رۋدنىيدا تۇرىپ جاتقان اعايىننىڭ ءبىر قالاۋى – قالادا بۇرىننان سىرەسىپ تۇرعان يدەولوگيالىق تۇرعىدان ابدەن ەسكىرىپ-توزعان, قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان كەيىنگى جاستارعا تاريحى مۇلدە بەلگىسىز ءدۇدامال كوشە اتاۋلارىنان ارىلىپ, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن اقىل-قايراتىن سارپ ەتىپ, جانىن پيدا ەتكەن الاش ارداقتىلارىنىڭ, مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن ورنىقتىرۋ. الايدا مۇنداي ۇسىنىستان كەيىن وربىگەن جاعداي بۇل ىستە ءالى دە ءتۇرلى كەدەرگى كوپ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
رۋدنىيدىڭ كوشەلەرى باياعى ەسكى اتاۋىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ارىلا الماي كەلە جاتقانى راس. كەڭەس قايراتكەرلەرىنىڭ مۋزەيى ىسپەتتەس قالانىڭ قاق ورتاسىندا لەنين داڭعىلى جاتىر. ودان ءارى توپوركوۆ, كورچاگين, «40 لەت وكتيابريا», «50 لەت وكتيابريا», كومسومول داڭعىلى, كالينين, سۆەردلوۆ, كيروۆ, «پيونەرسكي», «مولودايا گۆارديا», چەرنىشەۆسكي, موروزوۆ, كوتوۆسكي, وردجونيكيدزە, تاران, كرۋپسكايا, بابۋشكين, حالتۋرين دەپ كەتە بەرەدى. تەك ىبىراي التىنسارين مەن بەيىمبەت مايلين اتىندا ۇزىنداۋ ەكى كوشە بار. ال ءبىر شەتتە جاتقان اباي, جامبىل, امانگەلدى, سارىارقا, ارمان سياقتى شولاق كوشەلەردىڭ كىرەر جولى بار دا, شىعار جەرى جوق, ءسال جۇرسەڭىز تۇيىققا تىرەلەسىز. سوراقىسى سول, «ازياتسكايا», «كازاحسكايا» دەگەن قىسقا كوشەلەر دە بار. بۇل كوشەلەردە وسكەن بالادان «احمەت پەن مىرجاقىپ تۋرالى بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراۋدىڭ ءوزى ۇيات.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى وڭىرگە 36 مىڭعا جۋىق قانداس كوشىپ كەلگەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە ۇشقۇدىقتان شىققان ۇلى كوشپەن رۋدنىيعا كەلىپ ورنىققان 18 مىڭعا جۋىق اعايىننىڭ ورنى بولەك. بۇرىن ۇشقۇدىق شاحتالارىندا جۇمىس ىستەگەن قانداستاردىڭ دەنى – قازىر «سارىباي-سوكولوۆ» كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ كەنشىلەرى. ءبىرازى ءتۇرلى سالادا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جاتسا, ءبىرازى بيزنەس اشىپ, ءونىم شىعارىپ, رۋدنىيدىڭ ماڭايىندا مال باعىپ, تۇيە ءوسىرىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىر. تاۋەلسىزدىككە دەيىن قالاداعى 2–3 پايىزعا جەتەر-جەتپەس قازاقتىڭ ۇلەسىن 38 پايىزعا جەتكىزگەن دە – نەگىزىنەن وسى قانداستار. الىستان اتامەكەندى اڭساپ جەتكەن اعايىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, قالادا قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىردى. وسىلايشا, قانداستار ءوڭىر دەموگرافياسىنىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتشىلدىك پەن ەلدىكتىڭ, وتانسۇيگىشتىك پەن ۇلتتىق رۋحتىڭ دا دونورى وزدەرى ەكەنىن كورسەتتى.
مۇنىڭ سىرتىندا, رۋدنىيدا 90-جىلدارى تورعاي وڭىرىنەن كوشىپ كەلگەن ءبىرسىپىرا ەل وتىر. وسىدان 22 جىل بۇرىن رۋدنىيعا قونىس اۋدارعان كاسىپكەر جانات بايدوللاەۆانىڭ ايتۋىنشا, تورعايدان كوشىپ كەلگەن ازاماتتار كوشە اتاۋلارىن وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتكەنىن 2012 جىلدان بەرى ايتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەنى تۇرعىندار 2018 جىلدان باستاپ تاعى كوتەرە باستاعان. الايدا قالا باسشىلىعى بىرەسە پاندەميا دەپ, بىرەسە موراتوري جاريالاندى دەپ, سوزباققا سالا بەرگەن. تۇرعىنداردىڭ ىشىندەگى جالعاسبەك ەسىمدى بەلسەندى ازامات اكىمدىككە قايتا-قايتا بارىپ ءجۇرىپ, اقىرى «قول جيناپ, ارىز جازىپ كەلىڭدەر, ونسىز ەش نارسە ونبەيدى» دەگەن جاۋاپ الىپتى. وسىدان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىدە چات اشىپ, توپ قۇرىپ, وعان قالا تۇرعىندارىن كىرگىزەدى. وسىلايشا, قول جيناۋ باستالادى.
«كاسىپكەرمىن, دۇكەنىم بار. وسى ەلگە جانى اشيدى-اۋ دەگەن ءوزىم تانيتىن كاسىپكەرلەردىڭ دۇكەندەرىنىڭ الدىنا «قالا كوشەلەرىن وزگەرتۋگە كەلىسسەڭىز, دۇكەنگە كىرىپ قول قويىڭىز» دەگەن مازمۇندا حابارلاندىرۋ ىلدىك. سونىمەن ءبىر كۇندە مىڭنان اسا داۋىس جينالدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى توبىمىزعا مىڭنان اسا ادام تىركەلدى. ارامىزعا نەشە ءتۇرلى ادام كىرىپ كەتتى. ىلە ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى كەلىپ, قاعازدارىمىزدى الىپ كەتەدى. سونىمەن جالعاسبەك اكىمدىككە 788 ادامنىڭ قولىن تاپسىرىپ ۇلگەرەدى. بۇلاي كەدەرگى جاساماعاندا تۇرعىنداردىڭ قولىن ءارى قاراي جيناي بەرەتىن ەدىك. قانشاما ادامنىڭ قولى ەسەپكە كىرمەي قالدى. ءبىر دۇكەندەر تىعىپ الىپ قالعان, مەندە 130-داي داۋىس قالىپ كەتتى. قول قويامىز دەگەن جۇرت ودان كەيىن دە تولاسسىز اعىلىپ كەلىپ جاتتى», دەيدى ج.بايدوللاەۆا.
اكىم باستاماشىل كوپشىلىكتى شاقىرىپ بىرنەشە رەت كەزدەسكەن. بىراق بۇدان جاعداي ۋشىعا تۇسپەسە, ەش ناتيجە بولماعان. ۆيكتور يونەنكو اۋەلى كوپشىلىكتى الداعى ۋاقىتتا كوشەلەردى كەڭەيتەمىز. سىزدەر ۇسىنىپ جاتقان اتاۋلاردى سول ادەمى كوشەلەرگە بەرسەك قايتەدى دەپ الدارقاتىپ شىعارىپ سالعىسى كەلگەن. تۇرعىنداردىڭ اتىنان سويلەگەن ج.بايدوللاەۆا: ء«بىز كىشكەنتاي بالا ەمەسپىز عوي. نەشە جىلدان بەرى الدانىپ كەلە جاتىرمىز. وسى رۋدنىيدا 78 كوشە بار ەكەن. سونىڭ 7–8-ءىنىڭ عانا قازاقشا اتاۋى بار. ونىڭ ءوزى – كىلەڭ 10–20 شاقتى عانا ءۇيى بار شولاق كوشەلەر. مىسالى, اباي اتامىزدىڭ ەسىمىن 20 شاقتى ءۇيى بار كەلتە كوشەگە بەرىپ قويعان. ونىڭ ءوزىن ادام ىزدەپ تاپپايدى, ءبىر شەتتە جاتىر. ابايعا ونداي كوشە لايىق ەمەس قوي. رۋدنىيدا 128 مىڭ حالىق تۇرادى ەكەن. سونىڭ 38 پايىزى – قازاق, قالعانى – وزگە ۇلت وكىلى. 38 پايىز قازاق بولسا, ءبىز سىزگە وسى قالاداعى كوشەنىڭ تەڭ جارتىسىن وزگەرت دەپ جاتقان جوقپىز. ەڭ قۇرىعاندا ءۇش كوشەگە ءبىز سۇراعان تۇلعالاردىڭ ەسىمىن بەرىڭىز. ءمان-ماعىناسى كەتكەن «50 لەت وكتيابريانىڭ», لەنيننىڭ, كورچاگيننىڭ نە كەرەگى بار. بالالارىمىز ولاردىڭ كىم ەكەنىن دە بىلمەيدى», دەدى.
اقىرى اكىم 10 ادامدىق باستاماشىل توپ قۇرىڭدار, ودان كەيىن ونوماستيكالىق كوميسسيامەن كەزدەسەمىز دەپ شىعارىپ سالادى.
ء«بىر اپتادان كەيىن قايتا شاقىردى. بۇل جولى تاعى الداپ سوقتى. بىلاي ەتەيىك, سىزدەر ۇشەۋ سۇرادىڭىزدار عوي, جەتەۋ قىلايىق دەپ, التى كوشەنىڭ اتىن بەرەتىن قىلدى دا, اراسىنا م.سۋرگۋتانوۆتى قوسىپ جىبەردى. ءبىز اۋەلى ءۇش كوشە سۇراپ بارعانبىز. سوسىن جارايدى التى كوشە بەرىپ وتىر, وزدەرى ۇسىنعان ءبىر ادامىن وتكىزە قويسىن, بۇل دا ءبىر ساياسات شىعار دەپ كەلىستىك. سودان حالىققا الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ساۋالناما جاريالايمىز دەدى. اكىمدىك لەنين كوشەسىن تيىسپەي الىپ قالىپ, ساۋالناماعا «50 لەت وكتيابريانى» ا.بايتۇرسىن ۇلىنا, «40 لەت وكتيابريانى» م.سۋرگۋتانوۆقا, ودان كەيىن «ۆوستوچنايا» دەگەن تۇكپىردەگى ءبىر كوشەنى سارىباي اتاۋىنا اۋىستىرۋعا قارسى ەمەسسىز بە؟» دەپ, ءۇش-اق كوشەنى جىبەرىپتى. جان-جاققا كوشىپ كەتكەن بۇرىنعى تۇرعىندار اشقان «مى يز رۋدنوگو» دەگەن سايت بار. اكىمشىسى شەتەلدە تۇرادى ەكەن. اكىمدىكتىڭ ساۋالناماسى وسى سايتقا دا جاريالانىپتى. وندا وتىرعاندار نەشە ءتۇرلى قارسى پىكىرلەردى قارداي بوراتىپ تاستاپتى. اۋىزدارىنان اق يت كىرىپ, كوك يت شىعادى. سوزدەرى سۇيەكتەن وتەدى ەندى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ توپتا وتىرعان حالىقتى داۋرىقپاڭىزدار, قارسى جازباڭىزدار, بىردەڭە ايتىپ قويىپ جۇرمەڭىزدەر دەپ سابىرعا شاقىرىپ, ۇستاپ وتىردىق. سودان جان-جاقتان شابۋىل باستالدى. ءبىزدى اشىندىرعانى, اكىمدىك ساۋالنامانى قايداعى ءبىر جەكە سايتقا نە ماقساتپەن شىعارادى. بۇل بارىپ تۇرعان ارانداتۋشىلىق قوي», دەيدى ج.بايدوللاەۆا.
جانات ايتقانداي, وزگە ءتىلدى جەكەلەگەن باسىلىمداردىڭ بۇل ماسەلەنى قايتا-قايتا قوزعاپ, كادىمگىدەي ۋشىقتىرىپ, ەلدى دۇرلىكتىرىپ جىبەرگەنى راس. ادەتتە, مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەلەردى الدىمەن ءماسليحات دەپۋتاتتارى قاراپ, تارازىلاپ, ويلاسىپ, ابدەن ءپىسىرىپ الاتىن. سودان كەيىن عانا تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, كوپشىلىككە بايىپپەن تۇسىندىرەتىن. ال ۆيكتور يونەنكونىڭ بىردەن الەۋمەتتىك جەلىگە ساۋالناما جاريالاۋى وتقا ماي قۇيعانداي جاعدايدى ودان ءارى ءورشىتىپ جىبەردى. قالا اكىمى مۇنداي ۇشقارى شەشىمدى بىلمەستىكتەن قابىلدادى ما, جوق الدە قانداستاردىڭ قارقىنىن باسۋ ءۇشىن قاساقانا ىستەدى مە, بۇل جاعى جۇمباق.
«ۆيكتور يونەنكونىڭ كەزەكتى ءبىر شاقىرتۋىمەن اكىمدىك عيماراتىنا كىرگەنىمىز سول ەدى, قالالىق پوليتسيا ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, بىلدەي ءبىر پودپولكوۆنيك ۆيتالي تسوي «وپپوزيتسيونەرلەر كەلدى مە؟» دەپ قالدى. مۇنداي ءسوزدى قاتارداعى پوليتسيا قىزمەتكەرى ايتسا, ەرەن ساناماس ەدىم. مەن بۇرىلدىم دا: «سوندا ءسىز وپپوزيتسيونەر دەپ حالىقتى ايتىپ تۇرسىز با؟ حالىقتى وسىلاي وزدەرىڭىز اشىندىراسىزدار. سىزدەر بيلىكتەگى ادامسىزدار. سوندا سىزدەرشە ءبىز ب ۇلىكشى بولىپ تۇر ەكەنبىز عوي. ءسىز وسى سوزىڭىزگە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەسىز!» دەپ ەدىم, «كەشىرەرسىز, ازىلدەپ ەدىم. كەشىرىم سۇرايمىن!» دەي بەردى. مۇنداي ءازىل بولا ما؟ الدە اكىمدىك ازىلدەسەتىن جەر مە؟ سول جەردە اشىنعان حالىق شۋلاپ كەتتى. اكىم كەزدەسۋدە تاعى تۇلكىبۇلعاققا سالىپ, وتكەندە ايتقان سوزىنەن اينىپ, باسقاشا سويلەدى», دەيدى ج.بايدوللاەۆا.
بۇل كەزدەسۋدە ۆ.يونەنكو: «ەكى اپتا بۇرىن قالانىڭ 778 تۇرعىنى تاريحي تۇرعىدان كونەرگەن كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساعان. قالالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا ەكى مارتە باس قوسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن جان-جاقتى تالقىلادى. باستاماشىل توپتىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, شەشىم قابىلدادى. بىرقاتار كوشەنىڭ اتاۋى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەنى راس. تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ساۋالناما جۇرگىزدىك, حالىقتىڭ 48–49 پايىزى قولدايدى, ال 51–52 پايىزى قارسىلىق ءبىلدىردى. قازىر انىق ەشتەڭە ايتا المايمىز. تاعى قايتالاپ ايتامىن, ءبىز بارلىق تۇرعىننىڭ پىكىرىن بىلگەن سوڭ عانا دۇرىس شەشىم شىعارا الامىز. ءبىز ءۇشىن قالا تۇرعىندارىنىڭ پىكىرى ماڭىزدى. ەگەر كوپشىلىك قالاسا, كوشە اتاۋلارىن وزگەرتەمىز. بىراق كوشە اتاۋىن وزگەرتۋ قازىر وزەكتى ماسەلە ەمەس. ەشبىر شۇعىل ارەكەت جاسالمايدى. ەڭ باستىسى, قالا تۇرعىندارىنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ كەرەك. ەگەر تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى قولداپ شىقسا, كوميسسيا جۇمىسىن جالعاستىرادى. ال ولاي بولماعان جاعدايدا جۇمىس توقتايدى», دەدى.
سودان كوپشىلىك اكىمدىكتىڭ سايتىندا جاريالانعان ساۋالناماعا عانا جاۋاپ بەرەمىز دەپ كەلىسكەن. بىراق ساۋالناما جاريالانعان سايت كەنەتتەن جۇمىس ىستەمەي قالدى. جۇرت ەكى كۇن سارىلىپ كۇتتى. سايتتىڭ قاشان ىسكە قوسىلاتىنىن سۇراپ رۋدنىي قالالىق اكىمدىگىنە ءوزىمىز دە حابارلاسىپ ەدىك, ء«بىز باعدارلاماشى ەمەسپىز, ول جاعىن انىق بىلمەيمىز» دەگەن جاۋاپ الدىق.
ەرتەڭىندە باستاماشىل توپتان «ەكى كۇننەن بەرى سايت جۇمىس ىستەمەيدى دەپ ەدى. ەندى بۇگىن مىناداي دەپ جاۋاپ بەرىپ وتىر» دەگەن حابار الدىق.
قانداستار اكىمدىكتەن «رۋدنىي قالاسى كوشەلەرىنىڭ اتىن وزگەرتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ پىكىرىن زەردەلەۋ ماقساتىندا بيىل 20 اقپاندا اكىمدىك سايتىندا قالا تۇرعىندارى اراسىندا ونلاين ساۋالناما باستالدى. الايدا بۇل ماسەلەگە رەزيدەنت ەمەس تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى داۋىس بەرۋدى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونداي-اق بۇل ساۋالناما تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن زەردەلەۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەنىن جانە ونىڭ ناتيجەلەرىنىڭ زاڭدى كۇشى جوق ەكەنىن ەسكە سالامىز» دەگەن جاۋاپ العان. اكىمدىك وسىلايشا نە ىستەپ, نە قويعانىن ءوزى بىلمەي وتىر. ء«بىز قۇرعان چاتتا مىڭنان اسا ادام بار. ول كىسىلەرگە نە ايتارىمىزدى بىلمەي قالدىق. قيىن سياقتى بۇل ماسەلە», دەيدى تاۋى شاعىلعانداي بولعان ج.بايدوللاەۆا.
باستاماشىل توپتىڭ وكىلدەرى ۇلت مۇددەسى جولىنداعى كۇرەس وسىمەن توقتاپ قالمايتىنىن ايتادى. سەبەبى رۋدنىيعا كەلىپ جاتقان كوش ءالى توقتاعان جوق. باستىسى, كوش توقتاماسىن, كوش توقتاماسا كوشە قايدا بارار دەيسىز؟ رۋدنىيداعى اعايىن كوپ ۇزاماي دەگەنىنە جەتەر دەگەن سەنىمدەمىز.
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى