اباي تۋرالى تىڭ زەرتتەۋلەر

ەۇۋ جانىنداعى «اباي اكا­دە­ميا­سى» عزي-ءدىڭ زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن بەلگىلى عالىمدار مەن ابايتانۋشىلار دايىندادى. اتاپ ايتساق, ە.سىدىقوۆتىڭ «اباي­ اۋلەتىنىڭ تاريحى», ت.جۇرت­باي­دىڭ «...ءبىر كەمەل», ە.قۇر­مان­عا­ليەۆانىڭ «باتىس ەلدەرىندەگى جانە تۇركياداعى ابايتانۋ», ە.تىلەشوۆتىڭ «ىن­تالى جۇرەك سەزگەن ءسوز...», ب.تۇر­سىن­باي­ ۇلى­نىڭ «ابايدان قالعان ارمان», ا.سالقىنبايدىڭ «ابايدىڭ دانا­لىق الەمى», ۇ.ۇمىتقاليەۆتىڭ «اباي جانە ونىڭ زامانى تاري­حي-ەتنو­گرا­فيالىق مۇرا», ج.اۋبا­كىر­دىڭ «اباي جانە ۇلتتىق بولمىس», ج.دادەباەۆتىڭ «اباي ءىلىمى», د.ىسقاق ۇلىنىڭ «اباي – دالا دانىشپانى», ق.كەمەڭگەردىڭ «اباي مۇراسى: 1891–1896», ت.قىدىردىڭ «اباي مۇراسى جانە ورتاعاسىرلىق تۇركى جازبا جادىگەرلەرى: ادەبي كوم­­­پارا­تيۆيستيكالىق تالداۋ» اتتى 12 جاڭا كىتاپ توعىز سەريا­مەن جارىق كور­دى. اۆتورلار ءوز زەرت­تەۋ­لەرىندە قوعام­­نىڭ, عىلىم­نىڭ, ادەبيەتتىڭ, ءتىلدىڭ وزەكتى ماسە­لەلەرىن ابايدىڭ دۇنيە­­­تا­نىمى مەن مۇراسى ارقىلى قاراس­­تىردى.

«ەۇۋ جانىنداعى «اباي اكا­­­­دە­­مياسى» ابايتانۋدىڭ كوپ قىر­لى اسپەكتىسىندە جان-جاق­تى عى­لى­مي, ساراپتامالىق جانە الەۋ­مەت­تا­نۋ­لىق زەرتتەۋلەر جۇر­گىزەدى. ۇلى ويشىلدىڭ باي مۇرا­سىن شەتەلدە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ بەل­سەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. كەيىنگى ءتورت جىل­دا اقىننىڭ رۋحاني مۇراسى مەن ءومىرىنىڭ ءار سالاسى بويىنشا 80-نەن استام كىتاپ جارىق كوردى. قازاق ويشىلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى عىلى­مي ەڭبەكتەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇجى­رىمدامالىق يدەيالارىمەن ۇيلە­سەدى. ابايدىڭ ويلارى مەن تۇجى­رىمدارىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسىندا جالپى­ادامزاتتىق قۇن­دى­لىقتار ساباق­تاس­قان. ولار قازىرگى قو­عامنىڭ دامۋىمەن ءوزارا بايلانىستى قاراستىرىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى ەۇۋ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ.

«اباي ءىلىمى» كىتابىنىڭ 3-تو­مى­­نىڭ اۆتورى, پروفەسسور جان­عا­را دادەباەۆ اباي ءىلىمىنىڭ وزەكتى ماسە­لەلەرىن جان-جاقتى قىرىنان تال­دادى. «ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى تۋرالى تۇجىرىمداماسى», «اباي ءىلىمىنىڭ نەگىزدەرى», «اباي ءىلىمىنىڭ توعىسۋى» اتتى ءۇش بولىم­نەن تۇراتىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وقۋ ۇردىسىندە, وقۋ­لىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇ­رال­داردى دايىنداۋدا جانە اباي ءىلىمى سالاسىندا عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە پاي­دالانۋعا بولادى. ايتۋلى ەڭبەك «ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇ­جى­رىم­داماسى جانە قوعامدىق سانانى جاڭ­عىرتۋ» سەرياسىمەن جارىق كور­دى.

ال «ابايدىڭ دانالىق الە­مى» كىتابىنىڭ اۆتورى انار سال­قىن­باي: «ابايدى تانۋ ءۇشىن الەم ادەبيەتىن ءبىلۋ كەرەك. مۇنى شەكس­پير, گەتە, پۋشكيندى زەرتتەگەن قا­زاق عالىمدارى جاقسى بىلەدى. ءبىز كىتابىمىزدا ابايدى تىلدىك-فيلو­سو­فيالىق باعىت ارقىلى زەردەلەۋ­گە­ تىرىستىق, ونىڭ ءاربىر ءسوزىن مۇ­قيات تالداپ, اقىننىڭ ءاربىر تۋىن­دى­سىنداعى سوزدەردىڭ ءمان-ماعى­نا­سىن ساراپتادىق», دەپ زەرتتەۋ ەڭبە­گىنىڭ قىرى-سىرىن بايانداسا, ەۇۋ جانىنداعى «اباي اكادەميا­سى» عزي ديرەكتورى جاندوس اۋباكىر: «ابايدى زەرتتەۋ – ءبىر كۇن نەمەسە ءبىر جىلدىڭ ءىسى ەمەس. ەڭ باس­تى ماقسات – اباي مۇراسىن جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ. «اباي اكادەميا­سى» عزي تەك عىلىمي-كوپشىلىك زەرت­­تەۋلەرمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ابايدى زەرتتەۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ناسيحاتتاۋمەن دە اينالىسادى. ءبىز «اباي مۇراسى جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ مادەني قۇندى­لىقتارى», «اباي­دىڭ «تولىق ادام» تۇجى­رىم­دا­ماسى جانە قوعام­دىق سانانى جاڭ­عىرتۋ», «اباي شى­عار­ما­شى­­لىعى جانە قازىرگى قازاق ادە­­بيە­تىنىڭ قالىپتاسۋى», «اباي شى­عار­مالارىنىڭ ءتىلى جانە قازىرگى ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ماسە­لە­لەرى», «اباي مۇراسى كون­تەكس­­ىندە قازاقستاندىق ءپات­ريو­­­تيزمدى قالىپتاستىرۋ» اتتى 9 ار­نايى سەريا بويىنشا كىتاپتار شى­عاردىق», دەپ اتال­عان جوبانىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالدى.

سونىمەن قاتار   «اباي قۇ­نان­­­­­­باي­­­ ۇلىنىڭ مۇراسى الەۋ­­­­­­مەت­­­­تىك-گۋما­ني­تارلىق عىلىم­دار­­ اس­­پەك­­­تى­سىندە» باعىتىندا 50-گە جۋىق تانىم­دىق ماقالا, 22 الەۋ­مەت­تىك-تانىم­دىق كەيس, زاماناۋي مۋل­تي­مەديالىق تەحنولوگيالار كومە­گىمەن «تولىق ادام» عىلىمي-تانىمدىق كەشەنى دايىندالدى.

ايتا كەتۋ كەرەك, «اباي اكادە­ميا­­سى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋ­تى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­­سىر­­ماسىمەن 2019 جىلى ل.ن.گۋمي­­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­­تىق ۋني­­ۆەر­سيتەتى جانى­نان اقىن­­نىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ماشى­لى­­عىن جۇيەلى تۇردە تە­رەڭ­دە­تىپ زەرت­تەۋ ماقساتىندا اشىلدى.