قازاق ايەلى – الىپ بايتەرەك. ۇلتىمىزدى ۇيىستىرىپ, ۇرپاق تاربيەسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قازاق ايەلىنىڭ قانىندا تەكتىلىك, جانىندا ىزگىلىك تۇنىپ تۇر. كەشەگى اجە-اپالارىمىز بەن بۇگىنگى انالاردىڭ اراسىن جالعاپ تۇرعان جاسامپاز ساباقتاستىق ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا دەگەن بەرىك سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى.
مەنىڭ شەشەم بالاجان ابىلقىزى – قازاقتىڭ قاراپايىم ايەلى. ونىڭ بويىنان قازاق ايەلىنە ورتاق بارلىق قۇندىلىقتى كورەمىن. جارىقتىق از بەينەت كورگەن جوق. انالىق پارىزىن ادال ءارى ابىرويمەن اسىرا ورىنداعان شەشەمنىڭ كەلىن بولىپ تۇسكەن جەرى قىزىل يمپەريانىڭ سولاقاي ساياساتى ويرانداعان شاڭىراق ەدى. قايىن اتاسى, ياعني اتامىز مەيىربەك انام كەلىن بولىپ تۇسپەي تۇرىپ «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ, كوپ وتپەي اتىلىپ كەتكەن. تاراتا ايتسام, يشان-مولدالاردى قىناداي قىرعان زاۋالدى, ياعني قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى قاتىگەز زاماننىڭ زاردابىن تارتقان اۋلەتىمىزدىڭ ۇلكەندەرى تەكتى جاندار بولعان دەسەدى كوز كورگەندەر. كەيىن بارلىعىنا قانىقتىق, انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزدىك. مەيىربەك اتامنىڭ اكەسى ساتقان قالپە اتانعان. سوزاق وڭىرىنە, قالا بەردى وڭتۇستىك ولكەسىنە بەلگىلى ءدىني قايراتكەر ساتقان بابامىز مەشىت اشىپ, مەدرەسە ۇستاپ, اينالاسىنا ءبىلىم نۇرىن شاشقان شاپاعاتتى جان بولىپتى.
بالالارىن دا يسلام جولىمەن تاربيەلەيدى. مەيىربەك اتامىز دا بالا وقىتىپ, مولدا بولىپ, تاقۋالىق جولدى ۇستانعان. سودان ناقاقتان جالا جابىلىپ, 1937 جىلدىڭ ناۋبەتىندە قازا تابادى.
ساتقان قاجىنىڭ ءتورت بالاسى بولعان. ەڭ ۇلكەنi – باقتاي, ەكiنشiسi – نىعمەت, ءۇشiنشiسi – تۇسiپبەك, ءتورتiنشiسi – ەلدى ىزگىلىككە ۇندەگەن, جوق-جiتiككە قايىرىمى مول مەيiربەك مولدا. اعايىندى تورتەۋi دە تۋعان-تۋىسقانعا قولى اشىق, ەلگە سىيلى ازاماتتار بولىپتى. سول تار زاماندا ساتقان قاجىنىڭ اۋلەتىندە ۇرپاق جالعاسپاي قالۋ قاۋپى تۋىندايدى. جان القىمعا تىرەلەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, اعايىندى تورتەۋدەن ەركەك كىندىكتى قۋاننان باسقا ەشكىم قالمايدى. سول قيىن كەزەڭدە ءالى وتاۋ كوتەرمەگەن قۋان كوكەمىزگە دە باس ساۋعالاۋعا تۋرا كەلەدى. ول امالسىز ەلدەن بوي تاسالاپ, قىزىلقۇم iشiن پانالايدى. ەلگە قايتا ورالعان سوڭ دا, تىنىشتىق كورمەيدى. مىنە, وسى تۇستا قۋان مەيىربەك ۇلى مەن بالاجان ابىلقىزى باس قوسىپ, وتاۋ قۇرادى. قۇردىمعا كەتۋ الدىندا تۇرعان اۋلەتتىڭ ءۇمىتى ويانادى.
ۇرپاق جالعاستى دەگەن وسى...
اكەمىز قۋان مەيىربەك ۇلى – ادال ەڭبەگىمەن عۇمىر كەشكەن سوعىس ارداگەرى ەدى. سوعىستان جارالى بولىپ ورالعان اكەمىز سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى شولاققورعانداعى نان زاۋىتىندا ۇزاق جىل جۇمىسشى بولىپ, ماڭداي تەرiن توگىپ, تىربانىپ ەڭبەك ەتتى. ەشكىمنىڭ الا جiبiن اتتاماعان اكەمىز ءبىزدى – بالالارىن جەتكiزەم دەپ ءجۇرiپ جەتپiس جاسىندا دۇنيە سالدى. جاتقان جەرi جارىق بولعاي.
مارقۇم ۇنەمi «بايلىعىم دا, باقىتىم دا – وسى بالالارىم, وسىلار ەرجەتiپ, ازامات بولسا, ودان ۇلكەن تiلەك بار ما؟» دەپ اعىنان جارىلىپ وتىرۋشى ەدi جارىقتىق.
انامىز بالاجان ابىلقىزى – اتاقتى اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ قارىنداسى. ەرتەدە تىلەۋ بوتباي ۇلى دەگەن بەلگىلى بي, ەل اعاسى بولعان. وسى تىلەكەڭنىڭ ءبىر نەمەرەسى كەڭەسباي اتا, نۇرىمبەت دەگەن بالاسىنان نەمەرەسى – بالاجان اپا. انام سوزاق جەرىندەگى جىنىس اتا دەگەن قاسيەتتى جەردە تۋىپ-ءوسىپ, جاستىق شاعىن سوندا وتكىزىپتى. بىراق بالالىق باقىتتى كۇندەرى ۇزاققا بارماي, ءوز اناسى زاۋرەدەن توعىز جاسىندا جەتىم قالىپ, ءماۋتى اجەسىنىڭ تاربيەسىندە بولادى.
زاماننىڭ تار كەزىندە تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىعىن تارتىپ, اشتىق, جوقشىلىقتى دا باستان كەشىرگەن, سوعىس جىلدارىندا تاناپتان ماساق تەرىپ, تالشىق ەتكەن شەشەم وتاعاسى دۇنيە سالعان سوڭ, ءۇيدiڭ بار تىرلىگىن قولىنا الدى. توپشىسى بەكiمەگەن پەرزەنتتەرىن اسىراپ-باعۋ, وقىتىپ, بiلiم بەرۋ جالعىزىلىكتى اناعا وڭاي بولسىن با؟.. تىنباي ەڭبەك ەتتى, قاراجات جيناپ, بالالارىن تارىقتىرماي, بەتتەن قاقپاي ءوسىردى. ءبىز ءۇشىن انامىز رۋحاني ۇلى ۇستاز بولا ءبىلدى. ءبىلىم الۋعا ۇندەدى, ادام بولۋعا شاقىردى. اتاقتى قالپەنىڭ ۇرپاعى دەگەن اتقا لايىقتى بولىپ ءوسۋىمىزدى تالاپ ەتتى. جاقسىنىڭ ۇرپاعىنا تۇسەتىن جاۋاپكەرشىلىك سالماعىن ۇعىندىردى.
سانامىزعا ساۋلە ءتۇسىرىپ, قاتاردان قالماۋدىڭ قامىن جەۋدى ءتۇيسىندىردى.
ءبىز انامىزدان بارلىق قازاق ايەلىنە ءتان قاسيەتتى تۇسىندىك, انا دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاي الدىق. انا اتاۋلىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ, ەرلىگىنىڭ قانشالىقتى قۇندى ەكەنىن باعامدادىق. انامىز ارقىلى مىنا جارىق دۇنيەدە ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ پارقىنا جەتكەندەيمىز.
كەزىندە انامىزدىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنە الدىق پا, الدە تۇسىنە المادىق پا, بىلمەيمىن. بىراق ءبىر بىلەتىنىم, بىزدەر – پەرزەنتتەرى انامىزدىڭ ىشىندە وزىمەن بىرگە كەتكەن داۋاسىز دەرتىنىڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانىن جان دۇنيەمىزبەن سەزىندىك. سول دەرتتىڭ ۋىتى ءالى كۇنگە ءبىزدىڭ دە جۇرەگىمىزگە تامىپ, جان سارايىمىزدى ورتەپ كەلەدى.
اتا-اناعا تۋعان پەرزەنتىنەن ايىرىلۋدان اۋىر ازاپ بار ما؟ وسىندايدا اتا-انا ءۇشىن پەرزەنتتەرىنىڭ الدىندا ومىردەن وزۋدىڭ ءوزى ءبىر نىعمەت ەكەن-اۋ دەيسىڭ لاجسىزدان. اكەم ۇل-قىزدارىنىڭ الدىندا كەتتى. ال انام ءوز پەرزەنتى, قىزى رايانىڭ جانازاسىن كوردى. انا ءۇشىن بۇدان ارتىق قاسىرەت بولماس.
جارىقتىق تۋعان قىزىنىڭ ەرتە سولعانىن كورسە دە, قۇدايعا ءتىل تيگىزبەدى. قۇداي سالدى, ءبىز كوندىك دەگەننەن اسپادى. ول بۇل قازاعا ولە-ولگەنشە سەنە الماي كەتتى. بالاپانىن كۇتۋمەن, الدە ءبىر جاقتا قاندايدا ءبىر شارۋامەن كىدىرىپ جاتقانداي كورىپ, كەز كەلگەن مەزگىلدە ءۇي ەسىگىن ايقارا اشىپ, ىشكە ەنىپ كەلەتىندەي ەلەڭدەپ ءوتتى. انا جۇرەگىنىڭ تازالىعى, قۇدىرەتى عوي بۇل.
راياسى كولىنىڭ قۇراعى, جان دۇنيەسىنىڭ تۇنىعى ەدى-اۋ. تاربيەلى دە ءتارتىپتى, العىر دا زەرەك بولىپ وسكەن بويجەتكەن, تۇرمىس قۇرىپ, ءوزى قالاپ العان مۇعالىمدىك ماماندىعىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەن راياعا وتىز جاسىندا كەنەتتەن كەسەل جابىسىپ, بىرەر جىلدا ومىردەن وزىپ كەتە باردى. باۋرىمىز كوپ سويلەمەيتىن, ىسكە تىندىرىمدى, تالاپتى جاس بولاتىن. تالاپتى قىز شىمكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن اياقتاپ, قاتارداعى مۇعالىم عانا ەمەس, وزگەلەرگە ونەگە كورسەتىپ, جاستاي مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, ابىرويلى قىزمەتىن, قىزىقتى كۇندەرىن دە باستاپ ەدى. انام كوز جۇمعانشا قىرشىنىنان كەتكەن رايانىڭ اقجارقىن سيپاتىن ۇلگى ەتىپ ايتۋدان جالىقپاي ءوتتى. سۇيىكتى قىزىنىڭ بىرگە وسكەن قۇربى-قۇرداستارىن كورگەندە انام جارىقتىق ولارمەن شۇيىركەلەسىپ, جاندارىنان كەتكىسى كەلمەي اينالسوقتاپ قالاتىن-دى. بالكىم, ولاردىڭ بويىنان راياسىنىڭ ىستىق جانىنىڭ تابىن سەزىنە مە ەكەن, كىم ءبىلسىن؟ ولارمەن قوشتاساردا كەمسەڭدەپ قالاتىن. وسىنداي ساتتەردە انام: «سىيلاس ادامدار ءبىر-ءبىرىن ۇمىتپاس بولسايشى, دۇعاسىنان تاستاماس بولسايشى», دەيتىن كۇبىرلەپ.
رايانىڭ قازاسىنىڭ قايعىسى جۇرەگىندە بەرىش بولىپ قاتقان انامنىڭ ىشىندە كەتكەن بۇل دەرتىنىڭ سالماعى وزگە پەرزەنتتەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ, نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ مەرەيلەنسە دە, ءبىر مىسقالعا دا كەمىمەگەنى ماعان ايان. بۇل اللانىڭ بۇيرىعىنا مويىنسۇنباۋشىلىق ەمەس, انا جۇرەگىنىڭ تازالىعى مەن قۇدىرەتىنىڭ ولشەمى بولسا كەرەك. مەن وسىلاي ءتۇسىندىم. بىراق قالاي دەسەم دە, ءوز باسىم انامنىڭ جان دۇنيەسىن ەڭ بولماسا جارتىلاي بولسا دا تۇسىنە الدىم دەپ ايتۋ قيىن. بارلىعى ءبىر اللاعا بەلگىلى.
انام اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن, اتاقتى ساتقان قالپەگە, قايىن اتاسى مەيىربەك مولداعا, ونىڭ باۋىرلارىنا, اتا-بابالارىنا, اكەمىز قۋانعا, ءوزىنىڭ سۇيىكتى راياسىنا ساۋاپتار جازىلسىن دەپ سەكسەننەن وتە مەككە-مەدينەگە ساپارلاپ, قاجى انا اتاندى.
انام ءۇش ۇل, بەس قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ولاردان قۇدايدىڭ بەرگەن نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرىن كوردى. امال قانشا, 2017 جىلدىڭ 28 تامىزى كۇنى توقسان ءۇش جاسىندا الىپ جۇرەك كەنەتتەن سوعۋىن توقتاتتى...
انامدى كۇن سايىن ەسكە الامىن. انام ەسكە تۇسكەندە اسپانعا قارايمىن دا, اق بۇلتتاردى ىزدەيمىن. اق بۇلت كورسەم, انامنىڭ اق جاۋلىعى ەلەستەيدى. ءبىزدىڭ اق بۇلتتار دەپ جۇرگەنىمىز, انالارىمىزدىڭ اقجاۋلىعى ەمەس پە وسى؟
بەردىبەك مەيىربەكوۆ
تۇركىستان وبلىسى,
سوزاق اۋدانى,
جارتىتوبە اۋلى