­دىعى نورمالارىن كودەكسكە ەن­گىزۋدى ۇسىنادى. مامانداردىڭ ايتۋىن­شا, الماتىداعى جەر سىل­­كىنىسى سەيسميكالىق قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەلەرى كودەكستىڭ تال­قىلانىپ, قابىلدانۋعا كۇتپەي-اق, تەز ارادا قابىلدانۋعا ءتيىس جەكە قۇجاتقا ەنگىزىلۋى كەرەكتىگىن كورسەتتى. ولاردىڭ پايىمدا­ۋىنشا, «سەيسميكالىق نورمالاردى» قابىلدانعان اكتىنى ەسكەرە وتىرىپ, كەيىنىرەك ەنگىزۋگە بو­لادى. سونىمەن قاتار ساۋلەت­شىلەر ايتقانداي, كودەكس جوبا­سىنداعى كوپتەگەن باپ بۇ­رىن قابىلدانعان قۇجاتتاردى – جەكە زاڭداردى دا, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ باسقا دا كودەكستەرى­نىڭ نورمالارىن دا قايتالايدى.

ساۋلەتشىلەر جوبادا قالا قۇ­رىلىسىن رەتتەۋدە, قاۋىپسىز جانە جايلى جاعداي جاساۋدا ساۋلەتشى مەن قالا قۇرىلىسىن سالۋشىنىڭ ەكىنشى ورىندا ءرول اتقاراتىنى­نان قورقادى, ال قازاقستاننىڭ سەيسميكالىق ايماقتارىنداعى جوبالاۋ ماسە­لەلەرى جالپى سيپاتتا, كاسىبي تۇرعىدان جەتكىلىكسىز تالدانعان. وسىدان سەگىز جىل بۇرىن 980 ءۇي بۇزىلۋعا ءتيىس دەگەن شەشىم شى­عارىلعان, ونىڭ ورنىنا جاڭا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى سالىندى.

ساۋلەتشى اركينجان مامەتوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, الماتىنىڭ باس جوسپارىن جاساعاندا, نەگىزىنەن, ميكروايماقتاندىرۋ ەسكەرىلىپ, وزگە ايماقتاردىڭ جاعدايى تاسادا قالعان. ال بۇكىل ەلدىڭ سەيس­ميكالىق جاعدايىن تۇتاستاي زەردەلەۋگە كوپ قارجى كەرەك. بۇل قاجەت بولسا مەملەكەتتىك باع­­دارلاما شەڭبەرىندە جۇزەگە اسى­رىلۋعا ءتيىس. مۇنداي اۋقىمدى كەشەندى جۇمىستاردى اتقارۋعا قالا, وبلىس اكىمدىكتەرى تاراپىنان بولىنگەن قارجى جەتكىلىك­سىز. قالا قۇرىلىسى قۇجاتتا­رىن ازىرلەۋ كەزىندە ينجەنەر­لىك-گەولوگيالىق اۋدانداستىرۋ كار­تالارىن ىسكە اسىرۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى باسىمدىق بولۋى كەرەك. ويتكەنى بىزدە سەيسميكالىق ايماقتاردان بولەك, توپىراقتارى وتە ناشار, جەراستى سۋلارىنىڭ دەڭگەيى جوعارى جەرلەر بار.

جيىنعا قاتىسقان ساراپشىلار الماتى اكىمدىگى جانىندا­عى ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى ءبولىمى كەزىندە رەسپۋبليكا اۋما­عىنداعى قۇرىلىستاردى رەتتەۋمەن اينالىسقانىن, قاجەت كەزدە تاۋەلسىز ساۋلەتشىلەردىڭ پىكىرى­نە دەن قويعانىن ەسكە ءتۇسىردى, باس­قاشا ايتقاندا, بۇل ماسەلە قوعامدىق باقىلاۋدا تۇردى. قازىر بۇرىنعى جۇيە تۇبەگەيلى وزگەردى, كوپ ماسەلەلەر قۇرىلىسقا جا­ۋاپ بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ پىكى­رىن ەسكەرمەستەن, جوعارى جاقتا شەشىلىپ كەتتى.

«كەيبىر مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ مىندەتتەرى ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ, ناتيجەسىندە قاي مەكە­مەنىڭ قانداي ماسەلەلەرمەن اينالىساتىنىن بىلمەي قالدىق. بىزدە ساۋلەت جانە قالا قۇرى­لى­سى ءبولىمى نەمەسە ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى بويىنشا جەر قاتىناستارى بولىمدەرى بار. قالا قۇرىلىسىنىڭ ۇزاقمەر­­زىمدى جوسپارىن دايىنداعان كەز­دە مامانداردىڭ پىكىرى ەسكە­رىلە بەرمەيدى. ال شىن مانىن­دە, قالانىڭ سەيسميكالىق يممۋ­ني­تەتى دەڭگەيىنىڭ قانداي ەكە­نىن جوعارىدا وتىرعان شەنەۋنىك­تەر ەمەس, جەراستى تەربەلىستەرىن با­قىلاپ وتىرعان مەكەمەلەرمەن تىعىز بايلانىستا وتىرعان ما­ماندار شەشەدى. سوڭعى جىلدارى قالا بيلىگى سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك ەمەس, اباتتاندىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولدى», دەيدى اركينجان مامەتوۆ.

وسى جيىنعا قاتىسقان ماماندار قالالار مەن باسقا دا ەلدى مەكەندەردىڭ باس جوسپارلارىن ازىرلەۋگە, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە گەودەزيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە تەك مەملەكەتتىك مەكە­مەلەردىڭ عانا ەمەس, ساۋلەتشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرىن تارتۋ, سونداي-اق ءاربىر ءىرى وڭىر­دە مامانداندىرىلعان عىلى­مي ورتالىقتاردى قۇرۋ, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ ماسە­لەلەرىن العا شىعاردى. ايتالىق, قاراعاندى قالاسىنداعى كەنىش­تەر اۋماعىن پايدالانۋعا, ەكىباس­تۇز, ريددەر, ستەپنوگور جانە باس­قا قالالارداعى اشىق كەنىش­تەر­دى وندىرۋگە قاتىستى ماسەلە­لەر­دى شەشۋ جۇيەلى كوزقاراس پەن عىلى­مي نەگىزدەۋدى تالاپ ەتەدى.

تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى, «ساراپشىلىق ۇيىم­دار پالاتاسى» ۇاو باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ماماەۆتىڭ ايتۋىنشا, بەس قا­باتتان جوعارى كوپقاباتتى تۇر­عىن ءۇي كەشەندەرىن جوبالاۋدىڭ بارلىق پروبلەمالىق ماسەلە­لەرىنە قۇرىلىسقا ساراپتاما جۇر­گىزگەن ۇيىمدار جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. سودان كەيىن ساراپشى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قاباتتارى سا­نىن شەكتەۋ كەرەك دەگەن ماسەلەگە نازار اۋداردى. بۇل ماسەلەگە كودەكس نازار اۋدارماعان. ەگەر ءۇي قاباتتارىنىڭ قانشا بولا­تىنىن ايماقتىق ەرەكشەلىك­تەرگە قاراي زاڭداستىرىپ ال­ساق, قۇرى­لىسشىلار ونى وزگەرتە المايدى.

«10 بالدىق ايماقتار مەن تەك­تونيكالىق بۇزىلۋلار سياقتى قاۋىپتى جەرلەرگە قانشا قابات­تى كورسەتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. كەڭەس زامانىندا مۇنداي ايماق­تاردا قۇرىلىس جۇرگىزۋ تۋرالى مۇلدە ءسوز بولماعان. ءبىز تۇرعىن ءۇي كەشەنى قاباتتارىن شەكتەۋدى ۇسىنامىز. الماتى ءتارىزدى ايماق­تاردا بەس قاباتتان جوعارى قۇرى­لىسقا رۇقسات بەرىلمەۋگە ءتيىس. ءبىز كودەكستە جاپونيا ۇكىمەتى سياق­تى سەيسميكالىق قورعانىس تەحنولوگياسىن قۇرىلىسقا ەنگىزۋ تاجىريبەسىن زاڭداستىرۋىمىز كەرەك», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىلدا الماتىدا تەكتونيكالىق سىزىقتاردىڭ بويىندا 15 قابات­تان جوعارى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. قالا اكىمى سول ۇيلەردىڭ ءتىزى­مىن جاساپ, باسپاسوزدە جاريالا­دى. «وزدەرىنىڭ قۇت مەكەنىنە اينال­عان شاڭىراقتىڭ تەكتونيكا­لىق سىزىق بويىندا ەكەنىن بىلگەن ءاربىر ادامنىڭ پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسى تۋرالى ماسەلە – بولەك اڭگىمە. مۇنىڭ ءبارى قۇرىلىستا تەك بيزنەس كوزى دەگەن كوزقاراستىڭ باسىمدىققا يە بولىپ, حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلىپ قالعانىن كورسەتىپ تۇر», دەيدى ول.

سونداي-اق ساراپشى ونەر­كاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەكسپەرتتىك جوبالارعا مونوپو­ليا ورناتۋعا تىرىسىپ جاتقا­نىن ايتىپ بەردى. ول ءۇشىن قۇرى­لىس كودەكسىنىڭ جوباسىندا مەم­لەكەتتىك ەمەس ساراپتاما ينس­تيتۋتىن جويۋ نورماسىن بەكىتىپ جاتىر. بۇل باعىت بويىنشا 200-دەن استام اككرەديتتەلگەن سا­راپتامالىق ۇيىمداردىڭ سا­راپ­شى­لار قاۋىمداستىعى, 2 مىڭ­­نان استام مامان جۇمىس ىس­­تەيدى. ەگەر جوبا ماقۇلدانىپ كەت­سە, قۇرىلىس سەگمەنتى سىن كوز­بەن باقىلاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرى­لىپ قالعان مونوپوليستەردىڭ ۋى­سىندا بولماق. وسىعان دەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى تۇرعىن ءۇيدى باعالاۋ نارىعى­نىڭ وكىلدەرى جاڭا كودەكستىڭ كومەگى­مەن باعالاۋ نارىعىن تولىق­تاي مەملەكەتتىك مونوپولياعا الۋ ارەكەتىن سىناعان بولاتىن.

ساراپشى الماتىداعى ءمونو­ليتتى, كاركاستى, پانەلدى ۇيلەر جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى ەكە­نىن, قامىس پەن ساز بالشىقتان جا­سالعان ۇيلەردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن دا ايتىپ ءوتتى.

ساۋلەت عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, قازۇتۋ پروفەسسورى الەك­سەي ءابىلوۆ قۇرىلىس ساپاسىنا جاڭا ستاندارتتار ەن­گىزۋ, سوڭعى ون جىل­­دا پايدالانۋعا بەرىلگەن ۇيلەر­­دىڭ ساپاسىن قايتا تەك­سەرۋ قا­جەتتىگىن ايتتى. قۇرىلىس سەگمەن­تىنە جاۋاپ بەرەتىن جاڭا كودەكس­تە بيزنەستىڭ مۇددەسىنە باسىم­دىق بەرەتىن تۇستاردىڭ كوپ ەكەنى­نە الاڭدايتىنىن دا جەت­كىزدى. مۇنداي زاڭنىڭ قاجەت ەكەنىن, بىراق قازىرگى جوبا, ونىڭ ايتۋىنشا, ءىرى قۇرىلىس بيزنەسى­نىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعانىن جانە ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى سالا­­­سىن ەكىنشى قاتارعا ىسىراتى­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل قۇجات­تى «قالا قۇرىلىسى كودەكسى» دەپ اتاۋ­­دى جانە ونداعى ساۋلەت, قالا قۇ­­رىلىسى جانە قۇرىلىس سالا­­لارىنا ناقتى انىقتامالار بەرۋ­دى, سونداي-اق زاڭ­سىز تاراۋ­­لار مەن باپتاردان ارى­لۋ­دى ۇسىندى. قالا, اۋدان جانە اۋىلدىق وكرۋگتەر­دىڭ باس ساۋ­لەتشىلەرىنىڭ قۇقىق­تارى مەن مىن­دەت­تەرىن بەلگىلەۋ­دى, سونداي-اق بە­كىتىلگەن ساۋلەت, قالا قۇ­رى­­لىسى قۇجاتتاماسىن بۇز­عانى ءۇشىن ينۆەستورلار مەن جەر­گىلىكتى اكىمشىلىكتەردىڭ, قۇ­رى­­لىس سۋبەكتىلەرىنىڭ جاۋاپ­كەر­­شىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ­دى, ءتىپتى قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتۋ كەرەكتىگىن دە اشىپ ايتتى. ونىڭ پايىمدا­ۋىن­شا, كەز كەلگەن تۇرعىن ءۇي كە­شە­نىن جوسپارلاعان كەزدە سىرت كوز ۇساق-تۇيەك دەپ قابىلداي­تىن جايتتاردىڭ ءبارى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. «قالا قۇرىلىسىنا جاۋاپ بەرە­­تىن مەكەمەلەر تەك قۇرىلىس بارى­سى عانا ەمەس, حالىقتىڭ سەيس­ميكا­­لىق قاۋىپسىزدىگى, ءومىر ءسۇرۋ ورتا­سى­نىڭ جايلىلىعىن ارتتىرۋ ­با­عى­تىنا باسىمدىق بەرۋگە ءتيىس, جاڭا قۇجاتتا بۇل ماسەلەلەر بيز­نەس مۇددەسىنىڭ قالتارىسىندا قالعان», دەدى ا.ءابىلوۆ.

ساۋلەتشىلەر قاۋىمى ۇسى­نىلىپ وتىرعان كودەكس الداعى جىلدارعا ساۋلەت جانە قالا قۇرى­لىسى قاتىناستارىن رەتتەۋگە ءتيىس نەگىزگى نورماتيۆتىك قۇجاتتىڭ ماقساتتارىنا سايكەس كەلمەيدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.

ماجىلىسكە ۇسىنىلعان كودەكس جوباسىن قايتا قاراپ, قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارىپ, سودان كەيىن عانا «قالا قۇرىلىسى كودەكسى» دەگەن اتپەن ەل پارلامەنتىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلۋى كەرەكتىگى ايتىلدى.

الماتى