گۇلنازىم وسپانقۇلوۆا – بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى, وسىمدىك ءسۇتىن ويلاپ تاپقان عالىم.
كەيىپكەرىمىزگە وسىمدىك ءسۇتىن ءوندىرۋ يدەياسى امەريكالىق حيميك, عىلىم دوكتورى تەمۋر يۋنۋسوۆپەن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە كەلگەن ەكەن.
– ت.يۋنۋسوۆتىڭ اقش-تاعى تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ سالاسىنداعى ۇزدىك تاجىريبەسى وسى جوبانى ەلىمىزدە ىسكە قوسۋعا تۇرتكى بولدى. لاكتوزاعا جانە جانۋارلار اقۋىزدارىنا اللەرگياسى بار ادامدار قاتارى كەيىنگى كەزدە كوبەيىپ بارادى. وسىعان قوسا شەتەلدىك ونىمگە 100% تاۋەلدىلىكتى, سۇتكە بالاما ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ, ۆەگەتارياندىق, دۇرىس تاماقتانۋدى ۇستاناتىنداردىڭ ارتۋىن, سونداي-اق وتاندىق شيكىزات نارىعىن ەسكەرە وتىرىپ, زەرتتەۋلەرىمىزدى باستادىق. 2017-2018 جىلدارى باستاماشىل زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىك, سول زەرتتەۋلەرىمىز بولاشاقتاعى عىلىم قورى قارجىلاندىرعان «وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندە سيىر ءسۇتىن الماستىرعىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ» اتتى كوممەرتسيالاندىرۋ جوباسىنىڭ نەگىزى بولدى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ونىمدەردىڭ ءبىرىنشى پارتياسىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل بيداي, س ۇلى, كۇرىش جانە وسىمدىك ءسۇتىنىڭ باسقا تۇرلەرى الىناتىن ءسۇت ۇنتاعى بولماق. مۇنداي ونىمدەردىڭ جانۋارلار سۇتىنەن ايىرماشىلىعى – قۇرامىندا, ياعني از مولشەردە قانىققان مايعا يە, حولەستەريننەن تولىعىمەن اجىراتىلعان, كونسەرۆانتسىز, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, يممۋنيتەتتى نىعايتۋعا كومەكتەسەتىن قورەكتىك زاتتاردىڭ ەرەكشە كەشەنى بولۋىمەن بايلانىستى, – دەيدى گ.وسپانقۇلوۆا.
ماسەلە جاڭا ءونىمنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءتيىمدى, ياعني نارىقتا سۇرانىسقا يە بولۋىندا عانا ەمەس, جانۋار ءسۇتىن ىشكەننەن اللەرگياسى قوزاتىن ادامدارعا تاپتىرماس كومەك ەكەنىندە بولىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارى – عالىم گ.وسپانقۇلوۆانىڭ ۇزدىكسىز ىزدەنىسى مەن بەلسەندىلىگىنىڭ ناتيجەسى. سەبەبى ول گرانتتىق, باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋدىڭ ءارتۇرلى عىلىمي جوباسىنا باسشى, كەڭەسشى نەمەسە ورىنداۋشى رەتىندە ۇدايى قاتىسادى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 20-دان اسا جوبا ىسكە اسىرىلعان.
– ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە بيولوگيا-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى كەزىمدە ميكروورگانيزمدەردىڭ گەنەتيكاسى بويىنشا زەرتتەۋمەن اينالىسقان ناعىز عالىمدارمەن (گايانە پوگوسيان مەن كونستانتين لي) جۇمىس ىستەۋ باقىتى بۇيىردى. ميكروورگانيزمدەرمەن العاشقى تاجىريبە عىلىم الەمىن اشقان تاقىرىپ بولدى, كەيىن اسپيرانتۋراعا تۇسۋگە دە يتەرمەلەدى. ءبىر جىل ىزدەنۋشى-زەرتتەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن سوڭ, 2001 جىلى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە «ميكروبيولوگيا» ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. س.سەيفۋللين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءماجىلىس زالىنداعى عىلىمي كەڭەستە بولاشاق عىلىمي جەتەكشىم زوريا پەتروۆنا كارامشۋكپەن العاشقى كەزدەسۋىم ءالى ەسىمدە. زوريا پەتروۆنا – اتى ۇلكەن ارىپپەن جازىلۋعا ءتيىس مىقتى عالىم. ز.كارامشۋك كۇن سايىن دەرلىك, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن زەرتحانادا ۋاقىت وتكىزىپ, مەنىمەن پەتري تاباقشالارىنا وتىرعىزىلعان ميكروورگانيزمدەردىڭ ناتيجەلەرىن قاراپ, تالقىلادى. ناتيجەسىندە, ول كىسى مەنەن دەرەكتەردى تالداي الاتىن, ءوز ويىن دۇرىس, ناقتى جەتكىزە بىلەتىن, بولاشاققا جوسپار قۇرۋعا قابىلەتتى زەرتتەۋشىنى شىڭداپ شىعاردى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاعاننان كەيىن گ.وسپانقۇلوۆاعا ءتۇرلى عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمىنان جۇمىسقا ۇسىنىس تۇسە باستادى. سونىڭ ىشىنەن تاڭداپ, 2010 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا اۋىستى. وندا 2011 جىلدان باستاپ وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ قايتا وڭدەۋ زەرتحاناسىن باسقاردى.
– عىلىمدى دامىتۋ باعىتىنداعى قارجىلاندىرۋ جۇمىستارى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋداعى مەملەكەتتىڭ شەشىمدەرى كوڭىل قۋانتادى. الايدا عالىمداردىڭ جەتكىلىكسىز تانىلۋى, قوعامداعى مارتەبەسى تۋرالى دا ايتۋ كەرەك. مەنىڭشە, قوعامنىڭ عالىمدارعا دەگەن سەنىمىن ساقتاۋ, ارتتىرۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ عىلىمي ادالدىق پەن ەتيكا قاعيداتتارىن ساقتاعانى اسا ماڭىزدى. شىنى كەرەك, عىلىمي ەتيكانى بۇزۋ عالىمدار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا, قارجىلاندىرۋدى كوبەيتۋگە, ۇجىمدىق جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, قوعامدا عالىمداردىڭ ەڭبەگىن وڭ باعالاۋعا كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. عىلىممەن اينالىسقىسى كەلەتىندەرگە قولداۋ مەن تالىمگەرلىكتىڭ بولۋى ۇلكەن ءرول وينايتىنىن ايتقىم كەلەدى. كەزىككەن كەدەرگىنى جەڭۋ ءۇشىن وزىنە سەنىمدىلىك پەن تاباندىلىق داعدىلارىن دامىتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار تاجىريبە الماسۋ, قولداۋ تابۋ ءۇشىن قوعامداستىق نەمەسە پىكىرلەس توپتار ىزدەگەنى ءجون. جالپى, ءار ادام وزىندەگى يدەيالارىن بەلسەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا, كوشباسشىلىق رولدەردى قابىلداۋدان قورىقپاي, ۇنەمى كاسىبي وسۋگە ۇمتىلۋى كەرەك, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.