جول ازابى تۇرالاتقان تۋريزم

ىشكى ءتۋريزمنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, تۋريستەردىڭ قاتا­رىن ارتتىرۋدىڭ قامى ءۇشىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ين­فراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعى­تىندا جول كارتاسىن ازىرلەدى. بىل­تىرعى 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ىشكى تۋريستەردىڭ سانى 5,4 ميلليون ادامعا جەتىپ, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا كورسەت­كىش ەداۋىر وسكەنى بايقالدى. شە­تەلدىك تۋريستەردىڭ سانى بىلتىر 835 مىڭعا جۋىقتادى. تۋريزم ءورىسىن تۇلەتۋگە 2022 جىلى 40 ملرد تەڭگەگە 138 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلسا, بىلتىر 288 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 115 جوبا قار­جىلاندىرىلعان. يگىلىكتى باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى 1,5 مىڭ ادامدى تۇراقتى جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلگەن.

ەلىمىزدەگى نەگىزگى 20 تۋ­ريستىك ايماقتىڭ ءبىرى – باتىس قا­زاقستان وبلىسىنداعى «حان ور­داسى» كەشەنى. وردالىقتار وز­دە­رىن تۇڭعىشتاردىڭ شوعىرى ورنا­لاس­قان كورىكتى مەكەن تۇرعىن­دا­رى سانايدى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار. قازاق ساحاراسىندا اشىلعان العاشقى قازاق مەكتەبى, قىزدار ۋچيليششەسى, امبۋلاتوريالىق ەمحانا مەن اۋرۋحانا, بانك عيمارا­تى دا بۇل ولكەدە 1850 جىلدار­عا دەيىن سالىنىپ جۇمىس ىستەگەن. بۇگىندە وسىنداي تاريحي-مادە­ني ەسكەرتكىشتەر تۋريستەر ءجيى ات شالدىراتىن ورىنعا اينالىپ, جىل سايىن كەلۋشىلەردىڭ دە قاتارى ارتىپ كەلەدى. جاڭگىردىڭ حان­دىق قۇرعان كەزەڭىندە بوي كوتەر­گەن عيماراتتاردىڭ ب ۇلىنبەي بۇگىن­گە ءبۇتىن جەتۋى باتىس قازاقستان وب­لىسىنىڭ نەسىبەسىنە اينالىپ وتىر. بىلتىر كۇزدە اشىلعان ۆيزيت ورتالىقتىڭ مالىمەتىنشە, 5 جىل بۇرىن «حان وردا­سىن» كورۋگە كەلۋشىلەردىڭ سانى 16 مىڭ­داي بولسا, بىلتىر 25 مىڭ ساياحاتتاۋشى تابان تىرەگەن.

«بۇل كەشەندە 1827 جىلى سالىنعان حان سارايى ساقتالعان. ودان كەيىن تۇرعىن ۇيلەرى سالىنا باستادى. 1845–1847 جانە 1878 جىلدارى قابىرعاسى قالانعان ۇيلەر ساقتالعان. 1832 جىلى جارمەڭكەگە كەلگەن كوپەستەر وز­دەرىنىڭ جاي-كۇيىنە جايلىلىق ءۇشىن بازارلار اشىپ, تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. 1841 جىلى جاڭگىر حان تۇڭعىش مەكتەپتى سالدىردى. 1883 جىلى قازاق قىزدار مەكتەبى بوي كوتەردى. 1852 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن اۋرۋحانا مەن 1872 جىلى سالىنعان امبۋلاتورلىق عيماراتى بار. 1846 جىلعى تارعىن مەكتەبى, 1835 جىلى جاڭگىر حاننىڭ ءوزى سالدىرعان مەشىتى دە تۇر. 1867 جىلى سالىنعان قازىناشىلىق مەكەمە مەن مەشىت تاستان قالانعان. قالعان عيمارات اعاشتان, بورەنەنى بۇتىندەي, كەيدە قاق جارىپ قيىستىرعان. مۇ­نىڭ بارلىعى دا بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى سا­نالىپ, تۋريستەردىڭ تاماشا­لاي­تىن ورنىنا اينالىپ وتىر. الدى ەكى عاسىرعا جۋىقتاعان عي­ماراتتاردىڭ ب ۇلىنبەي بۇگىنگە جە­تۋى – قۇرىلىس جۇمىستارى­نىڭ وتە ىجداعاتپەن ىسكە اسۋى­نان. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش­تەر­دىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ەدەنى­نىڭ تاقتايى ەكى قابات توسەلگەن. عيماراتتاردىڭ توبەسىنە قىستا جىلۋ ۇستاۋ ءۇشىن جانە جازدا سالقىن بولسىن دەگەن ماقساتتا مالدىڭ تەزەگىن دە جايعان. بىلتىر وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن تۋريستەردى قابىلدايتىن ۆيزيت ورتالىق اشىلدى. حان ورداسى اۋلىنا كەلەتىن تۋريستەردىڭ الدىمەن ات بايلار مەكەنى – وسى ۆيزيت ورتالىق. كەلۋشىلەرگە قان­داي كەشەندى تاماشالايتىنىن, وعان قالاي جەتەتىنىن وسى ۆيزيت ورتالىقتاعىلار ءجون سىلتەيدى», دەيدى مۋزەي-قورىق ديرەكتورى عايسا ماحيموۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدىڭ استراحان مەن ۆولگوگراد وبلىستارىنان دا كەلۋشىلەر كوپ. قوڭسى قونعان دەمالىس كەشەندەرىنە كەلگەندەر دە اشىق اسپان استىن­داعى مۇراجاي «حان ورداسى» مۋزەي-قورىعىن تاماشالاۋعا بۇ­رىلادى.

ازامات سوعىسىنىڭ ارداگەرى, ەڭبەگى سىڭگەن پەداگوگ احمەتپايىز تاجەتدينوۆ 1962 جىلى ءوزىنىڭ جەكە قورىنداعى 55 ەكسپوناتپەن تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق مۇراجايدى اشقان. ەل ىشىنەن ەكسپوناتتاردى جيناستىرا ءجۇرىپ اۋقىمىن كەڭەيتتى. 1967 جىلى مۇراجاي قا­زىناشىلىق عيماراتىنا كو­شى­رىلىپ, 1969 جىلى مەملە­كەت قام­قورلىعىنا الىنعان سوڭ شتات بو­لىنگەن. 2002 جىلى عيما­رات­تار­دىڭ سانى ارتۋىنا بايلا­نىس­تى بوكەي ورداسى تاريحي مۋزەي-كەشەنىنە اينالدى. 2019 جىلى 13 عيمارات, 3 كەسەنە – بارلىعى 16 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش وبلىستا العاش قۇرىلعان مۋزەي-قورىقتىڭ ەنشىسىنە بەرىلدى. بۇدان 62 جىل بۇرىن كىتاپحانانىڭ ءبىر بولمەسىندە اشىلعان مۋزەي بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ تاريحي-مادەني جاۋھارى سانالادى. سونداي-اق حان سارايى­نىڭ ورتكە ورانعان بولىگىنە «مادە­ني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ شارا­پاتى ءتيىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى.

«جول مۇراتى – جەتۋ» دەسەك, «حان ورداسى» مۋزەي-قورىعىنا كەلۋشىلەردى قينايتىنى – تاريحي ورىنعا تابان تىرەگەنشە جول­سوقتى بولىپ شارشاتاتىن جول اۋىرلىعى. وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنان 600 شاقىرىم, اۋدان ورتالىعىنان 50 شاقىرىم جىراقتا جاتىر.

كەلۋشىلەر اشىق اسپان استىن­داعى مۋزەي-قورىقتان 19 مىڭنان اسا ەكسپوناتتى تاماشالاي الا­دى. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر­دىڭ قۇندىلىعى ءوز الدىنا, يسا­تاي مەن ماحامبەتتىڭ ساربازىنا سىيعا تارتقان قانجارى دا حان ورداسى قورىق-مۋزەيىندە تۇر. وتكەن عاسىردا باتىس توپىراعىندا بالمۇزداق وندىرەتىن اپپاراتتار جۇمىس ىستەگەنىن وسى قورىق مۋزەيدەگى ەكسپوناتتار ايگىلەيدى.

بۇل ولكەنىڭ تابيعاتى دا ءتۋ­ريزمدى ورىستەتىپ, ەمدىك قاسيەتى مول سۋ كوزدەرى دە ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرىن سالۋعا سۇرانىپ-اق تۇر. ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى ءبىر قايىرىلسا, ونىڭ ىشىندە وسى جولدىڭ جايى جونگە كەلسە, ىشكى ءتۋريزمنىڭ ەكپىنى كۇش الا تۇسەتىنى ءسوزسىز. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى 3 مىڭنان اسا جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ دا الەۋ­مەتتىك الەۋەتىنىڭ نىعايۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزەرى انىق.

حان ورداسى مۋزەي-قورىعى – ءبىر اۋىلدىڭ بيزنەسىن ورىستەتۋگە دە تاپتىرماس مۇمكىندىك. ىشكى تۋريزم اعىنى كۇشەيىپ, بۇل اۋىل­عا كەلۋشىلەردىڭ قاتارى ارتادى. كولىك جۋاتىن ورىننان باستاپ قوناقۇي, اسحانا, سپورتتىق ويىن كەشەنى سالىنسا, ءبىر جوقتى ءبىر جوق تابارى انىق. سىرتتان كەلگەن قوناق كولىگىنىڭ باتپاعىن جۋعانى ءۇشىن دە قالتاسىنداعى قارجى­سىن اۋىل تۇرعىنىنىڭ الاقانىنا ­سالىپ كەتەدى. سيىرىن ساۋىپ, ما­يىن شايقاپ, قۇرتىن كەپتىرگەن اعا­يىن دا ءار كەلگەن تۋريسكە تاۋارىن ۇسىنۋ ارقىلى كاسىبىن دوڭگەلەتەدى. قوناقتاردى اتپەن سەرۋەندەتىپ, سەيىلگە شىعارىپ تا پايدا تابۋعا بولادى. ەتنواۋىل قۇرۋ ارقى­لى دا ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى دارىپتەۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى تۋادى. كوزىن تاپقان ادامعا ىشكى ءتۋريزمدى ورىستەتۋ – كاسىپتىڭ تۇما قاينارى.

جەرگىلىكتى تۇرعىندار رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزعا يە ونەگە – بيسەن – سايقىن جولىنان حان ورداسى اۋلىنا جەتكىزەتىن 21 شاقىرىم جولدىڭ جاسالعانىن كوپتەن كۇتىپ ءجۇر. ويدىم-ويدىم جولدىڭ بۇتىندەلىپ جاسالۋى كوپ جاقسىلىقتىڭ جارشىسى بول­ماق. جولدىڭ جايى رەتتەلسە, نا­رىننىڭ ۇيىسا وسكەن قاراعايلى القابىنا ساۋىقتىرۋ كەشەنىن سالۋعا ىقىلاستى ينۆەستورلار دا تابىلادى. ينۆەستيتسيا تارتۋمەن دە ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىن سالىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى تۇراق­تى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.

بەس جىلدان بەرى «باتىس قا­ز­اق­ستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرا­لىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى» دەپ اتالاتىن تاريحي كەشەننىڭ كەم-كەتىگى بىرتىندەپ تۇگەندەلىپ كە­لەدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تا­ريحي ءھام مادەني ەسكەرتكىشتەر­دىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن كەشەن­نىڭ بارلىعى دا – مەملەكەت قور­عاۋىندا. 7 عيماراتتىڭ كەلبەتى قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ, جوندەۋ جۇمىستارىنان ءوتىپ, حالىقتىڭ تاماشالاۋىنا بارلىق مۇمكىن­دىك جاسالعان. ونىڭ ىشىندە 172 جىل بۇرىن سالىنعان اۋرۋحانا عي­ماراتى جانە اۋىل مۇعالىمى­نەن ۇلت قايراتكەرىنە دەيىن وسكەن سەيىتقالي مەڭدەشەۆ مەكەن ەت­كەن ءۇيى دە جوندەۋ كوردى. كەلەشەك­تە جاڭگىر مەكتەبىنىڭ مۇعالىم­دەرى تۇراق ەتكەن ءۇيى, «ش.بوكەەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى», حان سارايى, «حان مەشىتى», «قىزدار مەكتەبى», «باسپاحانا مۋزەيى», «قا­زىناشىلىق مەكەمە» بولعان عيماراتتارعا دا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇل اۋىلدان 4 شاقىرىمداي شالعايدا ورىن تەپكەن جاڭگىر حان, داۋلەتكەرەي كۇيشى, عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ كەسەنەلەرى دە جاڭ­عىرتىلادى. مۇنىڭ بارلىعى دا تاريحي-مادەني ورىنداردى تاماشالاۋ ماقساتىندا حان ورداسى اۋىلىنا توقتاعان تۋريستەردىڭ الدىنا سان سالالى ءورىس اشارى ءسوزسىز.